భారత పార్లమెంటు సభా కార్యక్రమాల నిర్వహణ (Conduct of Business in Parliament) అనేది మన దేశ చట్టసభలు ఎలా పనిచేస్తాయి, నిర్ణయాలు ఎలా తీసుకుంటారు, మరియు శాసన ప్రక్రియలో సభ్యుల పాత్ర ఏమిటి అనే అంశాలను నిర్దేశించే అత్యంత కీలకమైన రాజ్యాంగ ప్రక్రియ. ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద ప్రజాస్వామ్య దేశమైన భారతదేశ భవిష్యత్తును నిర్ణయించే చట్టాలు, విధానాలు పార్లమెంటు ఉభయ సభలైన లోక్సభ మరియు రాజ్యసభలలోనే రూపొందుతాయి.
ఈ సభలు ఏకపక్షంగా కాకుండా రాజ్యాంగబద్ధమైన నియమ నిబంధనల ప్రకారం నడవాలి. పోటీ పరీక్షలకు సిద్ధమయ్యే అభ్యర్థులకు మరియు ప్రజాస్వామ్య వ్యవస్థ పనితీరుపై ఆసక్తి ఉన్న పౌరులకు పార్లమెంటులో వ్యాపార నిర్వహణ ఎలా జరుగుతుందో తెలుసుకోవడం ఎంతో అవసరం. భారత రాజ్యాంగంలోని 5వ భాగంలో పొందుపరిచిన ఆర్టికల్ 99, 100 మరియు ఆర్టికల్ 118 నుండి 122 వరకు ఉన్న నిబంధనలు సభా కార్యక్రమాల నిర్వహణ గురించి సమగ్రంగా వివరిస్తాయి. ఈ వ్యాసంలో పార్లమెంటు సభ్యుల ప్రమాణ స్వీకారం, ఓటింగ్ విధానం, కోరం, సభా భాష మరియు సభ దైనందిన కార్యక్రమాల గురించి అత్యంత విపులంగా తెలుసుకుందాం.
1. సభ్యుల ప్రమాణ స్వీకారం (ఆర్టికల్ 99)
పార్లమెంటు సభ్యుడిగా ఎన్నికైన ప్రతి వ్యక్తి సభా కార్యక్రమాల్లో పాల్గొనడానికి ముందు రాజ్యాంగబద్ధంగా ప్రమాణ స్వీకారం చేయడం తప్పనిసరి. దీనిని రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 99 స్పష్టంగా నిర్దేశిస్తుంది.
ఎవరి సమక్షంలో ప్రమాణం చేస్తారు?
పార్లమెంటు ఉభయ సభలలోని (లోక్సభ లేదా రాజ్యసభ) ప్రతి సభ్యుడు తన స్థానంలో కూర్చోవడానికి ముందే భారత రాష్ట్రపతి సమక్షంలో లేదా రాష్ట్రపతి చేత నియమించబడిన వ్యక్తి సమక్షంలో ప్రమాణ స్వీకారం (లేదా ధృవీకరణ) చేయాలి. సాధారణంగా కొత్తగా ఎన్నికైన లోక్సభ సభ్యులతో ప్రమాణం చేయించడానికి రాష్ట్రపతి సభలోని అత్యంత సీనియర్ సభ్యుడిని ప్రో-టెమ్ స్పీకర్ (Pro-tem Speaker) గా నియమిస్తారు. ఈ ప్రో-టెమ్ స్పీకర్ ముందుగా రాష్ట్రపతి భవన్లో ప్రమాణం చేసి, ఆ తర్వాత లోక్సభలో మిగతా సభ్యులందరితో ప్రమాణ స్వీకారం చేయిస్తారు.
