రాష్ట్రపతి ప్రత్యేక ప్రసంగం ఆర్టికల్ 87: Study Notes & 20 MCQs

 ...

భారత రాష్ట్రపతి ప్రత్యేక ప్రసంగం (Special Address by the President) అనేది రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 87 ప్రకారం జరిగే అత్యంత కీలకమైన, విశేషమైన పార్లమెంటరీ ఘట్టం. కేంద్ర ప్రభుత్వ విధానాలకు, గత విజయాలకు మరియు భవిష్యత్ ప్రణాళికలకు దర్పణంగా నిలిచే ఈ ప్రసంగం భారత దేశ పరిపాలనా వ్యవస్థలో అత్యంత ప్రాముఖ్యతను సంతరించుకుంది.

ప్రభుత్వ పాలనకు రాజ్యాంగబద్ధమైన ముఖచిత్రంగా నిలిచే ఈ ప్రసంగం, ఆ తర్వాత పార్లమెంటులో జరిగే "ధన్యవాద తీర్మానం" (Motion of Thanks) తదితర రాజ్యాంగ అంశాల గురించి పోటీ పరీక్షల (UPSC, APPSC, TSPSC) అభ్యర్థులకు మరియు సామాన్య పౌరులకు సులభంగా అర్థమయ్యే రీతిలో ఈ వ్యాసంలో సమగ్రంగా విశ్లేషిద్దాం.

చారిత్రక నేపథ్యం: బ్రిటన్ సంప్రదాయం

భారతదేశం బ్రిటన్ నుండి పార్లమెంటరీ ప్రజాస్వామ్య విధానాన్ని స్వీకరించిన విషయం తెలిసిందే. బ్రిటన్ రాజ్యాంగ సంప్రదాయంలో రాజు లేదా రాణి (Monarch) ప్రతి పార్లమెంటు సమావేశాల ప్రారంభంలో ఒక ప్రత్యేక ప్రసంగం చేస్తారు. దీనిని "స్పీచ్ ఫ్రమ్ ది థ్రోన్" (Speech from the Throne) అని పిలుస్తారు. ఈ ప్రసంగంలో ఆ దేశ ప్రభుత్వం రాబోయే కాలంలో ఏయే చట్టాలు తీసుకురాబోతోందో, ఎలాంటి విధానాలు అమలు చేయబోతోందో వివరిస్తారు.

సరిగ్గా ఇదే సంప్రదాయాన్ని భారత రాజ్యాంగ నిర్మాతలు కూడా స్వీకరించారు. భారత ప్రభుత్వ చట్టం 1919 (Government of India Act 1919) ద్వారా తొలిసారిగా గవర్నర్ జనరల్ శాసనసభను ఉద్దేశించి ప్రసంగించే విధానం అమలులోకి వచ్చింది. స్వాతంత్ర్యం వచ్చిన తర్వాత, రాజ్యాంగ రూపకల్పన సమయంలో బ్రిటిష్ చక్రవర్తి స్థానంలో, భారత రిపబ్లిక్ అధినేత అయిన "రాష్ట్రపతి" కి ఈ ప్రత్యేక ప్రసంగం చేసే అధికారాన్ని కల్పించారు.

ఆర్టికల్ 87: రాష్ట్రపతి ప్రత్యేక ప్రసంగం ఎప్పుడు జరుగుతుంది?

భారత రాజ్యాంగంలోని 5వ భాగంలో ఉన్న ఆర్టికల్ 87 "రాష్ట్రపతి ప్రత్యేక ప్రసంగం" గురించి స్పష్టంగా వివరిస్తుంది. ఈ ఆర్టికల్ ప్రకారం భారత రాష్ట్రపతి పార్లమెంటు ఉభయ సభలను (లోక్‌సభ మరియు రాజ్యసభ) ఉద్దేశించి రెండు నిర్దిష్ట సందర్భాలలో మాత్రమే ప్రసంగిస్తారు:

• సార్వత్రిక ఎన్నికల తర్వాత మొదటి సమావేశం: లోక్‌సభకు సార్వత్రిక ఎన్నికలు ముగిసిన తర్వాత, కొత్త ప్రభుత్వం ఏర్పడి తొలిసారి పార్లమెంటు సమావేశమవుతుంది. ఆ కొత్త లోక్‌సభ యొక్క మొట్టమొదటి సెషన్ (సమావేశం) ప్రారంభ రోజున రాష్ట్రపతి ఉభయ సభల సభ్యులను ఉద్దేశించి ఉమ్మడిగా ప్రసంగిస్తారు.
• ప్రతి సంవత్సరం మొదటి సమావేశం: ప్రతి సంవత్సరం పార్లమెంటు బడ్జెట్ సమావేశాలతో (సాధారణంగా ఫిబ్రవరి నెలలో) ప్రారంభమవుతుంది. ఒక క్యాలెండర్ సంవత్సరంలో జరిగే ఈ మొట్టమొదటి సమావేశం ప్రారంభ రోజున కూడా రాష్ట్రపతి ఉభయ సభలను ఉద్దేశించి ప్రసంగిస్తారు.

గమనిక: రాజ్యాంగం అమలులోకి వచ్చిన కొత్తలో, ఆర్టికల్ 87 ప్రకారం ప్రతి పార్లమెంటు సెషన్ (బడ్జెట్, వర్షాకాల, శీతాకాల సమావేశాలు) ప్రారంభంలో రాష్ట్రపతి ప్రసంగించేవారు. అయితే దీనివల్ల సమయం వృధా అవుతోందని భావించి, 1951లో ఒకటవ రాజ్యాంగ సవరణ (First Amendment Act 1951) ద్వారా దీనిని సవరించారు. అప్పటి నుండి కేవలం సార్వత్రిక ఎన్నికల తర్వాత మరియు ప్రతి ఏడాది తొలి సమావేశంలో మాత్రమే రాష్ట్రపతి ప్రసంగించడం ఆనవాయితీగా మారింది.

ఆర్టికల్ 86 వర్సెస్ ఆర్టికల్ 87

చాలామంది విద్యార్థులకు ఆర్టికల్ 86 కి మరియు ఆర్టికల్ 87 కి మధ్య వ్యత్యాసం విషయంలో కొంత గందరగోళం ఉంటుంది. ఈ రెంటినీ స్పష్టంగా అర్థం చేసుకోవాలి.

