పార్లమెంటు సభ్యత్వ అర్హతలు: Study Notes & 20 MCQs Quiz

 ....

పార్లమెంటు సభ్యత్వానికి అర్హతలు మరియు అనర్హతల గురించి రాజ్యాంగంలో పొందుపరిచిన నియమ నిబంధనలను అర్థం చేసుకోవడం ప్రతి పౌరుడికి, ముఖ్యంగా పోటీ పరీక్షలకు సిద్ధమవుతున్న అభ్యర్థులకు ఎంతో అవసరం. ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద ప్రజాస్వామ్య దేశమైన భారతదేశ భవిష్యత్తును నిర్దేశించే అత్యున్నత చట్టసభ 'పార్లమెంటు'.

140 కోట్ల మంది ప్రజలకు ప్రాతినిధ్యం వహించే లోక్‌సభ మరియు రాజ్యసభ సభ్యులుగా (MP - Member of Parliament) ఎన్నిక కావాలంటే సామాన్య పౌరులకు ఎలాంటి అర్హతలు ఉండాలి? ఏ ఏ తప్పులు చేస్తే వారు తమ సభ్యత్వాన్ని కోల్పోతారు? లాభదాయక పదవి అంటే ఏమిటి? తదితర అంశాలను భారత రాజ్యాంగ నిబంధనలు మరియు ప్రజా ప్రాతినిధ్య చట్టం, 1951 ఆధారంగా ఈ వ్యాసంలో అత్యంత విపులంగా, సమగ్రంగా విశ్లేషిద్దాం.

రాజ్యాంగబద్ధమైన అర్హతలు (ఆర్టికల్ 84)

భారత రాజ్యాంగంలోని 5వ భాగంలో ఉన్న ఆర్టికల్ 84 పార్లమెంటు సభ్యుడిగా ఎన్నిక కావడానికి ఒక వ్యక్తికి ఉండాల్సిన కనీస రాజ్యాంగబద్ధమైన అర్హతలను స్పష్టంగా నిర్దేశిస్తుంది. ఈ ఆర్టికల్ ప్రకారం కింది అర్హతలు ఉన్నవారు మాత్రమే పార్లమెంటుకు పోటీ చేయడానికి అర్హులు:

1. పౌరసత్వం: పార్లమెంటు సభ్యుడిగా పోటీ చేయాలనుకునే వ్యక్తి కచ్చితంగా భారతదేశ పౌరుడై (Citizen of India) ఉండాలి. విదేశీయులకు, లేదా భారత పౌరసత్వాన్ని వదులుకున్న వారికి చట్టసభల్లో ప్రాతినిధ్యం వహించే అవకాశం లేదు.

2. ప్రమాణ స్వీకారం: ఎన్నికల్లో పోటీ చేయడానికి నామినేషన్ వేసే సమయంలో, ఆ అభ్యర్థి భారత ఎన్నికల సంఘం (Election Commission of India) అధికారం ఇచ్చిన రిటర్నింగ్ ఆఫీసర్ ముందు రాజ్యాంగంలోని మూడవ షెడ్యూల్‌లో నిర్దేశించిన విధంగా ఒక ప్రమాణం లేదా ధృవీకరణ చేయాలి.

ఈ ప్రమాణంలో, "భారత రాజ్యాంగం పట్ల నిజమైన విశ్వాసం, విధేయత కలిగి ఉంటానని" మరియు "భారతదేశ సార్వభౌమాధికారాన్ని, సమగ్రతను సమర్థిస్తానని" అభ్యర్థి ప్రతిజ్ఞ చేయాలి. ఈ ప్రమాణం చేయని అభ్యర్థి నామినేషన్ చెల్లదు.

3. వయో పరిమితి: పార్లమెంటులోని రెండు సభలకు రాజ్యాంగం వేర్వేరు వయో పరిమితులను విధించింది:

• లోక్‌సభ (దిగువ సభ): లోక్‌సభ సభ్యుడిగా పోటీ చేయాలంటే అభ్యర్థికి కనీసం 25 సంవత్సరాల వయసు నిండి ఉండాలి.
• రాజ్యసభ (ఎగువ సభ): రాజ్యసభ సభ్యుడిగా ఎన్నిక కావాలంటే అభ్యర్థికి కనీసం 30 సంవత్సరాల వయసు నిండి ఉండాలి. (రాజ్యసభను పెద్దల సభ అంటారు కాబట్టి వయో పరిమితి ఎక్కువగా ఉంటుంది).

4. ఇతర అర్హతలు: పై మూడు ప్రాథమిక అర్హతలతో పాటు, పార్లమెంటు ఎప్పటికప్పుడు చట్టాల ద్వారా నిర్దేశించే ఇతర అర్హతలు కూడా అభ్యర్థికి ఉండాలని ఆర్టికల్ 84(c) తెలుపుతుంది. ఈ నిబంధన ఆధారంగానే భారత పార్లమెంటు "ప్రజా ప్రాతినిధ్య చట్టం, 1951" (Representation of the People Act, 1951) ను రూపొందించి అదనపు అర్హతలను విధించింది.

ప్రజా ప్రాతినిధ్య చట్టం, 1951 ద్వారా నిర్దేశించిన అదనపు అర్హతలు

రాజ్యాంగం ఇచ్చిన అధికారంతో పార్లమెంటు చేసిన ప్రజా ప్రాతినిధ్య చట్టం అభ్యర్థులకు మరికొన్ని కఠినమైన షరతులను, అర్హతలను విధించింది. అవేంటంటే:

ఓటరుగా నమోదు తప్పనిసరి

ఒక వ్యక్తి పార్లమెంటు సభ్యుడిగా పోటీ చేయాలంటే, అతడు భారతదేశంలోని ఏదైనా ఒక పార్లమెంటరీ నియోజకవర్గంలో రిజిస్టర్డ్ ఓటరుగా (Elector) నమోదు చేయబడి ఉండాలి. ఓటు హక్కు లేని వ్యక్తి ఎంపీగా పోటీ చేయడానికి అనర్హుడు.

రాజ్యసభకు సంబంధించి మార్పు: గతంలో రాజ్యసభకు ఎన్నిక కావాలంటే, అభ్యర్థి ఏ రాష్ట్రం నుంచి పోటీ చేస్తున్నాడో ఆ రాష్ట్రంలోనే ఓటరుగా నమోదై ఉండాలనే నిబంధన ఉండేది. కానీ 2003లో పార్లమెంటు ఈ నిబంధనను సవరించింది. ప్రస్తుత నిబంధనల ప్రకారం, భారతదేశంలో ఎక్కడ ఓటరుగా నమోదైన వ్యక్తయినా సరే, దేశంలోని ఏ రాష్ట్రం నుంచైనా రాజ్యసభకు ఎన్నిక కావచ్చు.