ప్రమాణ స్వీకారం సారాంశం:
రాజ్యాంగంలోని మూడవ షెడ్యూల్ లో నిర్దేశించిన ఫార్మాట్ ప్రకారం సభ్యులు ఈ కింది విధంగా ప్రమాణం చేస్తారు:
- భారత రాజ్యాంగం పట్ల నిజమైన విశ్వాసం మరియు విధేయతను కలిగి ఉంటానని.
- భారతదేశ సార్వభౌమాధికారాన్ని మరియు సమగ్రతను సమర్థిస్తానని.
- నేను చేపట్టబోయే కర్తవ్యాన్ని శ్రద్ధతో నిర్వర్తిస్తానని.
ప్రమాణం చేయకపోతే ఏమవుతుంది?
ఒక సభ్యుడు ప్రమాణ స్వీకారం చేయనంత వరకు సభా సమావేశాల్లో కూర్చోవడానికి గానీ, సభలో ఓటు వేయడానికి గానీ ఎలాంటి అర్హత ఉండదు. ప్రమాణం చేయకముందు వారు పార్లమెంటరీ కమిటీలలో కూడా సభ్యులు కాలేరు, వారికి పార్లమెంటు సభ్యులకు లభించే అధికారాలు మరియు ప్రత్యేక హక్కులు (Privileges) వర్తించవు.
2. సభలో ఓటింగ్ విధానం (ఆర్టికల్ 100)
చట్టసభలలో నిర్ణయాలు తీసుకోవడం ప్రజాస్వామ్యయుతంగా జరగాలి. ఏ బిల్లు పాస్ కావాలన్నా, ఏ తీర్మానం నెగ్గాలన్నా అది సభ్యుల ఓటింగ్ ద్వారానే నిర్ణయించబడుతుంది. ఆర్టికల్ 100 పార్లమెంటులో ఓటింగ్ ఎలా జరుగుతుందో వివరిస్తుంది.
మెజారిటీ నిర్ణయం:
రాజ్యాంగంలో ప్రత్యేకంగా నిర్దేశించబడిన కొన్ని అంశాలు (ఉదాహరణకు: రాజ్యాంగ సవరణ, రాష్ట్రపతి మహాభియోగం, సుప్రీంకోర్టు జడ్జిల తొలగింపు) మినహాయించి, సభ ముందు ఉన్న అన్ని ప్రశ్నలు, బిల్లులు మరియు తీర్మానాలు సభకు హాజరై ఓటు వేసిన సభ్యుల సాధారణ మెజారిటీ (Majority of members present and voting) ద్వారానే నిర్ణయించబడతాయి. ఒక బిల్లుపై ఓటింగ్ జరిగినప్పుడు, హాజరైన సభ్యుల్లో సగం కంటే ఎక్కువ మంది మద్దతు ఇస్తే ఆ బిల్లు ఆమోదం పొందినట్లు ప్రకటిస్తారు.
సభాధ్యక్షుల పాత్ర మరియు కాస్టింగ్ ఓటు (Casting Vote)
సభకు అధ్యక్షత వహించే వ్యక్తి (లోక్సభలో స్పీకర్, రాజ్యసభలో చైర్మన్ లేదా ఆ హోదాలో ఉన్న ప్రిసైడింగ్ ఆఫీసర్) సాధారణ పరిస్థితుల్లో మొదటి దశలో (First instance) ఓటు వేయరు. సభాధ్యక్షుడు ఎల్లప్పుడూ నిష్పక్షపాతంగా ఉండాలన్నదే దీని ఉద్దేశం.
టై (Tie) ఏర్పడినప్పుడు: ఒక బిల్లు లేదా తీర్మానంపై ఓటింగ్ జరిగినప్పుడు, అనుకూలంగా మరియు ప్రతికూలంగా సమానమైన ఓట్లు వస్తే (ఉదాహరణకు 200 ఓట్లు అనుకూలంగా, 200 ఓట్లు వ్యతిరేకంగా వస్తే) అప్పుడు సభాధ్యక్షుడు తన ఓటును వినియోగిస్తారు. దీనినే కాస్టింగ్ ఓటు (Casting Vote / నిర్ణాయక ఓటు) అంటారు. ప్రతిష్టంభనను తొలగించి ఒక తుది నిర్ణయానికి రావడానికే స్పీకర్ లేదా చైర్మన్ ఈ ఓటును వేస్తారు.