ఆర్టికల్ 86 (సభలను ఉద్దేశించి ప్రసంగించే హక్కు): దీని ప్రకారం రాష్ట్రపతి ఏ సమయంలోనైనా పార్లమెంటులోని లోక్‌సభను గానీ, రాజ్యసభను గానీ లేదా రెండు సభలను కలిపి గానీ ఉద్దేశించి ప్రసంగించవచ్చు. లేదా పెండింగ్‌లో ఉన్న ఏదైనా బిల్లుకు సంబంధించి సభలకు సందేశాలు (Messages) పంపవచ్చు. అయితే ఇది రాష్ట్రపతికి ఉన్న "హక్కు" (Right). దీనిని ఎప్పుడైనా ఉపయోగించుకోవచ్చు లేదా ఉపయోగించుకోకపోవచ్చు.

ఆర్టికల్ 87 (ప్రత్యేక ప్రసంగం - Special Address): ఇది హక్కు కాదు, ఇది రాజ్యాంగం విధించిన ఒక "తప్పనిసరి బాధ్యత". ప్రతి ఏడాది మొదటి సెషన్‌లో మరియు కొత్త లోక్‌సభ మొదటి సెషన్‌లో రాష్ట్రపతి కచ్చితంగా ప్రసంగించి తీరాల్సిందే. దీనిని మినహాయించడానికి వీల్లేదు.

ప్రసంగాన్ని ఎవరు రచిస్తారు? అందులో ఏముంటుంది?

రాష్ట్రపతి ప్రసంగం అనగానే ఆ ప్రసంగంలోని మాటలు, వాక్యాలు రాష్ట్రపతి సొంత అభిప్రాయాలని సామాన్యులు అనుకుంటారు. కానీ అది నిజం కాదు. పార్లమెంటరీ విధానంలో రాష్ట్రపతి నామమాత్రపు అధినేత మాత్రమే.

ప్రసంగం తయారీ:

రాష్ట్రపతి చదివే ఈ ప్రత్యేక ప్రసంగాన్ని కేంద్ర మంత్రిమండలి (Union Cabinet) స్వయంగా రచిస్తుంది. ప్రధానమంత్రి కార్యాలయం (PMO) మరియు వివిధ మంత్రిత్వ శాఖల సమన్వయంతో క్యాబినెట్ సెక్రటేరియట్ ఈ ముసాయిదాను సిద్ధం చేస్తుంది. తుది ముసాయిదాను కేంద్ర క్యాబినెట్ అధికారికంగా ఆమోదించి రాష్ట్రపతికి పంపుతుంది. రాష్ట్రపతి ఆ ప్రసంగంలో కమా, ఫుల్ స్టాప్ కూడా మార్చకుండా యధాతథంగా చదవాలి. ఈ ప్రసంగం రాష్ట్రపతి చేత చదివించబడుతున్న "ప్రభుత్వ అధికారిక పత్రం" మాత్రమే.

ప్రసంగంలో ఏముంటుంది?:

• గత విజయాలు: గడిచిన సంవత్సరంలో ప్రభుత్వం సాధించిన విజయాలు, అమలు చేసిన సంక్షేమ పథకాలు, సాధించిన ఆర్థిక ప్రగతిని ఈ ప్రసంగంలో వివరిస్తారు.
• భవిష్యత్ ప్రణాళికలు: రాబోయే ఏడాది కాలంలో ప్రభుత్వం ఏయే కొత్త పథకాలను తీసుకురాబోతోంది, ఏయే కొత్త చట్టాలను పార్లమెంటులో ప్రవేశపెట్టబోతోంది అనేదానిపై స్పష్టమైన దిశానిర్దేశం ఉంటుంది.
• విదేశీ విధానం: పొరుగు దేశాలతో మరియు ప్రపంచ దేశాలతో మన దౌత్య సంబంధాలు, భద్రతాపరమైన అంశాలను ప్రస్తావిస్తారు.
• జాతీయ సవాళ్లు: దేశం ముందున్న సవాళ్లు, వాటిని ఎదుర్కోవడానికి ప్రభుత్వం తీసుకుంటున్న చర్యలను వివరిస్తారు.

సారాంశంగా చెప్పాలంటే, పార్లమెంటు ఎందుకు సమావేశమైంది? ఈ సమావేశాల్లో ప్రభుత్వం ఏ పనులు చేయబోతోంది? అనే విషయాలను సభా సభ్యులకు తెలియజేయడమే ఈ ప్రసంగం ముఖ్య ఉద్దేశ్యం.

ప్రసంగం - రాజ్యాంగబద్ధమైన మర్యాదలు

రాష్ట్రపతి పార్లమెంటుకు వచ్చేటప్పుడు ఒక ప్రత్యేకమైన రాజ్యాంగబద్ధమైన లాంఛనాలతో కార్యక్రమం జరుగుతుంది. ఉభయ సభల సభ్యులు (ఎంపీలు) సెంట్రల్ హాల్‌లో లేదా కొత్త పార్లమెంటు భవనంలోని విశాలమైన లోక్‌సభ ఛాంబర్‌లో సమావేశమవుతారు.

రాష్ట్రపతి పార్లమెంటు భవనానికి చేరుకోగానే, ప్రధానమంత్రి, లోక్‌సభ స్పీకర్, రాజ్యసభ చైర్మన్ (ఉపరాష్ట్రపతి), మరియు పార్లమెంటరీ వ్యవహారాల మంత్రి వారికి స్వాగతం పలుకుతారు. రాష్ట్రపతి సభలోకి ప్రవేశించగానే గౌరవసూచకంగా జాతీయ గీతాన్ని (National Anthem) వాయిస్తారు. సభ్యులందరూ నిలబడి గౌరవం ప్రకటిస్తారు. ఆ తర్వాత రాష్ట్రపతి హిందీలో లేదా ఇంగ్లీషులో తన ప్రసంగాన్ని చదువుతారు.

ప్రసంగం ముగిసిన తర్వాత మళ్లీ జాతీయ గీతాలాపనతో రాష్ట్రపతి అక్కడి నుంచి నిష్క్రమిస్తారు. ఈ ప్రసంగం సమయంలో సభలో సభ్యులు ఎలాంటి అవాంతరాలు సృష్టించకుండా నిశ్శబ్దంగా వినడం అత్యున్నత పార్లమెంటరీ మర్యాద. (అయితే కొన్నిసార్లు ప్రతిపక్షాలు నినాదాలు చేయడం, వాకౌట్ చేయడం లాంటి సంఘటనలు కూడా జరుగుతుంటాయి).