రిజర్వ్‌డ్ స్థానాలకు పోటీ చేసేవారికి అర్హతలు

ఎస్సీ, ఎస్టీ రిజర్వేషన్లు: లోక్‌సభలో షెడ్యూల్డ్ కులాలు (SC) మరియు షెడ్యూల్డ్ తెగలకు (ST) రిజర్వ్ చేయబడిన స్థానాల నుంచి పోటీ చేయాలనుకునే వ్యక్తి కచ్చితంగా ఆయా వర్గాలకు చెందిన వ్యక్తై ఉండాలి. అంతేకాకుండా, వారు ఏదైనా ఒక రాష్ట్రం లేదా కేంద్ర పాలిత ప్రాంతంలో ఎస్సీ లేదా ఎస్టీగా అధికారికంగా గుర్తించబడి ఉండాలి.

జనరల్ స్థానాల్లో పోటీ: ఇక్కడ గమనించాల్సిన ముఖ్యమైన విషయం ఏమిటంటే, ఎస్సీ, ఎస్టీ వర్గాలకు చెందిన అభ్యర్థులు కేవలం రిజర్వ్‌డ్ స్థానాల్లోనే కాకుండా, జనరల్ (అన్‌రిజర్వ్‌డ్) స్థానాల నుంచి కూడా పోటీ చేయడానికి పూర్తి అర్హత కలిగి ఉంటారు.

పార్లమెంటు సభ్యుల అనర్హతలు (Disqualifications) - ఆర్టికల్ 102

ఒక వ్యక్తికి అర్హతలు ఉన్నప్పటికీ, కొన్ని తప్పులు లేదా ప్రత్యేక పరిస్థితుల కారణంగా వారు పార్లమెంటు సభ్యత్వానికి అనర్హులుగా ప్రకటించబడతారు. భారత రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 102 పార్లమెంటు సభ్యుల అనర్హతలను (లోక్‌సభ మరియు రాజ్యసభ రెండింటికీ) స్పష్టంగా వివరిస్తుంది. ఈ అనర్హతలను రెండు భాగాలుగా చూడవచ్చు: ఒకటి రాజ్యాంగం విధించినవి, రెండవది పార్లమెంటు చట్టం (RPA 1951) ద్వారా విధించినవి.

రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 102(1) ప్రకారం కింది సందర్భాల్లో ఒక వ్యక్తి అనర్హుడవుతాడు:

1. లాభదాయక పదవిని కలిగి ఉండటం

ఒక పార్లమెంటు సభ్యుడు కేంద్ర ప్రభుత్వం లేదా రాష్ట్ర ప్రభుత్వాల కింద ఏదైనా లాభదాయక పదవిని (ఆర్థిక ప్రయోజనాలు, జీతం, భత్యాలు లేదా అధికారాలు కల్పించే పదవి) కలిగి ఉంటే అతడు తన ఎంపీ సభ్యత్వాన్ని కోల్పోతాడు.

మినహాయింపులు: అయితే, కేంద్ర మంత్రులు మరియు రాష్ట్ర మంత్రుల పదవులను లాభదాయక పదవులుగా పరిగణించరు. అలాగే, పార్లమెంటు ఒక చట్టం ద్వారా ఫలానా పదవిని లాభదాయక పదవి కాదు అని మినహాయింపు ఇస్తే, ఆ పదవిలో ఉన్నవారు ఎంపీలుగా కొనసాగవచ్చు. (ఉదాహరణకు: జాతీయ సలహా మండలి చైర్‌పర్సన్ పదవి). ప్రభుత్వంలో ఉంటూ ప్రభుత్వంపై విమర్శనాత్మక జవాబుదారీతనం వహించాల్సిన ఎంపీలు, ప్రభుత్వ వేతనం తీసుకుంటూ ప్రభుత్వానికి అనుకూలంగా మారకూడదనే ఉద్దేశ్యంతో ఈ నిబంధనను పెట్టారు.

2. మతిస్థిమితం లేకపోవడం

ఒక వ్యక్తికి మతిస్థిమితం లేదని లేదా మానసిక సమతుల్యత కోల్పోయాడని సమర్థవంతమైన న్యాయస్థానం (Competent Court) అధికారికంగా ప్రకటిస్తే, ఆ వ్యక్తి పార్లమెంటు సభ్యుడిగా పోటీ చేయడానికి లేదా కొనసాగడానికి అనర్హుడు.

3. దివాలా తీయడం

ఒక వ్యక్తి తాను తీసుకున్న అప్పులను తీర్చలేక, కోర్టు ద్వారా అధికారికంగా దివాలాదారుగా ప్రకటించబడి, ఇంకా ఆ దివాలా స్థితి (Undischarged) నుంచి బయటపడకపోతే అతడు ఎంపీగా కొనసాగలేడు. ఆర్థిక పరమైన విశ్వసనీయత లేని వ్యక్తి చట్టసభల్లో ఉంటే అది అవినీతికి దారితీస్తుందన్నదే దీని ఉద్దేశం.

4. పౌరసత్వం కోల్పోవడం

ఒక వ్యక్తి స్వచ్ఛందంగా వేరొక దేశ పౌరసత్వాన్ని స్వీకరించినా, లేదా ఏదైనా విదేశీ ప్రభుత్వానికి విధేయతను ప్రకటించినా అతడు తక్షణమే భారత పార్లమెంటు సభ్యత్వాన్ని కోల్పోతాడు. భారతదేశ సార్వభౌమాధికారం పట్ల నూటికి నూరు శాతం విధేయత ఉండాలన్నదే ఈ నిబంధన సారాంశం.

5. పార్లమెంటు చట్టం ద్వారా అనర్హత

ఆర్టికల్ 102(1)(e) ప్రకారం, పార్లమెంటు ఎప్పటికప్పుడు చేసే చట్టాల ద్వారా విధించే ఇతర అనర్హతలకు గురైన వారు కూడా ఎంపీగా కొనసాగలేరు. దీని కోసం చేసిన చట్టమే ప్రజా ప్రాతినిధ్య చట్టం, 1951.