3. సభా సమావేశానికి కనీస హాజరు: కోరం (Quorum)
పార్లమెంటు సమావేశం జరగాలంటే కేవలం ఇద్దరో, ముగ్గురో ఎంపీలు వస్తే సరిపోదు. సభను అధికారికంగా నిర్వహించడానికి కచ్చితంగా ఉండాల్సిన కనీస సభ్యుల సంఖ్యను కోరం (Quorum) అంటారు. ఆర్టికల్ 100(3) దీని గురించి స్పష్టంగా చెబుతుంది.
కోరం సంఖ్య ఎంత?
సభ కార్యకలాపాలు ప్రారంభం కావడానికి ఉభయ సభల్లో దేనిలోనైనా సభ మొత్తం సభ్యులలో (Total membership of the House) పదింట ఒక వంతు (1/10వ వంతు) సభ్యులు కచ్చితంగా హాజరు కావాలి. ఈ సంఖ్యలో సభాధ్యక్షుడు (ప్రిసైడింగ్ ఆఫీసర్) కూడా కలిసి ఉంటారు.
- లోక్సభ కోరం: లోక్సభలో మొత్తం సభ్యులు 543 మంది కాబట్టి, సభ జరగాలంటే స్పీకర్తో కలుపుకుని కనీసం 55 మంది సభ్యులు హాజరు కావాలి.
- రాజ్యసభ కోరం: రాజ్యసభలో మొత్తం సభ్యులు 245 మంది కాబట్టి, సభ జరగాలంటే కనీసం 25 మంది సభ్యులు హాజరు కావాలి.
కోరం లేకపోతే ఏమవుతుంది?
ఆర్టికల్ 100(4) ప్రకారం సభా సమావేశం జరుగుతున్న సమయంలో ఏ క్షణంలోనైనా సభలో కోరం లేదని స్పీకర్ లేదా చైర్మన్ దృష్టికి వస్తే (లేదా ఎవరైనా సభ్యుడు గుర్తు చేస్తే), కోరం సంఖ్య పూర్తయ్యే వరకు సభను తాత్కాలికంగా నిలిపివేయడం (Suspend) లేదా ఆ రోజుకు సభను వాయిదా వేయడం (Adjourn) సభాధ్యక్షుడి విధి. కోరం లేకుండా తీసుకునే ఏ నిర్ణయానికీ చట్టబద్ధత ఉండదు.
4. అనర్హతతో సభలో కూర్చుంటే జరిమానా (ఆర్టికల్ 104)
పార్లమెంటు పవిత్రతను కాపాడేందుకు రాజ్యాంగం ఆర్టికల్ 104 ద్వారా కఠినమైన జరిమానాను విధించింది. ఒక వ్యక్తి కింది పరిస్థితుల్లో పార్లమెంటు సమావేశాల్లో కూర్చున్నా లేదా ఓటు వేసినా, ప్రతి రోజుకు 500 రూపాయల చొప్పున జరిమానా చెల్లించాల్సి ఉంటుంది.
- ఆర్టికల్ 99 కింద ప్రమాణ స్వీకారం చేయకుండా సభలో కూర్చున్నప్పుడు.
- తాను పార్లమెంటు సభ్యుడిగా ఉండటానికి అర్హుడిని కానని తెలిసినా (లేదా అనర్హతకు గురయ్యానని తెలిసినా) సభలో కూర్చున్నప్పుడు.
- పార్లమెంటు చేసిన ఏదైనా చట్టం ద్వారా సభలో కూర్చునే హక్కును కోల్పోయినా సరే సభకు హాజరైనప్పుడు.