ధన్యవాద తీర్మానం (Motion of Thanks)

రాష్ట్రపతి ప్రసంగం ముగిసిన తర్వాత, ఆ ప్రసంగంలో ప్రభుత్వం పేర్కొన్న విధానాలపై పార్లమెంటులోని ఉభయ సభలలో (లోక్‌సభ మరియు రాజ్యసభలలో విడివిడిగా) సుదీర్ఘమైన చర్చ జరుగుతుంది. ఈ చర్చ కోసం సభలో ఒక తీర్మానాన్ని ప్రవేశపెడతారు. దీనినే "ధన్యవాద తీర్మానం" (Motion of Thanks) అంటారు.

ప్రతిపక్షాలు ప్రభుత్వాన్ని నిలదీయడానికి, విమర్శించడానికి ఈ తీర్మానం ఒక అద్భుతమైన వేదికగా ఉపయోగపడుతుంది.

చర్చ జరిగే విధానం:

• తీర్మానం ప్రవేశపెట్టడం: అధికార పార్టీకి చెందిన ఒక సీనియర్ సభ్యుడు సభలో ధన్యవాద తీర్మానాన్ని ప్రతిపాదిస్తాడు. మరో సభ్యుడు దానిని బలపరుస్తాడు. "రాష్ట్రపతి ఉభయ సభలను ఉద్దేశించి చేసిన ప్రసంగానికి ఈ సభ కృతజ్ఞతలు తెలుపుతోంది" అన్నది ఈ తీర్మానం యొక్క సారాంశం.
• సమయం కేటాయింపు: ఈ తీర్మానంపై చర్చించడానికి బిజినెస్ అడ్వైజరీ కమిటీ (BAC) సలహా మేరకు స్పీకర్ లేదా చైర్మన్ మూడు లేదా నాలుగు రోజులను కేటాయిస్తారు.
• విస్తృత చర్చ: ఈ చర్చ సమయంలో సభా సభ్యులు ప్రభుత్వ విధానాలను స్వేచ్ఛగా విమర్శించవచ్చు. ప్రతిపక్ష నాయకులు ప్రసంగంలో ప్రభుత్వం చెప్పిన అబద్ధాలను, దాచిపెట్టిన నిజాలను, ప్రభుత్వ వైఫల్యాలను ఎండగడుతూ సుదీర్ఘంగా ప్రసంగిస్తారు. అధికార పక్ష సభ్యులు ప్రభుత్వ విజయాలను సమర్థిస్తూ మాట్లాడతారు.
• ప్రధానమంత్రి సమాధానం: తీర్మానంపై చర్చ పూర్తయిన తర్వాత, సభలో సభ్యులు లేవనెత్తిన ప్రశ్నలకు, విమర్శలకు ప్రధానమంత్రి స్వయంగా సుదీర్ఘమైన సమాధానం ఇస్తారు. ప్రభుత్వం తరపున వివరణ ఇచ్చిన తర్వాత, తీర్మానాన్ని ఓటింగ్ (Voting) కు పెడతారు.

ధన్యవాద తీర్మానానికి సవరణలు (Amendments)

రాష్ట్రపతి ప్రసంగంపై జరిగే చర్చలో ప్రతిపక్షాలకు ఉన్న అత్యంత బలమైన ఆయుధం "సవరణలు ప్రతిపాదించడం". రాష్ట్రపతి ప్రసంగంలో ఫలానా ముఖ్యమైన అంశాన్ని ప్రస్తావించలేదు (ఉదాహరణకు: నిరుద్యోగం, రైతుల ఆత్మహత్యలు, ద్రవ్యోల్బణం గురించి) అని భావిస్తే, ప్రతిపక్ష సభ్యులు దానికి సంబంధించిన సవరణను (Amendment) సభలో ప్రతిపాదించవచ్చు.

సాధారణంగా ఒక సవరణ ఇలా ఉంటుంది: "రాష్ట్రపతి ప్రసంగానికి ఈ సభ ధన్యవాదాలు తెలుపుతోంది, కానీ దేశంలో పెరిగిపోతున్న నిరుద్యోగ సమస్యను పరిష్కరించే విధానాన్ని ఆ ప్రసంగంలో చేర్చకపోవడం పట్ల ఈ సభ విచారం వ్యక్తం చేస్తోంది."

ఓటింగ్ ప్రక్రియ:

తీర్మానంపై చర్చ ముగిసిన తర్వాత, ముందుగా ప్రతిపక్షాలు ప్రతిపాదించిన సవరణలపై ఓటింగ్ జరుగుతుంది. అధికార పార్టీకి లోక్‌సభలో సంపూర్ణ మెజారిటీ ఉంటుంది కాబట్టి, సవరణలు సాధారణంగా వీగిపోతాయి. ఆ తర్వాత అసలు ధన్యవాద తీర్మానాన్ని ఓటింగ్‌కు పెడతారు. అది సాధారణ మెజారిటీతో ఆమోదం పొందుతుంది.

రాజ్యసభలో సవరణలు నెగ్గిన చారిత్రక సందర్భాలు

లోక్‌సభలో అధికార పార్టీకి మెజారిటీ ఉన్నప్పటికీ, రాజ్యసభలో (ఎగువ సభలో) ప్రతిపక్షాలకు మెజారిటీ ఉన్నప్పుడు ప్రభుత్వానికి ఇబ్బందికర పరిస్థితులు ఎదురవుతాయి. ప్రతిపక్షాలు ప్రతిపాదించిన సవరణలు రాజ్యసభలో నెగ్గిన (పాస్ అయిన) సందర్భాలు మన పార్లమెంటరీ చరిత్రలో ఐదుసార్లు జరిగాయి:

• 1980 లో: జనతా పార్టీ ప్రభుత్వ కాలంలో, రాజ్యసభలో ప్రతిపక్షాలు ప్రతిపాదించిన ఒక సవరణ తొలిసారిగా ఆమోదం పొందింది.
• 1989 లో: వి.పి.సింగ్ ప్రభుత్వ హయాంలో రామజన్మభూమి-బాబ్రీ మసీదు వివాదం గురించి ప్రసంగంలో స్పష్టమైన వైఖరి లేనందున సవరణ పాస్ అయింది.
• 2001 లో: వాజ్‌పేయి ప్రభుత్వ కాలంలో, బాల్కో (BALCO) సంస్థ ప్రైవేటీకరణ వ్యవహారంలో ప్రతిపక్షాల సవరణ రాజ్యసభలో నెగ్గింది.
• 2015 లో: నరేంద్ర మోదీ మొదటి ప్రభుత్వ కాలంలో, నల్లధనం (Black Money) వెలికితీత మరియు అవినీతి నిర్మూలనపై చర్యలు లేవని ప్రతిపక్షాలు ప్రతిపాదించిన సవరణ రాజ్యసభలో ఆమోదం పొందింది.
• 2016 లో: మళ్లీ మోదీ ప్రభుత్వ కాలంలో, హర్యానాలో పంచాయతీ ఎన్నికలకు విద్యా అర్హతలు విధించడాన్ని నిరసిస్తూ ఇచ్చిన సవరణ నెగ్గింది.

రాజ్యసభలో సవరణలు నెగ్గడం వల్ల ప్రభుత్వానికి కొంత ఇబ్బంది, నైతిక పరాజయం ఎదురైనప్పటికీ, ప్రభుత్వం కూలిపోదు. రాజ్యాంగం ప్రకారం ప్రభుత్వం లోక్‌సభకు మాత్రమే బాధ్యత వహిస్తుంది.

లోక్‌సభలో ధన్యవాద తీర్మానం ఓడిపోతే ఏమవుతుంది?

ఇది పోటీ పరీక్షల్లో తరచుగా అడిగే అత్యంత ముఖ్యమైన ప్రశ్న. "లోక్‌సభలో ధన్యవాద తీర్మానం వీగిపోతే (ఓడిపోతే) ఏమవుతుంది?"

లోక్‌సభలో ధన్యవాద తీర్మానం పాస్ కావాలంటే సాధారణ మెజారిటీ (హాజరై ఓటు వేసిన వారిలో సగం కంటే ఎక్కువ) కావాలి. ఒకవేళ ప్రతిపక్షాలు ఏకమై ఈ తీర్మానాన్ని ఓడించగలిగితే, దాని అర్థం ప్రభుత్వానికి లోక్‌సభలో మెజారిటీ లేదని, ఎంపీల మద్దతు లేదని స్పష్టమవుతుంది.

కాబట్టి, లోక్‌సభలో ధన్యవాద తీర్మానం వీగిపోవడం (Defeat of Motion of Thanks) అనేది అవిశ్వాస తీర్మానం (No-Confidence Motion) నెగ్గడంతో సమానం. ప్రభుత్వం తక్షణమే తన నైతిక బలాన్ని, రాజ్యాంగబద్ధమైన హక్కును కోల్పోతుంది. ఫలితంగా, ప్రధానమంత్రి నేతృత్వంలోని మొత్తం మంత్రిమండలి రాజీనామా చేసి తీరాల్సిందే. ప్రభుత్వం కుప్పకూలిపోతుంది.

అందుకే అధికార పార్టీ ఎట్టి పరిస్థితుల్లోనూ లోక్‌సభలో ధన్యవాద తీర్మానం ఓడిపోకుండా తన ఎంపీలందరికీ విప్ (Whip) జారీ చేసి మరీ ఓటింగ్ రోజున సభలో ఉండేలా చూసుకుంటుంది. భారతదేశ పార్లమెంటరీ చరిత్రలో ఇప్పటి వరకు ఏ ప్రభుత్వమూ లోక్‌సభలో ధన్యవాద తీర్మానం ద్వారా పడిపోయిన దాఖలాలు లేవు.

రాజ్యాంగ ప్రాముఖ్యత మరియు జవాబుదారీతనం

ఆర్టికల్ 87 కింద జరిగే ఈ రాష్ట్రపతి ప్రత్యేక ప్రసంగం మరియు ధన్యవాద తీర్మానం భారత ప్రజాస్వామ్య వ్యవస్థలో అత్యున్నత ప్రాముఖ్యతను ఎందుకు కలిగి ఉన్నాయో కింది అంశాల ద్వారా అర్థం చేసుకోవచ్చు:

1. ప్రభుత్వ జవాబుదారీతనం (Accountability): ప్రజాస్వామ్యంలో కార్యనిర్వాహక వర్గం (Executive - ప్రభుత్వం) ఎల్లప్పుడూ శాసనసభకు (Legislature - పార్లమెంటు) జవాబుదారీగా ఉండాలి. సంవత్సరం పొడవునా ప్రభుత్వం ఏం చేసిందో, ఏం చేయబోతోందో పార్లమెంటుకు అధికారికంగా వివరించే ఏకైక మార్గం ఈ ప్రసంగం. దీని ద్వారా ప్రభుత్వం ప్రజల ప్రతినిధులకు లెక్క చెబుతుంది.

2. ప్రతిపక్షాల గొంతుక (Voice of Opposition): సాధారణ రోజుల్లో పార్లమెంటులో బిల్లులు పాస్ చేసేటప్పుడు ప్రతిపక్షాలకు మాట్లాడే సమయం తక్కువగా ఉంటుంది. కానీ ధన్యవాద తీర్మానంపై జరిగే చర్చలో విధానపరమైన లోపాలను, అసమానతలను సభ ముందు ఉంచడానికి ప్రతిపక్ష సభ్యులకు అద్భుతమైన అవకాశం లభిస్తుంది. ఇది ప్రజాస్వామ్యంలో ప్రతిపక్షాల పాత్రను బలోపేతం చేస్తుంది.

3. దేశ ప్రగతికి దిక్సూచి (Roadmap for Progress): రాష్ట్రపతి ప్రసంగం కేవలం పార్లమెంటుకు మాత్రమే కాదు, దేశ ప్రజలందరికీ ప్రభుత్వ ఆలోచనా విధానాన్ని తెలియజేస్తుంది. పారిశ్రామికవేత్తలు, రైతులు, సామాన్యులు ప్రభుత్వ విధానాల ఆధారంగా తమ భవిష్యత్తు ప్రణాళికలను సిద్ధం చేసుకుంటారు. ఆ ఏడాది బడ్జెట్ ఎలా ఉండబోతోందో ఒక ప్రాథమిక అంచనాను ఈ ప్రసంగం ద్వారా కల్పిస్తారు.