ప్రజా ప్రాతినిధ్య చట్టం, 1951 కింద అనర్హతలు

రాజ్యాంగంలో చెప్పినవే కాకుండా, సమాజంలో నేరస్థులు, అవినీతిపరులు చట్టసభల్లోకి ప్రవేశించకుండా నిరోధించడానికి ప్రజా ప్రాతినిధ్య చట్టంలోని సెక్షన్ 8 తదితర నిబంధనలు అత్యంత కఠినమైన అనర్హతలను విధించాయి. అవి:

• ఎన్నికల నేరాలు మరియు అవినీతి పద్ధతులు: ఎన్నికల్లో ఓటర్లకు లంచం ఇవ్వడం, కులం/మతం/ప్రాంతం పేరిట విద్వేషాలు రెచ్చగొట్టడం, బూత్ క్యాప్చరింగ్ లాంటి అవినీతి చర్యలకు పాల్పడినట్లు తేలితే ఆ అభ్యర్థి అనర్హుడవుతాడు.
• రెండు సంవత్సరాల కంటే ఎక్కువ జైలు శిక్ష: ఏదైనా క్రిమినల్ కేసులో ఒక సభ్యుడికి న్యాయస్థానం కనీసం రెండు సంవత్సరాలు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ కాలం పాటు జైలు శిక్ష విధిస్తే, అతడు తక్షణమే తన ఎంపీ సభ్యత్వాన్ని కోల్పోతాడు. అంతేకాకుండా, జైలు నుంచి విడుదలైన తర్వాత మరో ఆరు సంవత్సరాల పాటు ఎన్నికల్లో పోటీ చేయడానికి అనర్హుడిగా మిగిలిపోతాడు. (ఇటీవల కాంగ్రెస్ నాయకుడు రాహుల్ గాంధీ పరువునష్టం కేసులో రెండేళ్ల శిక్ష పడటంతో ఈ నిబంధన కిందే ఆయనపై అనర్హత వేటు పడింది, తర్వాత సుప్రీంకోర్టు శిక్షను నిలిపివేయడంతో ఆయన సభ్యత్వం పునరుద్ధరించబడింది).
• కొన్ని ప్రత్యేక కేసుల్లో శిక్ష పడితే: వరకట్న వేధింపులు, సతీ సహగమనం, అంటరానితనం పాటించడం, ఆహార కల్తీ తదితర సామాజిక నేరాలకు పాల్పడి దోషిగా తేలితే, వారికి రెండేళ్ల జైలు శిక్ష పడకపోయినా సరే అనర్హత వేటు పడుతుంది.
• ఎన్నికల ఖర్చుల లెక్కలు చూపకపోవడం: ఎన్నికల సంఘం నిర్ణయించిన గడువులోగా, సరైన పద్ధతిలో ఎన్నికల ఖర్చుల లెక్కలను దాఖలు చేయడంలో విఫలమైతే, ఎన్నికల సంఘం ఆ వ్యక్తిని మూడు సంవత్సరాల పాటు అనర్హుడిగా ప్రకటించవచ్చు.
• ప్రభుత్వ ఉద్యోగం నుంచి తొలగింపు: అవినీతి ఆరోపణల వల్ల కానీ, దేశద్రోహానికి పాల్పడిన కారణంగా కానీ కేంద్ర లేదా రాష్ట్ర ప్రభుత్వ సర్వీసుల నుంచి డిస్మిస్ (తొలగించబడిన) చేయబడిన వ్యక్తి అనర్హుడు.
• ప్రభుత్వ కాంట్రాక్టులు: ప్రభుత్వం చేపడుతున్న పనులలో లేదా ప్రభుత్వానికి సరుకులు సరఫరా చేసే వ్యాపార కాంట్రాక్టులలో ప్రత్యక్ష సంబంధం ఉన్న వ్యక్తి ఎంపీగా పోటీ చేయడానికి అనర్హుడు. (ప్రభుత్వ సొమ్మును స్వలాభానికి వాడుకోకుండా ఉండటానికి ఈ రూల్ తెచ్చారు).
• ప్రభుత్వ వాటా ఉన్న సంస్థలలో పదవులు: కేంద్ర లేదా రాష్ట్ర ప్రభుత్వానికి కనీసం 25% కంటే ఎక్కువ వాటా ఉన్న ఏదైనా కార్పొరేషన్‌లో మేనేజింగ్ డైరెక్టర్‌గా, లేదా ఇతర లాభదాయక పదవిలో ఉన్నవారు కూడా అనర్హులు.

10వ షెడ్యూల్ - పార్టీ ఫిరాయింపుల నిరోధక చట్టం

పైన పేర్కొన్న రాజ్యాంగ మరియు చట్టపరమైన అనర్హతలతో పాటు, రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 102(2) కింద పార్టీ ఫిరాయింపుల కారణంగా కూడా పార్లమెంటు సభ్యులు అనర్హతకు గురవుతారు. దీనిని 1985లో 52వ రాజ్యాంగ సవరణ ద్వారా రాజ్యాంగంలోని 10వ షెడ్యూల్‌లో చేర్చారు. ఆయా పార్టీల గుర్తులపై గెలిచి, తర్వాత పదవుల కోసం, డబ్బు కోసం వేరే పార్టీల్లోకి జంప్ చేసే నాయకులను నిరోధించడానికి ఈ చట్టం తీసుకువచ్చారు.

కింది సందర్భాల్లో పార్టీ ఫిరాయింపుల చట్టం కింద ఒక ఎంపీ తన పదవిని కోల్పోతాడు:

• స్వచ్ఛందంగా రాజీనామా చేయడం: ఒక రాజకీయ పార్టీ గుర్తుపై ఎన్నికైన సభ్యుడు, తన ఇష్టపూర్వకంగా ఆ పార్టీ సభ్యత్వానికి రాజీనామా చేస్తే అతడు ఎంపీ పదవిని కూడా కోల్పోతాడు.
• విప్‌ను ధిక్కరించడం (Voting against party whip): పార్లమెంటులో ఒక బిల్లుపై ఓటింగ్ జరుగుతున్నప్పుడు, పార్టీ జారీ చేసిన ఆదేశాలకు (విప్) వ్యతిరేకంగా ఓటు వేసినా, లేదా పార్టీ అనుమతి లేకుండా సభకు గైర్హాజరైనా ఆ సభ్యుడిపై అనర్హత వేటు పడుతుంది. (అయితే ఆ తప్పును పార్టీ 15 రోజుల్లోగా క్షమిస్తే అనర్హత నుంచి తప్పించుకోవచ్చు).
• స్వతంత్ర అభ్యర్థులు పార్టీలో చేరడం: ఏ పార్టీ గుర్తు లేకుండా ఇండిపెండెంట్ (స్వతంత్ర) అభ్యర్థిగా గెలిచిన వ్యక్తి, ఎన్నికల తర్వాత ఏదైనా రాజకీయ పార్టీలో చేరితే అతడు తన ఎంపీ స్థానాన్ని కోల్పోతాడు.
• నామినేటెడ్ సభ్యులు పార్టీలో చేరడం: రాష్ట్రపతిచే రాజ్యసభకు నామినేట్ చేయబడిన సభ్యులు, తాము నామినేట్ అయిన ఆరు నెలలలోపు ఏదైనా రాజకీయ పార్టీలో చేరవచ్చు. కానీ ఆరు నెలల గడువు ముగిసిన తర్వాత ఏ పార్టీలో చేరినా వారిపై అనర్హత వేటు పడుతుంది.