- ఈ జరిమానాను ప్రభుత్వానికి చెల్లించాల్సిన అప్పు (Debt to the Union) గా పరిగణించి వసూలు చేస్తారు.
5. సభా నియమావళి మరియు ప్రక్రియలు (ఆర్టికల్ 118)
భారత రాజ్యాంగం పార్లమెంటు పనితీరుకు ఒక స్థూలమైన చట్రాన్ని మాత్రమే ఇచ్చింది. దైనందిన కార్యకలాపాలు ఎలా జరగాలి, సభ్యులు ఎలా ప్రవర్తించాలి, కమిటీలు ఎలా పని చేయాలి అనే సూక్ష్మ విషయాల కోసం ఆర్టికల్ 118 ప్రకారం పార్లమెంటు ఉభయ సభలు తమకు తాముగా నియమ నిబంధనలను (Rules of Procedure and Conduct of Business) రూపొందించుకోవచ్చు.
లోక్సభ తనకంటూ సొంతంగా రూల్స్ బుక్ ను తయారు చేసుకుంది. రాజ్యసభ కూడా తన సొంత రూల్స్ ను రూపొందించుకుంది.
ఉభయ సభల సంయుక్త సమావేశం (Joint Sitting) జరిగినప్పుడు ఏ నియమాలు పాటించాలనేది రాష్ట్రపతి, లోక్సభ స్పీకర్ మరియు రాజ్యసభ చైర్మన్ లతో సంప్రదించి రూపొందిస్తారు. సంయుక్త సమావేశాలకు లోక్సభ నిబంధనలే ప్రధానంగా వర్తిస్తాయి.
6. పార్లమెంటులో ఉపయోగించే భాష (ఆర్టికల్ 120)
భారతదేశం బహుభాషా దేశం. వివిధ రాష్ట్రాల నుండి వచ్చిన సభ్యులు పార్లమెంటులో ఏ భాషలో మాట్లాడాలి అనేదానిపై రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 120 స్పష్టత ఇచ్చింది.
అధికారిక భాషలు:
పార్లమెంటులో సభా కార్యక్రమాల నిర్వహణ కోసం హిందీ మరియు ఇంగ్లీషు భాషలను ఉపయోగించాలని రాజ్యాంగం నిర్దేశించింది. వాస్తవానికి రాజ్యాంగం అమలులోకి వచ్చిన 15 సంవత్సరాల తర్వాత (అంటే 1965 నాటికి) ఇంగ్లీషు భాష వాడకాన్ని నిలిపివేయాలని మొదట్లో భావించారు. అయితే అధికార భాషా చట్టం, 1963 (Official Languages Act, 1963) ప్రకారం హిందీతో పాటు ఇంగ్లీషు వాడకాన్ని పార్లమెంటులో నిరవధికంగా పొడిగించారు.
మాతృభాషలో మాట్లాడే అవకాశం:
సభకు ఎన్నికైన కొందరు సభ్యులకు హిందీ లేదా ఇంగ్లీషు భాషలలో తమ భావాలను స్పష్టంగా వ్యక్తీకరించడం రాకపోవచ్చు. అటువంటి పరిస్థితుల్లో, ఆ సభ్యుడు ప్రిసైడింగ్ ఆఫీసర్ (స్పీకర్ లేదా చైర్మన్) ముందస్తు అనుమతి తీసుకొని తన మాతృభాషలో సభను ఉద్దేశించి ప్రసంగించవచ్చు. ఇలా ఇతర భాషల్లో మాట్లాడే సభ్యుల కోసం సభలో తక్షణ అనువాద సదుపాయాలను (Simultaneous interpretation facilities) పార్లమెంటు ఏర్పాటు చేసింది. దీని ద్వారా ఏ సభ్యుడూ భాషా సమస్య వల్ల తన వాదనను వినిపించకుండా వెనుకబడడు.