4. చట్టబద్ధత మరియు స్థిరత్వం (Legitimacy and Stability): కొత్త ప్రభుత్వం ఏర్పడిన వెంటనే జరిగే ప్రసంగం ప్రభుత్వానికి చట్టబద్ధతను ఇస్తుంది. లోక్‌సభలో తీర్మానం ఆమోదం పొందడం ద్వారా ప్రభుత్వానికి పూర్తి మెజారిటీ మరియు స్థిరత్వం ఉన్నాయని దేశానికి, ప్రపంచానికి ఒక స్పష్టమైన సందేశం వెళుతుంది.

ప్రపంచ దేశాలతో పోలిక

భారత రాష్ట్రపతి ప్రసంగాన్ని ఇతర దేశాల విధానాలతో పోల్చి చూస్తే ఆసక్తికరమైన విషయాలు వెల్లడవుతాయి.

• బ్రిటన్ (UK): ముందుగా చెప్పుకున్నట్లు ఇది పూర్తిగా బ్రిటన్ పార్లమెంటులోని "స్పీచ్ ఫ్రమ్ ది థ్రోన్" కు నకలు. అక్కడ కూడా రాణి/రాజు మంత్రిమండలి రాసిచ్చిన ప్రసంగాన్ని చదువుతారు.
• అమెరికా (USA): అమెరికాలో అధ్యక్ష తరహా పాలన ఉంటుంది. అక్కడ అధ్యక్షుడు నేరుగా ప్రభుత్వాధినేత. భారత రాష్ట్రపతిలా అమెరికా అధ్యక్షుడు నామమాత్రుడు కాడు. అమెరికా రాజ్యాంగం ప్రకారం అధ్యక్షుడు ప్రతి ఏటా కాంగ్రెస్ (అక్కడి పార్లమెంటు) కు "స్టేట్ ఆఫ్ ది యూనియన్ అడ్రెస్" (State of the Union Address) పేరిట ఒక సందేశం ఇస్తారు. ఇది మంత్రివర్గం రాసిచ్చినది కాదు, స్వయంగా అధ్యక్షుడి సొంత ప్రసంగం. ఇందులో దేశ భద్రత, ఆర్థిక పరిస్థితి గురించి వివరిస్తూ చట్టసభలకు అధ్యక్షుడు కొన్ని సూచనలు చేస్తాడు.

భారత రాష్ట్రపతి ప్రసంగం అమెరికా అధ్యక్షుడి "స్టేట్ ఆఫ్ ది యూనియన్" కంటే భిన్నమైనది. మన రాష్ట్రపతి ప్రసంగం పూర్తిగా క్యాబినెట్ విధానాలకే పరిమితమై ఉంటుంది.

భారత పార్లమెంటరీ ప్రజాస్వామ్య వ్యవస్థలో రాష్ట్రపతి ప్రత్యేక ప్రసంగం (ఆర్టికల్ 87) అనేది కేవలం ఒక వార్షిక లాంఛనం లేదా వేడుక కాదు. అది భారత ప్రభుత్వ పారదర్శకతకు, జవాబుదారీతనానికి ఒక రాజ్యాంగబద్ధమైన సాధనం. సార్వత్రిక ఎన్నికల తర్వాత, ప్రతి సంవత్సరం ఆరంభంలో భారత దేశ ప్రధమ పౌరుడు చట్టసభలను ఉద్దేశించి ప్రభుత్వ ప్రణాళికలను వివరించడం ప్రజాస్వామ్య ఔన్నత్యానికి ప్రతీక.

ఆ ప్రసంగంపై జరిగే 'ధన్యవాద తీర్మానం' అధికార పక్షానికి ఒక అగ్నిపరీక్ష, ప్రతిపక్షాలకు ఒక ప్రజా వేదిక. పదునైన విమర్శలు, సృజనాత్మకమైన సలహాలు, ప్రధానమంత్రి జవాబులతో సాగే ఈ చర్చ పార్లమెంటు యొక్క అసలైన మనుగడను గుర్తుచేస్తుంది.

ముఖ్యంగా లోక్‌సభలో ఈ తీర్మానం వీగిపోతే ప్రభుత్వం పడిపోతుందన్న నిబంధన, ప్రభుత్వ నియంతృత్వానికి అడ్డుకట్ట వేస్తూ ప్రజా ప్రతినిధుల సార్వభౌమత్వాన్ని నిలబెడుతుంది. పోటీ పరీక్షలకు సిద్ధమయ్యే విద్యార్థులు ఆర్టికల్ 86, ఆర్టికల్ 87, ధన్యవాద తీర్మానం ఓటింగ్ పద్ధతులను స్పష్టంగా అధ్యయనం చేయడం ద్వారా ఇండియన్ పాలిటీలో అత్యుత్తమ మార్కులు సాధించవచ్చు.

ఆర్టికల్ 87 (రాష్ట్రపతి ప్రసంగం): 20 MCQs

Quiz topic:రాష్ట్రపతి ప్రత్యేక ప్రసంగం & ధన్యవాద తీర్మానం (Art 87)

Subject:భారత రాజ్యాంగం (Indian Polity)

Total questions:20

Time duration:15 minutes

Total marks:20

1. భారత రాజ్యాంగంలోని ఏ ఆర్టికల్ పార్లమెంటులో "రాష్ట్రపతి ప్రత్యేక ప్రసంగం" (Special Address by the President) గురించి స్పష్టంగా వివరిస్తుంది?

• A.ఆర్టికల్ 85
• B.ఆర్టికల్ 86
• C.ఆర్టికల్ 87
• D.ఆర్టికల్ 88

✅ Answer: C – ఆర్టికల్ 87

Explanation: భారత రాజ్యాంగంలోని 5వ భాగంలో ఉన్న ఆర్టికల్ 87 రాష్ట్రపతి ప్రత్యేక ప్రసంగం గురించి వివరిస్తుంది. ఇది ప్రతి ఏడాది ఆరంభంలో మరియు కొత్త లోక్‌సభ ఏర్పాటైనప్పుడు జరుగుతుంది.

2. రాజ్యాంగం ప్రకారం రాష్ట్రపతి పార్లమెంటు ఉభయ సభలను ఉద్దేశించి ఏయే సందర్భాలలో తప్పనిసరిగా ప్రసంగిస్తారు?