ఫిరాయింపుల చట్టంలో మినహాయింపు (Exception):

ఒక పార్టీకి చెందిన చట్టసభ సభ్యుల్లో కనీసం మూడింట రెండు వంతుల (2/3rd) మంది సభ్యులు సామూహికంగా చీలిపోయి వేరే పార్టీలో విలీనం అయితే (Merger), వారిపై పార్టీ ఫిరాయింపుల చట్టం కింద అనర్హత వేటు పడదు.

అనర్హతపై నిర్ణయాధికారం ఎవరిది?

ఒక పార్లమెంటు సభ్యుడిపై అనర్హత వేటు వేసే అంతిమ అధికారం తప్పు జరిగిన విధానాన్ని బట్టి ఇద్దరు వేర్వేరు వ్యక్తుల చేతుల్లో ఉంటుంది:

1. ఆర్టికల్ 103: రాష్ట్రపతి నిర్ణయం

ఆర్టికల్ 102(1) కింద పేర్కొన్న తప్పులు (అంటే లాభదాయక పదవిలో ఉండటం, మతిస్థిమితం కోల్పోవడం, దివాలా తీయడం, పౌరసత్వం కోల్పోవడం) లేదా ప్రజా ప్రాతినిధ్య చట్టం 1951 కింద పేర్కొన్న నేరాలు (అవినీతి, 2 ఏళ్ల జైలు శిక్ష) ఒక ఎంపీ చేశాడా లేదా అనే ప్రశ్న తలెత్తినప్పుడు... దానిపై తుది నిర్ణయం తీసుకునే అధికారం భారత రాష్ట్రపతికి ఉంటుంది.

అయితే, ఈ విషయంలో రాష్ట్రపతి సొంతంగా నిర్ణయం తీసుకోలేరు. ఆయన కచ్చితంగా భారత ఎన్నికల సంఘం (Election Commission of India) అభిప్రాయాన్ని అడగాలి, మరియు ఎన్నికల సంఘం ఇచ్చిన సలహా మేరకే రాష్ట్రపతి అనర్హత వేటు వేయాలి.

2. 10వ షెడ్యూల్ కింద: ప్రిసైడింగ్ ఆఫీసర్ (స్పీకర్/చైర్మన్) నిర్ణయం

పార్టీ ఫిరాయింపుల నిరోధక చట్టం (10వ షెడ్యూల్) కింద ఒక సభ్యుడిపై అనర్హత ఫిర్యాదు వస్తే, దానిపై నిర్ణయం తీసుకునే అధికారం ఆయా సభల ప్రిసైడింగ్ ఆఫీసర్లకు మాత్రమే ఉంటుంది.

లోక్‌సభ సభ్యుడైతే లోక్‌సభ స్పీకర్, రాజ్యసభ సభ్యుడైతే రాజ్యసభ చైర్మన్ (ఉపరాష్ట్రపతి) ఈ అనర్హతపై తుది నిర్ణయం తీసుకుంటారు. ఇందులో రాష్ట్రపతికి గానీ, ఎన్నికల సంఘానికి గానీ ఎలాంటి సంబంధం ఉండదు.

అయితే, కిహోటో హోలోహాన్ (Kihoto Hollohan case, 1992) కేసులో సుప్రీంకోర్టు తీర్పునిస్తూ... స్పీకర్ లేదా చైర్మన్ తీసుకునే పార్టీ ఫిరాయింపుల అనర్హత నిర్ణయాలు న్యాయస్థానాల సమీక్షకు (Judicial Review) లోబడి ఉంటాయని స్పష్టం చేసింది. అంటే స్పీకర్ పక్షపాతంతో నిర్ణయం తీసుకుంటే బాధిత సభ్యుడు సుప్రీంకోర్టును లేదా హైకోర్టును ఆశ్రయించవచ్చు.

స్థానాలు ఖాళీ అయ్యే ఇతర సందర్భాలు

పైన పేర్కొన్న అనర్హతలే కాకుండా, మరికొన్ని ప్రత్యేక సందర్భాల్లో కూడా పార్లమెంటు సభ్యుల స్థానాలు ఖాళీ అవుతాయి. ఆ నియమాలు ఈ విధంగా ఉన్నాయి:

• రెండు సభల్లో సభ్యత్వం (Double Membership): ఒకే వ్యక్తి ఏకకాలంలో పార్లమెంటులోని ఉభయ సభలకు (లోక్‌సభ మరియు రాజ్యసభ) ప్రాతినిధ్యం వహించడానికి వీల్లేదు. ఒక వ్యక్తి రెండు సభలకు ఎన్నికైతే, తాను ఏ సభలో కొనసాగాలనుకుంటున్నాడో 10 రోజుల్లోగా స్పష్టం చేయాలి. లేదంటే అతడి రాజ్యసభ స్థానం ఆటోమేటిక్‌గా ఖాళీ అవుతుంది.
• ఒక సభ సభ్యుడు మరో సభకు ఎన్నికైతే: అప్పటికే లోక్‌సభ ఎంపీగా ఉన్న వ్యక్తి, రాజ్యసభకు ఎన్నికైతే అతడి లోక్‌సభ స్థానం ఖాళీ అవుతుంది (వైస్-వెర్సా).
• రెండు నియోజకవర్గాల నుంచి గెలిస్తే: ఒక వ్యక్తి రెండు లోక్‌సభ స్థానాల నుంచి పోటీ చేసి రెండింటిలోనూ గెలిస్తే, ఏదో ఒక స్థానాన్ని మాత్రమే ఎంచుకోవాలి. అలా ఎంచుకోని పక్షంలో అతడి రెండు స్థానాలు రద్దవుతాయి.
• ఎంపీ మరియు ఎమ్మెల్యేగా ఏకకాలంలో గెలిస్తే: ఒక వ్యక్తి ఏకకాలంలో పార్లమెంటు సభ్యుడిగా మరియు రాష్ట్ర శాసనసభ (MLA) సభ్యుడిగా కొనసాగలేడు. ఇలా జరిగితే, 14 రోజుల్లోగా అతడు ఎమ్మెల్యే పదవికి రాజీనామా చేయాలి. చేయని పక్షంలో అతడి ఎంపీ స్థానం (పార్లమెంటు సభ్యత్వం) రద్దవుతుంది.
• రాజీనామా (Resignation): ఏ సభ్యుడైనా తన పదవికి స్వచ్ఛందంగా రాజీనామా చేయవచ్చు. లోక్‌సభ సభ్యుడు స్పీకర్‌కు, రాజ్యసభ సభ్యుడు చైర్మన్‌కు తన చేతిరాతతో రాజీనామా లేఖను సమర్పించవచ్చు. ఆ రాజీనామా ఇష్టపూర్వకంగా ఇచ్చింది కాదని స్పీకర్‌కు అనిపిస్తే దానిని తిరస్కరించే అధికారం కూడా ఆయనకు ఉంటుంది.
• సభకు గైర్హాజరు (Absence): ఒక పార్లమెంటు సభ్యుడు, సభ అనుమతి లేకుండా వరుసగా 60 రోజుల పాటు సభ సమావేశాలకు గైర్హాజరైతే, ఆ సభ అతడి స్థానాన్ని ఖాళీగా (సభ్యత్వాన్ని రద్దు చేస్తూ) ప్రకటించవచ్చు. (ఈ 60 రోజుల లెక్కింపులో సభ వాయిదా పడిన రోజులను పరిగణనలోకి తీసుకోరు).