7. న్యాయస్థానాల జోక్యం నిరాకరణ (ఆర్టికల్ 122)
ప్రజాస్వామ్యంలో శాసన వ్యవస్థ (Legislature), న్యాయ వ్యవస్థ (Judiciary) దేనికదే స్వతంత్రంగా పనిచేయాలనేది రాజ్యాంగ నిర్మాతల ఉద్దేశం. అందులో భాగంగానే ఆర్టికల్ 122 కింద పార్లమెంటుకు న్యాయస్థానాల జోక్యం నుండి రక్షణ కల్పించారు.
కార్యకలాపాలపై విచారణ లేదు: పార్లమెంటు లోపల జరిగిన ఏ సభా కార్యక్రమం చట్టబద్ధతను (Validity of any proceedings in Parliament) న్యాయస్థానాలు ప్రశ్నించడానికి వీల్లేదు. సభ లోపల ఏమైనా ప్రక్రియపరమైన లోపాలు (Irregularity of procedure) జరిగాయని కోర్టులో సవాలు చేయడం కుదరదు.
అధికారులకు రక్షణ: సభను నడిపించే స్పీకర్, చైర్మన్ లేదా సభా నియమాలను అమలు చేసే ఏ అధికారి అయినా తమ విధులను నిర్వర్తించే విషయంలో ఏ న్యాయస్థానానికీ జవాబుదారీ కారు. సభ లోపల ఎవరిని మాట్లాడాలి, ఎవరిని సస్పెండ్ చేయాలి అనేది ప్రిసైడింగ్ ఆఫీసర్ విచక్షణాధికారం. అందులో కోర్టులు జోక్యం చేసుకోలేవు.
ఈ ఆర్టికల్ సభ యొక్క సార్వభౌమత్వాన్ని మరియు స్వేచ్ఛను కాపాడుతుంది. సభ్యులు సభలో స్వేచ్ఛగా మాట్లాడటానికి ఇది ఎంతో భరోసా ఇస్తుంది.
8. పార్లమెంటరీ కార్యకలాపాల దినచర్య
పార్లమెంటు సమావేశాలు జరుగుతున్నప్పుడు ఒక రోజు సభా కార్యక్రమాలు ఎలా నడుస్తాయో తెలుసుకోవడం ఆసక్తికరం. సాధారణంగా పార్లమెంటు ఉదయం 11:00 గంటలకు ప్రారంభమై సాయంత్రం 6:00 గంటల వరకు నడుస్తుంది (మధ్యలో 1 గంట భోజన విరామం ఉంటుంది). ఈ సమయాన్ని వివిధ కార్యక్రమాలకు ఎలా కేటాయిస్తారో చూద్దాం:
A. ప్రశ్నోత్తరాల సమయం (Question Hour)
పార్లమెంటు సమావేశం ప్రతిరోజూ ఉదయం 11:00 గంటలకు ప్రారంభం కాగానే మొదటి ఒక గంట కాలాన్ని (11 AM - 12 PM) ప్రశ్నోత్తరాల సమయంగా పరిగణిస్తారు. ప్రభుత్వ విధానాలపై మంత్రులను జవాబుదారీ చేయడానికి సభ్యులకు ఉన్న అత్యంత శక్తివంతమైన సాధనం ఇది. ఇందులో సభ్యులు మంత్రులను ప్రశ్నలు అడుగుతారు, మంత్రులు వాటికి సమాధానాలు ఇస్తారు. ప్రశ్నలు ప్రధానంగా మూడు రకాలు:
- నక్షత్రపు గుర్తు గల ప్రశ్నలు (Starred Questions): ఈ ప్రశ్నలకు మంత్రి సభలో మౌఖికంగా (నోటి మాట ద్వారా) సమాధానం ఇస్తారు. దీనివల్ల సభ్యులు ఆ సమాధానంపై అనుబంధ ప్రశ్నలు (Supplementary questions) అడిగే అవకాశం ఉంటుంది.