• A.సార్వత్రిక ఎన్నికల తర్వాత జరిగే మొదటి సమావేశంలో
• B.ప్రతి క్యాలెండర్ సంవత్సరం ప్రారంభమయ్యే మొదటి సమావేశంలో
• C.జాతీయ అత్యవసర పరిస్థితి విధించినప్పుడు
• D.A మరియు B రెండూ సరైనవే

✅ Answer: D – A మరియు B రెండూ సరైనవే

Explanation: ఆర్టికల్ 87 ప్రకారం, కొత్త ప్రభుత్వం ఏర్పడిన తొలి సెషన్ ఆరంభంలో మరియు ప్రతి సంవత్సరం జరిగే బడ్జెట్ సమావేశాల తొలి రోజున రాష్ట్రపతి కచ్చితంగా ప్రసంగించి తీరాలి.

3. పార్లమెంటులో రాష్ట్రపతి చదివే 'ప్రత్యేక ప్రసంగాన్ని' వాస్తవానికి ఎవరు సిద్ధం చేస్తారు (రచిస్తారు)?

• A.రాష్ట్రపతి స్వయంగా
• B.లోక్‌సభ స్పీకర్
• C.కేంద్ర మంత్రిమండలి (Union Cabinet)
• D.సుప్రీంకోర్టు ప్రధాన న్యాయమూర్తి

✅ Answer: C – కేంద్ర మంత్రిమండలి (Union Cabinet)

Explanation: రాష్ట్రపతి ప్రసంగం అనేది ప్రభుత్వ అధికారిక పత్రం. కేంద్ర మంత్రిమండలి గత విజయాలను, భవిష్యత్ విధానాలను పొందుపరుస్తూ ఈ ప్రసంగాన్ని రచిస్తుంది. రాష్ట్రపతి దానిని యధాతథంగా చదువుతారు.

4. రాష్ట్రపతి ప్రసంగం ముగిసిన తర్వాత, ఆ ప్రసంగంలోని అంశాలపై పార్లమెంటులో ఏ తీర్మానం పేరుతో చర్చ జరుగుతుంది?

• A.విశ్వాస తీర్మానం
• B.సావధాన తీర్మానం
• C.అవిశ్వాస తీర్మానం
• D.ధన్యవాద తీర్మానం (Motion of Thanks)

✅ Answer: D – ధన్యవాద తీర్మానం (Motion of Thanks)

Explanation: రాష్ట్రపతి ప్రసంగం పూర్తయిన తర్వాత ఉభయ సభలలో ప్రభుత్వ విధానాలను చర్చిస్తూ 'ధన్యవాద తీర్మానం' ప్రవేశపెడతారు. ఇది ప్రభుత్వాన్ని నిలదీయడానికి ప్రతిపక్షాలకు మంచి వేదిక.

5. "ధన్యవాద తీర్మానం" (Motion of Thanks) పై పార్లమెంటులో సుదీర్ఘ చర్చ ముగిసిన తర్వాత, సభ్యుల ప్రశ్నలకు ప్రభుత్వం తరపున చివరగా ఎవరు సమాధానం ఇస్తారు?

• A.లోక్‌సభ స్పీకర్
• B.ప్రధానమంత్రి
• C.రాష్ట్రపతి
• D.పార్లమెంటరీ వ్యవహారాల మంత్రి

✅ Answer: B – ప్రధానమంత్రి

Explanation: ధన్యవాద తీర్మానంపై చర్చ ముగిసిన అనంతరం, ప్రతిపక్షాల విమర్శలకు మరియు ప్రశ్నలకు సమాధానమిస్తూ ప్రధానమంత్రి స్వయంగా సుదీర్ఘమైన వివరణ ఇస్తారు. ఆ తర్వాతే ఓటింగ్ జరుగుతుంది.

6. ఒకవేళ లోక్‌సభలో ప్రతిపక్షాలు బలంగా ఉండి, "ధన్యవాద తీర్మానం" వీగిపోతే (ఓడిపోతే) జరిగే పరిణామం ఏమిటి?

• A.రాష్ట్రపతి ఆ ప్రసంగాన్ని మళ్లీ చదవాలి
• B.మళ్లీ ఇంకోసారి ఓటింగ్ నిర్వహిస్తారు
• C.ప్రభుత్వం వెంటనే రాజీనామా చేయాలి
• D.లోక్‌సభ స్పీకర్ తన ఓటుతో ప్రభుత్వాన్ని కాపాడతారు

✅ Answer: C – ప్రభుత్వం వెంటనే రాజీనామా చేయాలి

Explanation: లోక్‌సభలో ధన్యవాద తీర్మానం ఓడిపోవడం అంటే ప్రభుత్వానికి మెజారిటీ లేదని అర్థం. ఇది అవిశ్వాస తీర్మానం నెగ్గడంతో సమానం. కాబట్టి మంత్రిమండలి తక్షణమే రాజీనామా చేయాలి.

7. ఆర్టికల్ 86 మరియు ఆర్టికల్ 87 మధ్య ఉన్న ప్రధాన వ్యత్యాసం ఏమిటి?

• A.86 రాష్ట్రపతి హక్కును తెలుపుతుంది, 87 తప్పనిసరి బాధ్యతను తెలుపుతుంది
• B.86 ఉపరాష్ట్రపతి గురించి, 87 రాష్ట్రపతి గురించి
• C.86 కేవలం రాజ్యసభకు, 87 లోక్‌సభకు మాత్రమే వర్తిస్తుంది
• D.పైవేవీ కావు

✅ Answer: A – 86 రాష్ట్రపతి హక్కును తెలుపుతుంది, 87 తప్పనిసరి బాధ్యతను తెలుపుతుంది

Explanation: ఆర్టికల్ 86 ప్రకారం రాష్ట్రపతి ఎప్పుడైనా సభలను ఉద్దేశించి ప్రసంగించవచ్చు (Right to Address). కానీ ఆర్టికల్ 87 అనేది ప్రత్యేక ప్రసంగం, ఇది రాజ్యాంగబద్ధమైన తప్పనిసరి విధి.

8. "స్పీచ్ ఫ్రమ్ ది థ్రోన్" (Speech from the Throne) అనేది ఏ దేశ పార్లమెంటరీ సంప్రదాయం? (దీని నుండే భారత రాష్ట్రపతి ప్రసంగం గ్రహించబడింది).