న్యాయస్థానాల చారిత్రాత్మక తీర్పులు - అనర్హతలపై ప్రభావం

పార్లమెంటు సభ్యుల అర్హతలు మరియు అనర్హతల విషయంలో సుప్రీంకోర్టు ఇచ్చిన కొన్ని చారిత్రాత్మక తీర్పులు భారత రాజకీయ వ్యవస్థను ప్రక్షాళన చేయడంలో కీలక పాత్ర పోషించాయి. వాటిలో ముఖ్యమైనవి:

లిల్లీ థామస్ వర్సెస్ యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా (2013)

ఇది భారత దేశ రాజకీయాల్లో ఒక సంచలనాత్మక తీర్పు. ప్రజా ప్రాతినిధ్య చట్టంలోని సెక్షన్ 8(4) ప్రకారం గతంలో ఒక ఎంపీకి లేదా ఎమ్మెల్యేకి ఏదైనా క్రిమినల్ కేసులో రెండేళ్లు ఆ పైన జైలు శిక్ష పడినా సరే, వారు వెంటనే అనర్హతకు గురయ్యేవారు కాదు. తీర్పు వచ్చిన నాటి నుండి 3 నెలల సమయం వారికి ఉండేది. ఈ లోపు వారు పై కోర్టులో అప్పీల్ చేసుకుంటే వారి సభ్యత్వం అలాగే కొనసాగేది.

కానీ 2013లో సుప్రీంకోర్టు ఈ సెక్షన్ 8(4) ను రాజ్యాంగ విరుద్ధమని కొట్టివేసింది. ఒక ప్రజాప్రతినిధికి కింది కోర్టులో రెండేళ్ల కంటే ఎక్కువ జైలు శిక్ష పడిన మరుక్షణం నుంచే (Immediate Disqualification) వారు తమ పదవిని కోల్పోతారని సంచలన తీర్పునిచ్చింది. ఈ తీర్పు పుణ్యమా అని ఎంతో మంది క్రిమినల్ ఎంపీలు, ఎమ్మెల్యేలు తమ పదవులను తక్షణమే కోల్పోయారు.

జయా బచ్చన్ వర్సెస్ యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా (2006)

రాజ్యాంగంలోని "లాభదాయక పదవి" (Office of Profit) అనే పదానికి స్పష్టమైన నిర్వచనం లేదు. ఈ కేసులో సుప్రీంకోర్టు తీర్పునిస్తూ... ఒక పదవి వల్ల వ్యక్తిగతంగా ఆ సభ్యుడు డబ్బు (జీతం) తీసుకున్నాడా లేదా అనేది ముఖ్యం కాదు. ఆ పదవికి ఆర్థిక పరమైన ప్రయోజనాలను ఇచ్చే "సామర్థ్యం" (Capable of yielding profit) ఉందా లేదా అనేది మాత్రమే కొలమానం అని స్పష్టం చేసింది. ఈ తీర్పు ఆధారంగా అప్పట్లో యూపీ ఫిలిం డెవలప్‌మెంట్ కార్పొరేషన్ చైర్‌పర్సన్‌గా ఉన్న రాజ్యసభ ఎంపీ జయా బచ్చన్ తన పదవిని కోల్పోయారు.

భారత పార్లమెంటు కేవలం చట్టాలు చేసే భవనం మాత్రమే కాదు, దేశ సామాజిక, ఆర్థిక, మరియు నైతిక విలువల పరిరక్షణకు కేంద్ర బిందువు. అలాంటి అత్యున్నత సభలో ప్రాతినిధ్యం వహించే వ్యక్తులు కల్మషం లేని వారుగా, చట్టాలను గౌరవించే వారుగా ఉండాలన్నదే రాజ్యాంగ నిర్మాతల ఆకాంక్ష. అందుకే పార్లమెంటు సభ్యత్వానికి అర్హతలు ఎంత స్పష్టంగా నిర్దేశించారో, నేరస్థులు, అవినీతిపరులు చట్టసభల్లోకి రాకుండా నిరోధించడానికి అనర్హతలను కూడా అంతే కఠినంగా రూపొందించారు.

సమాజంలో వస్తున్న మార్పులకు, పెరుగుతున్న నేర రాజకీయాలకు (Criminalization of Politics) అడ్డుకట్ట వేయాలంటే పౌరులు తమ ఓటు హక్కును వినియోగించే ముందు అభ్యర్థుల అర్హతలను, వారి నేపథ్యాన్ని క్షుణ్ణంగా పరిశీలించాలి. అప్పుడే రాజ్యాంగం ఆశించిన నిజమైన, స్వచ్ఛమైన ప్రజాస్వామ్యం మన దేశంలో వర్ధిల్లుతుంది. పోటీ పరీక్షలకు సిద్ధమవుతున్న అభ్యర్థులు ఆర్టికల్ 84, ఆర్టికల్ 102 మరియు 10వ షెడ్యూల్ నిబంధనలను ప్రస్తుత రాజకీయ పరిణామాలతో అన్వయించుకుంటూ చదివితే ఈ అంశంపై పూర్తి పట్టు సాధించవచ్చు.