- నక్షత్రపు గుర్తు లేని ప్రశ్నలు (Unstarred Questions): ఈ ప్రశ్నలకు మంత్రి లిఖితపూర్వకంగా (రాతపూర్వకంగా) సమాధానం ఇస్తారు. కాబట్టి వీటిపై సభలో ఎలాంటి అనుబంధ ప్రశ్నలు అడగడానికి వీల్లేదు.
- స్వల్ప వ్యవధి ప్రశ్నలు (Short Notice Questions): అత్యవసరమైన ప్రజా ప్రాముఖ్యత ఉన్న అంశాలపై సాధారణ నోటీసు (10 రోజులు) కంటే తక్కువ వ్యవధిలో నోటీసు ఇచ్చి అడిగే ప్రశ్నలు. వీటికి కూడా మౌఖికంగానే సమాధానం చెబుతారు.
B. జీరో అవర్ (Zero Hour)
ఇది పూర్తిగా భారతదేశం సృష్టించిన పార్లమెంటరీ ఆవిష్కరణ. రూల్స్ బుక్లో దీని గురించి ఎలాంటి ప్రస్తావన లేదు. 1962 నుండి ఇది వాడుకలో ఉంది. ప్రశ్నోత్తరాల సమయం ముగిసిన వెంటనే (సాధారణంగా మధ్యాహ్నం 12:00 గంటలకు) జీరో అవర్ మొదలవుతుంది. ముందుగా నిర్ణయించిన ఎజెండా ప్రారంభమయ్యే వరకు ఇది కొనసాగుతుంది.
ఇందులో సభ్యులు ఎలాంటి ముందస్తు నోటీసు లేకుండా, అత్యవసరమైన, తీవ్రమైన ప్రజా సమస్యలను సభ దృష్టికి మరియు ప్రభుత్వం దృష్టికి తీసుకువస్తారు. ఇందులో మంత్రులు వెంటనే సమాధానం చెప్పాలనే నిబంధన ఏమీ లేదు.
C. లంచ్ బ్రేక్ మరియు శాసన కార్యక్రమాలు
మధ్యాహ్నం 1:00 నుండి 2:00 గంటల వరకు భోజన విరామం ఉంటుంది. భోజన విరామం తర్వాత సభా కార్యక్రమాలు తిరిగి ప్రారంభమవుతాయి.
మధ్యాహ్నం 2:00 గంటల నుండి సాయంత్రం 6:00 గంటల వరకు అసలైన వ్యాపార కార్యక్రమాలు (Legislative Business) జరుగుతాయి. ఇందులో:
- కొత్త బిల్లులను ప్రవేశపెట్టడం, వాటిపై చర్చించడం, ఓటింగ్ నిర్వహించడం.
- వార్షిక బడ్జెట్పై చర్చలు.
- వివిధ రకాల తీర్మానాలపై (Motions and Resolutions) సుదీర్ఘ చర్చలు జరపడం వంటివి చేస్తారు.
9. సభా కార్యకలాపాల్లో తీర్మానాలు
ప్రభుత్వ దృష్టిని ఆకర్షించడానికి, లేదా ప్రభుత్వం చేస్తున్న తప్పులను ఎండగట్టడానికి పార్లమెంటు వ్యాపార నియమావళి అనేక రకాల తీర్మానాలను (Motions) సభ్యులకు అందుబాటులో ఉంచింది.
వాయిదా తీర్మానం (Adjournment Motion):
దేశంలో అకస్మాత్తుగా జరిగిన ఏదైనా అత్యంత తీవ్రమైన సంఘటనపై (ఉదాహరణకు పెద్ద రైలు ప్రమాదం లేదా ఉగ్రదాడి) వెంటనే చర్చించమని కోరుతూ ప్రవేశపెట్టే తీర్మానం ఇది. ఇది ప్రవేశపెట్టాలంటే కనీసం 50 మంది సభ్యుల మద్దతు కావాలి.