• A.అమెరికా
• B.బ్రిటన్ (UK)
• C.ఐర్లాండ్
• D.కెనడా

✅ Answer: B – బ్రిటన్ (UK)

Explanation: భారత రాష్ట్రపతి ప్రత్యేక ప్రసంగం బ్రిటన్ లోని 'స్పీచ్ ఫ్రమ్ ది థ్రోన్' సంప్రదాయాన్ని పోలి ఉంటుంది. అక్కడ రాణి లేదా రాజు మంత్రిమండలి రాసిచ్చిన ప్రసంగాన్ని సభలో చదువుతారు.

9. "స్టేట్ ఆఫ్ ది యూనియన్ అడ్రెస్" (State of the Union Address) అనేది ఏ దేశాధినేత చట్టసభలను ఉద్దేశించి చేసే సొంత ప్రసంగం?

• A.రష్యా అధ్యక్షుడు
• B.భారత ప్రధానమంత్రి
• C.అమెరికా అధ్యక్షుడు
• D.చైనా అధ్యక్షుడు

✅ Answer: C – అమెరికా అధ్యక్షుడు

Explanation: అమెరికా రాజ్యాంగం ప్రకారం ఆ దేశ అధ్యక్షుడు ప్రతి ఏటా కాంగ్రెస్ (అక్కడి చట్టసభ) ను ఉద్దేశించి "స్టేట్ ఆఫ్ ది యూనియన్ అడ్రెస్" ఇస్తారు. ఇది భారత రాష్ట్రపతి ప్రసంగం కంటే భిన్నమైనది.

10. ఏ చట్టం ద్వారా భారతదేశంలో తొలిసారిగా గవర్నర్ జనరల్ శాసనసభను ఉద్దేశించి ప్రసంగించే విధానం అమలులోకి వచ్చింది?

• A.భారత కౌన్సిల్స్ చట్టం 1909
• B.భారత ప్రభుత్వ చట్టం 1919
• C.భారత ప్రభుత్వ చట్టం 1935
• D.భారత స్వాతంత్ర్య చట్టం 1947

✅ Answer: B – భారత ప్రభుత్వ చట్టం 1919

Explanation: బ్రిటిష్ పాలనా కాలంలో, 1919 నాటి భారత ప్రభుత్వ చట్టం (మాంటేగ్-చెమ్స్ ఫోర్డ్ సంస్కరణలు) ద్వారా తొలిసారిగా గవర్నర్ జనరల్ చట్టసభను ఉద్దేశించి ప్రసంగించే పద్ధతి ప్రవేశపెట్టబడింది.

11. రాజ్యాంగం అమలులోకి వచ్చిన కొత్తలో, రాష్ట్రపతి ప్రతి సెషన్ (Budget, Monsoon, Winter) ఆరంభంలో ప్రసంగించేవారు. దీనిని ఏడాదికి ఒకసారిగా ఏ రాజ్యాంగ సవరణ ద్వారా మార్చారు?

• A.1వ రాజ్యాంగ సవరణ (1951)
• B.7వ రాజ్యాంగ సవరణ (1956)
• C.42వ రాజ్యాంగ సవరణ (1976)
• D.44వ రాజ్యాంగ సవరణ (1978)

✅ Answer: A – 1వ రాజ్యాంగ సవరణ (1951)

Explanation: సమయం వృధా కాకుండా ఉండేందుకు 1951లో ఒకటవ రాజ్యాంగ సవరణ ద్వారా ఆర్టికల్ 87ని సవరించారు. అప్పటి నుండి కేవలం సార్వత్రిక ఎన్నికల తర్వాత మరియు ప్రతి ఏడాది తొలి సమావేశంలో మాత్రమే ప్రసంగం జరుగుతోంది.

12. రాష్ట్రపతి ప్రసంగంలో ప్రభుత్వం ఫలానా ముఖ్యమైన అంశాన్ని ప్రస్తావించలేదని ప్రతిపక్షాలు భావిస్తే, సభలో వారు ప్రతిపాదించే తీర్మానాన్ని ఏమంటారు?

• A.వాయిదా తీర్మానం
• B.సవరణలు (Amendments)
• C.విశ్వాస తీర్మానం
• D.సావధాన తీర్మానం

✅ Answer: B – సవరణలు (Amendments)

Explanation: రాష్ట్రపతి ప్రసంగంలో నిరుద్యోగం, రైతుల సమస్యలు వంటివి చేర్చకపోతే, వాటిని చేరుస్తూ ప్రతిపక్ష సభ్యులు "సవరణలు" (Amendments) ప్రతిపాదిస్తారు. వీటిపై ముందుగా ఓటింగ్ జరుగుతుంది.

13. రాజ్యసభలో (ఎగువ సభలో) అధికార పార్టీకి మెజారిటీ లేనప్పుడు, ప్రతిపక్షాలు ప్రవేశపెట్టిన 'సవరణ' ఆమోదం పొందితే ఏమవుతుంది?

• A.ప్రభుత్వం వెంటనే రాజీనామా చేయాలి
• B.ప్రభుత్వానికి ఇబ్బందే కానీ రాజీనామా చేయాల్సిన అవసరం లేదు
• C.రాజ్యసభ రద్దవుతుంది
• D.అది చెల్లదని స్పీకర్ కొట్టివేస్తారు

✅ Answer: B – ప్రభుత్వానికి ఇబ్బందే కానీ రాజీనామా చేయాల్సిన అవసరం లేదు

Explanation: రాజ్యసభలో ప్రతిపక్షాల సవరణ నెగ్గితే ప్రభుత్వానికి నైతికంగా పరాజయం, ఇబ్బందికరం. కానీ రాజ్యాంగం ప్రకారం ప్రభుత్వం లోక్‌సభకు మాత్రమే బాధ్యత వహిస్తుంది కాబట్టి రాజీనామా చేయక్కర్లేదు.

14. రాష్ట్రపతి ప్రత్యేక ప్రసంగం సమయంలో సభ్యులు ఎలాంటి అవాంతరాలు సృష్టించకుండా వినడం అనేది దేనికి సంకేతం?