Quiz topic:Qualifications & Disqualifications of MP

Subject:Indian Polity (భారత రాజ్యాంగం)

Total questions:20

Time duration:15 minutes

Total marks:20

1. భారత రాజ్యాంగంలోని ఏ ఆర్టికల్ పార్లమెంటు సభ్యుడిగా ఎన్నిక కావడానికి ఉండాల్సిన అర్హతలను (Qualifications) తెలుపుతుంది?

• A.ఆర్టికల్ 79
• B.ఆర్టికల్ 81
• C.ఆర్టికల్ 84
• D.ఆర్టికల్ 102

✅ Answer: C – ఆర్టికల్ 84

Explanation: భారత రాజ్యాంగంలోని 5వ భాగంలో ఉన్న ఆర్టికల్ 84 ఒక వ్యక్తి పార్లమెంటు సభ్యుడిగా ఎన్నిక కావడానికి ఉండాల్సిన పౌరసత్వం, వయసు, మరియు ప్రమాణ స్వీకారం లాంటి కనీస రాజ్యాంగబద్ధమైన అర్హతలను నిర్దేశిస్తుంది.

2. లోక్‌సభ సభ్యుడిగా పోటీ చేయడానికి అభ్యర్థికి ఉండాల్సిన కనీస వయస్సు ఎంత?

• A.21 సంవత్సరాలు
• B.25 సంవత్సరాలు
• C.30 సంవత్సరాలు
• D.35 సంవత్సరాలు

✅ Answer: B – 25 సంవత్సరాలు

Explanation: ఆర్టికల్ 84(b) ప్రకారం దిగువ సభ అయిన లోక్‌సభ సభ్యుడిగా పోటీ చేయడానికి కనీసం 25 సంవత్సరాల వయసు నిండి ఉండాలి. అదే రాజ్యసభకైతే కనీసం 30 ఏళ్లు ఉండాలి.

3. ఒక అభ్యర్థి పార్లమెంటుకు నామినేషన్ వేసే సమయంలో, రాజ్యాంగం పట్ల విధేయత చూపుతూ ఎవరి ముందు ప్రమాణం చేయాలి?

• A.సుప్రీంకోర్టు ప్రధాన న్యాయమూర్తి
• B.లోక్‌సభ స్పీకర్
• C.భారత రాష్ట్రపతి
• D.ఎన్నికల సంఘం అధికారం ఇచ్చిన అధికారి (రిటర్నింగ్ ఆఫీసర్)

✅ Answer: D – ఎన్నికల సంఘం అధికారం ఇచ్చిన అధికారి (రిటర్నింగ్ ఆఫీసర్)

Explanation: ఎన్నికల్లో పోటీ చేసే అభ్యర్థి, నామినేషన్ వేసేటప్పుడు ఎన్నికల సంఘం ద్వారా అధికారం పొందిన అధికారి ముందు 3వ షెడ్యూల్ ప్రకారం ప్రమాణ స్వీకారం చేయడం తప్పనిసరి.

4. రాజ్యసభకు పోటీ చేసే అభ్యర్థి ఓటరు నమోదుకు (Voter Registration) సంబంధించి 2003 తర్వాత సవరించిన సరైన నిబంధన ఏది?

• A.ఏ రాష్ట్రం నుంచి పోటీ చేస్తే, ఆ రాష్ట్రంలోనే ఓటరై ఉండాలి
• B.దేశంలో ఎక్కడ ఓటరుగా నమోదైన వ్యక్తయినా, ఏ రాష్ట్రం నుంచైనా పోటీ చేయవచ్చు
• C.రాజ్యసభకు ఓటరు జాబితాతో సంబంధం లేదు
• D.ఢిల్లీలో ఓటరై ఉండటం తప్పనిసరి

✅ Answer: B – దేశంలో ఎక్కడ ఓటరుగా నమోదైన వ్యక్తయినా, ఏ రాష్ట్రం నుంచైనా పోటీ చేయవచ్చు

Explanation: 2003లో ప్రజా ప్రాతినిధ్య చట్టాన్ని సవరించారు. దీని ప్రకారం దేశంలో రిజిస్టర్డ్ ఓటరైన ఏ పౌరుడైనా, భారతదేశంలోని ఏ రాష్ట్రం నుంచైనా రాజ్యసభకు ఎన్నిక కావచ్చు. డొమిసైల్ రూల్ తొలగించారు.

5. భారత రాజ్యాంగంలోని ఏ ఆర్టికల్ పార్లమెంటు సభ్యుల అనర్హతల (Disqualifications) గురించి వివరిస్తుంది?

• A.ఆర్టికల్ 84
• B.ఆర్టికల్ 100
• C.ఆర్టికల్ 102
• D.ఆర్టికల్ 105

✅ Answer: C – ఆర్టికల్ 102

Explanation: ఆర్టికల్ 102 కింద లాభదాయక పదవిలో ఉండటం, మతిస్థిమితం లేకపోవడం, దివాలా తీయడం లేదా విదేశీ పౌరసత్వం పొందడం వంటి అనర్హతలను (Disqualifications) పొందుపరిచారు.

6. ఒక పార్లమెంటు సభ్యుడు "లాభదాయక పదవి" (Office of Profit) కలిగి ఉన్నాడన్న కారణంతో అనర్హతకు గురవుతాడు. కింది వాటిలో ఏ పదవి లాభదాయక పదవి కిందకు రాదు?

• A.కేంద్ర ప్రభుత్వ సంస్థలో మేనేజింగ్ డైరెక్టర్
• B.రాష్ట్ర ప్రభుత్వ సలహాదారు (జీతం తీసుకుంటే)
• C.కేంద్ర లేదా రాష్ట్ర ప్రభుత్వ మంత్రి పదవి
• D.ప్రభుత్వ కాంట్రాక్టులు తీసుకునే వ్యాపారి

✅ Answer: C – కేంద్ర లేదా రాష్ట్ర ప్రభుత్వ మంత్రి పదవి

Explanation: ఆర్టికల్ 102 ప్రకారం, కేంద్ర లేదా రాష్ట్ర ప్రభుత్వంలో మంత్రిగా (Minister) పనిచేయడం లాభదాయక పదవి కిందకు రాదు. దానికి రాజ్యాంగం ప్రత్యేకంగా మినహాయింపు ఇచ్చింది.

7. ఏదైనా క్రిమినల్ కేసులో ఒక పార్లమెంటు సభ్యుడికి కనీసం ఎన్ని సంవత్సరాల జైలు శిక్ష పడితే అతడు తక్షణమే సభ్యత్వాన్ని కోల్పోతాడు?

• A.6 నెలలు
• B.1 సంవత్సరం
• C.2 సంవత్సరాలు
• D.5 సంవత్సరాలు

✅ Answer: C – 2 సంవత్సరాలు

Explanation: ప్రజా ప్రాతినిధ్య చట్టం, 1951 ప్రకారం ఒక ప్రజాప్రతినిధికి ఏదైనా కేసులో 2 సంవత్సరాలు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ కాలం జైలు శిక్ష పడితే, వారు తక్షణమే తమ పదవికి అనర్హులవుతారు.

8. "శిక్ష పడిన తక్షణమే ఎంపీ/ఎమ్మెల్యేల సభ్యత్వం రద్దవుతుంది (Immediate Disqualification)" అని 2013లో సుప్రీంకోర్టు ఇచ్చిన చారిత్రాత్మక తీర్పు ఏ కేసులో వెలువడింది?

• A.కేశవానంద భారతి కేసు
• B.జయా బచ్చన్ కేసు
• C.లిల్లీ థామస్ వర్సెస్ యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా కేసు
• D.కిహోటో హోలోహాన్ కేసు

✅ Answer: C – లిల్లీ థామస్ వర్సెస్ యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా కేసు

Explanation: 2013 లిల్లీ థామస్ కేసులో సుప్రీంకోర్టు RPA, 1951 లోని సెక్షన్ 8(4) ను కొట్టివేస్తూ, 2 ఏళ్లు శిక్ష పడిన ప్రజాప్రతినిధులు 3 నెలల సమయం అడగటానికి వీల్లేదని, తక్షణమే పదవి కోల్పోతారని తీర్పునిచ్చింది.

9. ఆర్టికల్ 102(1) కింద (లాభదాయక పదవి, మతిస్థిమితం లేకపోవడం తదితర) ఒక ఎంపీపై అనర్హత వేటు వేసే తుది నిర్ణయాధికారం ఎవరికి ఉంటుంది?

• A.లోక్‌సభ స్పీకర్
• B.భారత రాష్ట్రపతి
• C.సుప్రీంకోర్టు
• D.పార్లమెంటరీ కమిటీ

✅ Answer: B – భారత రాష్ట్రపతి

Explanation: ఆర్టికల్ 103 ప్రకారం, రాజ్యాంగ లేదా చట్టపరమైన అనర్హతలపై తుది నిర్ణయం రాష్ట్రపతి తీసుకుంటారు. అయితే ఈ విషయంలో ఆయన భారత ఎన్నికల సంఘం సలహా మేరకే నడుచుకోవాలి.

10. ఒక ఎంపీ అనర్హతపై నిర్ణయం తీసుకునే ముందు రాష్ట్రపతి కచ్చితంగా ఎవరి సలహాను వినాలి (మరియు కట్టుబడి ఉండాలి)?

• A.ప్రధానమంత్రి
• B.భారత ఎన్నికల సంఘం (ECI)
• C.లోక్‌సభ స్పీకర్
• D.అటార్నీ జనరల్

✅ Answer: B – భారత ఎన్నికల సంఘం (ECI)

Explanation: ఆర్టికల్ 103 స్పష్టంగా తెలుపుతున్నట్లుగా, ఎంపీల అనర్హత విషయంలో రాష్ట్రపతి భారత ఎన్నికల సంఘం (Election Commission of India) సలహాను తప్పనిసరిగా తీసుకోవాలి, దానికి కట్టుబడి ఉండాలి.

11. 'పార్టీ ఫిరాయింపుల నిరోధక చట్టం' (Anti-Defection Law) భారత రాజ్యాంగంలోని ఏ షెడ్యూల్ లో ఉంది?

• A.8వ షెడ్యూల్
• B.9వ షెడ్యూల్
• C.10వ షెడ్యూల్
• D.11వ షెడ్యూల్

✅ Answer: C – 10వ షెడ్యూల్

Explanation: రాజకీయ నాయకుల జంపింగ్‌లను నిరోధించడానికి 1985లో 52వ రాజ్యాంగ సవరణ ద్వారా రాజ్యాంగంలో 10వ షెడ్యూల్‌ను (పార్టీ ఫిరాయింపుల నిరోధక చట్టం) చేర్చారు.

12. 10వ షెడ్యూల్ (పార్టీ ఫిరాయింపులు) కింద ఒక సభ్యుడిపై అనర్హత వేటు వేసే నిర్ణయాధికారం ఎవరికి ఉంటుంది?

• A.రాష్ట్రపతి
• B.ఎన్నికల సంఘం
• C.సుప్రీంకోర్టు
• D.సభాధ్యక్షులు (స్పీకర్ / చైర్మన్)

✅ Answer: D – సభాధ్యక్షులు (స్పీకర్ / చైర్మన్)

Explanation: లాభదాయక పదవుల అనర్హతను రాష్ట్రపతి నిర్ణయిస్తే.. పార్టీ ఫిరాయింపుల అనర్హతపై తుది నిర్ణయం మాత్రం ఆయా సభల ప్రిసైడింగ్ ఆఫీసర్లు (లోక్‌సభ స్పీకర్ లేదా రాజ్యసభ చైర్మన్) మాత్రమే తీసుకుంటారు.

13. రాష్ట్రపతిచే రాజ్యసభకు నామినేట్ చేయబడిన సభ్యులు (Nominated Members) ఏ గడువు దాటిన తర్వాత రాజకీయ పార్టీలో చేరితే అనర్హుడవుతాడు?

• A.నామినేట్ అయిన మొదటి రోజు నుంచే అనర్హుడు
• B.3 నెలల తర్వాత చేరితే
• C.6 నెలల తర్వాత చేరితే
• D.పార్టీలో చేరినా అనర్హత ఉండదు

✅ Answer: C – 6 నెలల తర్వాత చేరితే

Explanation: 10వ షెడ్యూల్ ప్రకారం నామినేటెడ్ సభ్యులు తమకు నచ్చితే ఆరు నెలలలోపు ఏదైనా రాజకీయ పార్టీలో చేరవచ్చు. కానీ ఆరు నెలల గడువు ముగిశాక పార్టీలో చేరితే వారు సభ్యత్వం కోల్పోతారు.

14. పార్టీ ఫిరాయింపుల చట్టం కింద అనర్హత వేటు పడకుండా ఉండాలంటే, ఒక పార్టీకి చెందిన ఎంతమంది సభ్యులు ఒకేసారి చీలిపోయి వేరే పార్టీలో విలీనం (Merger) కావాలి?