• A.రాజ్యాంగ అధినేతకు ఇచ్చే అత్యున్నత పార్లమెంటరీ మర్యాద
• B.రాజ్యాంగంలో శిక్ష విధించబడుతుందనే భయం
• C.స్పీకర్ ఆదేశం
• D.మిలిటరీ నిబంధనల ప్రకారం

✅ Answer: A – రాజ్యాంగ అధినేతకు ఇచ్చే అత్యున్నత పార్లమెంటరీ మర్యాద

Explanation: రాష్ట్రపతి ప్రసంగిస్తున్నప్పుడు మధ్యలో అంతరాయం కలిగించకపోవడం రాజ్యాంగ అధినేత పట్ల చూపించే ఒక గౌరవం మరియు పార్లమెంటరీ మర్యాద (Parliamentary Etiquette).

15. 'ధన్యవాద తీర్మానం' పై చర్చకు పార్లమెంటులో ఎన్ని రోజుల సమయం కేటాయించాలో ఎవరు నిర్ణయిస్తారు?

• A.రాష్ట్రపతి
• B.ప్రధానమంత్రి
• C.సభాధ్యక్షులు (స్పీకర్/చైర్మన్) బిజినెస్ అడ్వైజరీ కమిటీ సలహాతో
• D.సుప్రీంకోర్టు

✅ Answer: C – సభాధ్యక్షులు (స్పీకర్/చైర్మన్) బిజినెస్ అడ్వైజరీ కమిటీ సలహాతో

Explanation: ధన్యవాద తీర్మానంపై చర్చకు ఎన్ని రోజులు కేటాయించాలనేది సభా వ్యవహారాల సలహా సంఘం (Business Advisory Committee) సిఫార్సుల మేరకు లోక్‌సభ స్పీకర్ లేదా రాజ్యసభ చైర్మన్ నిర్ణయిస్తారు.

16. రాష్ట్రపతి ప్రత్యేక ప్రసంగం సాధారణంగా దేనితో ప్రారంభమై దేనితో ముగుస్తుంది?

• A.వందేమాతరం గీతంతో
• B.జాతీయ గీతం (National Anthem) ఆలాపనతో
• C.స్పీకర్ ఉపన్యాసంతో
• D.ప్రధానమంత్రి పరిచయంతో

✅ Answer: B – జాతీయ గీతం (National Anthem) ఆలాపనతో

Explanation: రాష్ట్రపతి సభలోకి ప్రవేశించగానే గౌరవసూచకంగా జాతీయ గీతాన్ని వాయిస్తారు. ప్రసంగం ముగిసిన తర్వాత మళ్లీ జాతీయ గీతాలాపనతోనే రాష్ట్రపతి అక్కడి నుంచి నిష్క్రమిస్తారు.

17. ప్రజాస్వామ్య వ్యవస్థలో రాష్ట్రపతి ప్రసంగం అనేది కింది ఏ సూత్రానికి నిదర్శనం?

• A.ప్రభుత్వ జవాబుదారీతనం (Accountability of Executive to Legislature)
• B.న్యాయ సమీక్ష (Judicial Review)
• C.రాష్ట్రపతి నియంతృత్వం
• D.సమాఖ్య వ్యవస్థ

✅ Answer: A – ప్రభుత్వ జవాబుదారీతనం (Accountability of Executive to Legislature)

Explanation: గత ఏడాది ప్రభుత్వం ఏం చేసింది, రాబోయే ఏడాది ఏం చేయబోతోంది అని పార్లమెంటుకు (ప్రజల ప్రతినిధులకు) అధికారికంగా వివరించడం ప్రభుత్వ జవాబుదారీతనానికి అద్భుతమైన నిదర్శనం.

18. ధన్యవాద తీర్మానం (Motion of Thanks) పై ఓటింగ్ ప్రక్రియ ఎక్కడ జరుగుతుంది?

• A.కేవలం లోక్‌సభలో మాత్రమే
• B.ఉభయ సభల సంయుక్త సమావేశంలో
• C.లోక్‌సభ మరియు రాజ్యసభలలో విడివిడిగా
• D.రాష్ట్రపతి భవన్‌లో

✅ Answer: C – లోక్‌సభ మరియు రాజ్యసభలలో విడివిడిగా

Explanation: రాష్ట్రపతి ఉభయ సభల సభ్యులను ఉద్దేశించి ఉమ్మడిగా ప్రసంగించినప్పటికీ, ఆ తర్వాత ధన్యవాద తీర్మానంపై చర్చ మరియు ఓటింగ్ లోక్‌సభ, రాజ్యసభలలో ఎవరికి వారే విడివిడిగా నిర్వహిస్తారు.

19. ఆర్టికల్ 87(1) ప్రకారం "రాష్ట్రపతి ఉభయ సభలను ఉద్దేశించి ఉమ్మడిగా ప్రసంగిస్తారు" అనే నిబంధన ఎవరి రాజ్యాంగబద్ధమైన విధి (Constitutional Obligation)?

• A.లోక్‌సభ స్పీకర్ విధి
• B.భారత రాష్ట్రపతి విధి
• C.ఎన్నికల సంఘం విధి
• D.సుప్రీంకోర్టు విధి

✅ Answer: B – భారత రాష్ట్రపతి విధి

Explanation: ఆర్టికల్ 87(1) స్పష్టంగా భారత రాష్ట్రపతి మీద విధించిన రాజ్యాంగబద్ధమైన బాధ్యత. ప్రతి ఏడాది తొలి సమావేశంలో ప్రసంగించి, పార్లమెంటు సమావేశం కావడానికి గల కారణాలను ఆయన తెలుపుతారు.

20. భారత పార్లమెంటరీ చరిత్రలో ఇప్పటి వరకు లోక్‌సభలో "ధన్యవాద తీర్మానం" ఓడిపోయి ప్రభుత్వం పడిపోయిన సందర్భాలు ఎన్ని ఉన్నాయి?

• A.ఒక్కసారి కూడా లేదు (0 సార్లు)
• B.1 సారి (1990లో)
• C.2 సార్లు
• D.3 సార్లు

✅ Answer: A – ఒక్కసారి కూడా లేదు (0 సార్లు)

Explanation: ధన్యవాద తీర్మానం వీగిపోతే ప్రభుత్వం పడిపోతుంది కాబట్టి, అధికార పార్టీ విప్ జారీ చేసి మరీ ఓటింగ్ నెగ్గేలా చూసుకుంటుంది. ఇప్పటి వరకు ఈ తీర్మానం ఓడిపోయి ప్రభుత్వం పడిపోయిన దాఖలాలు లేవు.