• A.1/3 వంతు సభ్యులు
• B.సగం (1/2) మంది సభ్యులు
• C.2/3 వంతు సభ్యులు
• D.3/4 వంతు సభ్యులు

✅ Answer: C – 2/3 వంతు సభ్యులు

Explanation: రాజ్యాంగంలోని 10వ షెడ్యూల్ ప్రకారం ఒక పార్టీకి చెందిన చట్టసభ సభ్యుల్లో కనీసం మూడింట రెండు వంతుల (2/3) మంది సామూహికంగా వేరే పార్టీలో విలీనమైతే వారిపై అనర్హత వేటు పడదు.

15. పార్లమెంటు అనుమతి లేకుండా ఒక సభ్యుడు ఎన్ని రోజులు వరుసగా సభకు గైర్హాజరు (Absent) అయితే, సభ అతడి సభ్యత్వాన్ని రద్దు చేయవచ్చు?

• A.30 రోజులు
• B.60 రోజులు
• C.90 రోజులు
• D.120 రోజులు

✅ Answer: B – 60 రోజులు

Explanation: రాజ్యాంగ నిబంధనల ప్రకారం ఒక ఎంపీ స్పీకర్/చైర్మన్ అనుమతి తీసుకోకుండా వరుసగా 60 రోజుల పాటు సభా సమావేశాలకు హాజరు కాకపోతే, ఆ స్థానాన్ని ఖాళీగా (సభ్యత్వం రద్దు చేస్తూ) ప్రకటించవచ్చు.

16. ఒకే వ్యక్తి లోక్‌సభకు మరియు రాజ్యసభకు ఒకేసారి ఎన్నికైతే (Double Membership), తాను ఏ సభలో కొనసాగాలో ఎన్ని రోజుల్లోగా తెలియజేయాలి?

• A.7 రోజులు
• B.10 రోజులు
• C.14 రోజులు
• D.30 రోజులు

✅ Answer: B – 10 రోజులు

Explanation: RPA 1951 చట్టం ప్రకారం, ఎవరైనా ఉభయ సభలకు ఎన్నికైతే 10 రోజుల్లోగా తన నిర్ణయాన్ని తెలపాలి. అలా చేయకపోతే అతడి రాజ్యసభ స్థానం ఆటోమేటిక్‌గా ఖాళీ అయిపోతుంది.

17. ఒక వ్యక్తి ఏకకాలంలో ఎంపీ (పార్లమెంటు సభ్యుడు) మరియు ఎమ్మెల్యే (రాష్ట్ర శాసనసభ సభ్యుడు) గా గెలిస్తే ఏమవుతుంది?

• A.రెండు పదవుల్లోనూ కొనసాగవచ్చు
• B.14 రోజుల్లో ఎమ్మెల్యే పదవికి రాజీనామా చేయాలి, లేదంటే ఎంపీ పదవి రద్దవుతుంది
• C.10 రోజుల్లో ఎంపీ పదవికి రాజీనామా చేయాలి
• D.ఎమ్మెల్యే పదవి వెంటనే రద్దవుతుంది

✅ Answer: B – 14 రోజుల్లో ఎమ్మెల్యే పదవికి రాజీనామా చేయాలి, లేదంటే ఎంపీ పదవి రద్దవుతుంది

Explanation: ఎవరైనా ఎంపీ మరియు ఎమ్మెల్యేగా ఒకేసారి గెలిస్తే, 14 రోజుల్లోగా రాష్ట్ర శాసనసభకు రాజీనామా సమర్పించాలి. అలా ఇవ్వని పక్షంలో అతడి ఎంపీ స్థానమే రద్దవుతుంది.

18. ఒక అభ్యర్థి ఎన్నికల ఖర్చుల లెక్కలను సరైన పద్ధతిలో చూపించకపోతే, ఎన్నికల సంఘం ఆ వ్యక్తిని ఎన్ని సంవత్సరాల పాటు అనర్హుడిగా ప్రకటిస్తుంది?

• A.1 సంవత్సరం
• B.3 సంవత్సరాలు
• C.5 సంవత్సరాలు
• D.6 సంవత్సరాలు

✅ Answer: B – 3 సంవత్సరాలు

Explanation: ఎన్నికల సంఘం నిర్దేశించిన గడువులోగా ఎన్నికల ఖర్చుల లెక్కలను దాఖలు చేయని అభ్యర్థులను, ఎన్నికల కమిషన్ చట్ట ప్రకారం 3 సంవత్సరాల పాటు పోటీకి అనర్హులుగా ప్రకటిస్తుంది.

19. పార్టీ ఫిరాయింపులపై స్పీకర్ తీసుకునే నిర్ణయాలు "న్యాయ సమీక్షకు" (Judicial Review) లోబడి ఉంటాయని సుప్రీంకోర్టు ఏ కేసులో తీర్పునిచ్చింది?

• A.లిల్లీ థామస్ కేసు (2013)
• B.ఎస్.ఆర్. బొమ్మై కేసు (1994)
• C.కిహోటో హోలోహాన్ కేసు (Kihoto Hollohan case, 1992)
• D.మినర్వా మిల్స్ కేసు (1980)

✅ Answer: C – కిహోటో హోలోహాన్ కేసు (Kihoto Hollohan case, 1992)

Explanation: స్పీకర్/చైర్మన్ తీసుకునే అనర్హత నిర్ణయం అంతిమమే అయినప్పటికీ, అది న్యాయస్థానాల సమీక్ష పరిధిలోకి వస్తుందని మరియు పక్షపాత నిర్ణయాలను కొట్టివేస్తామని కిహోటో హోలోహాన్ కేసులో సుప్రీంకోర్టు స్పష్టం చేసింది.

20. కింది వాటిలో ఏది ఆర్టికల్ 102 ప్రకారం రాజ్యాంగబద్ధమైన అనర్హత కాదు?

• A.లాభదాయక పదవిలో ఉండటం
• B.కోర్టు చేత దివాలాదారుగా ప్రకటించబడటం
• C.విదేశీ పౌరసత్వం తీసుకోవడం
• D.ప్రభుత్వ కాంట్రాక్టులలో వాటా ఉండటం

✅ Answer: D – ప్రభుత్వ కాంట్రాక్టులలో వాటా ఉండటం

Explanation: A, B, C లు మూడూ ఆర్టికల్ 102లో నేరుగా రాజ్యాంగంలో చెప్పబడిన అనర్హతలు. కానీ "ప్రభుత్వ కాంట్రాక్టులలో భాగస్వామ్యం" అనేది రాజ్యాంగంలో లేదు, ఇది ప్రజా ప్రాతినిధ్య చట్టం, 1951 కింద విధించబడిన అనర్హత.