ఇది లోక్సభలో మాత్రమే ప్రవేశపెడతారు. ఇది ఆమోదం పొందితే, సభలో ముందుగా నిర్ణయించిన కార్యక్రమాలన్నింటినీ వాయిదా వేసి, ఆ తీవ్రమైన సంఘటనపై కనీసం రెండున్నర గంటల పాటు చర్చ జరుపుతారు.
సావధాన తీర్మానం (Calling Attention Motion):
అత్యవసర ప్రజా ప్రాముఖ్యత ఉన్న అంశంపై సంబంధిత మంత్రి దృష్టిని ఆకర్షించడానికి మరియు ఆ అంశంపై ప్రభుత్వం నుండి అధికారిక ప్రకటన కోరడానికి ఈ తీర్మానాన్ని ప్రవేశపెడతారు. ఇది కూడా భారత పార్లమెంటరీ సంప్రదాయమే.
అవిశ్వాస తీర్మానం (No-Confidence Motion):
సభా కార్యకలాపాలలో ఇది అత్యంత శక్తివంతమైన ఆయుధం. రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 75 ప్రకారం మంత్రిమండలి లోక్సభకు సమిష్టిగా బాధ్యత వహిస్తుంది. ప్రభుత్వానికి సభలో మెజారిటీ లేదని ప్రతిపక్షాలు భావించినప్పుడు కేవలం లోక్సభలో మాత్రమే ఈ తీర్మానాన్ని ప్రవేశపెడతారు. దీనికి 50 మంది సభ్యుల మద్దతు ఉండాలి. దీనిపై చర్చ జరిగి ఓటింగ్ లో తీర్మానం నెగ్గితే, ప్రధానితో సహా మొత్తం ప్రభుత్వం రాజీనామా చేయాల్సిందే.
స్వల్ప వ్యవధి చర్చలు (Short Duration Discussion):
అత్యవసర ప్రజా సమస్యపై చర్చించడానికి సభ్యులు దీనిని కోరవచ్చు. దీనికి సభలో ఓటింగ్ ఉండదు. సాధారణంగా వారంలో రెండు రోజులు దీనికోసం స్పీకర్ సమయం కేటాయిస్తారు.
10. లేమ్-డక్ సెషన్ (Lame-duck Session)
పార్లమెంటరీ వ్యాపార నిర్వహణకు సంబంధించి తరచుగా వినిపించే పదం 'లేమ్-డక్ సెషన్'. ప్రస్తుత లోక్సభ పదవీకాలం ముగిసి, కొత్త లోక్సభ ఎన్నికలు జరిగిన తర్వాత, పాత లోక్సభ సమావేశమయ్యే చివరి సెషన్ను లేమ్-డక్ సెషన్ అంటారు. కొత్త లోక్సభకు తిరిగి ఎన్నిక కాని పాత సభ్యులను "లేమ్-డక్స్" (Lame-ducks) అని పిలుస్తారు. ఈ చివరి సమావేశంలో పెండింగ్లో ఉన్న కొన్ని ముఖ్యమైన బిల్లులను క్లియర్ చేయడం లేదా వీడ్కోలు పలకడం జరుగుతుంది.
భారత పార్లమెంటు సభా కార్యక్రమాల నిర్వహణ (Conduct of Business) అనేది కేవలం చట్టాలు చేసే ఒక యాంత్రిక ప్రక్రియ కాదు. ఇది దేశ ప్రజల ఆకాంక్షలను చట్టసభల్లో ప్రతిబింబించే అద్భుతమైన ప్రజాస్వామ్య విధానం. ఆర్టికల్ 99 ద్వారా సభ్యులకు రాజ్యాంగబద్ధమైన బాధ్యతను గుర్తుచేస్తూ, ఆర్టికల్ 100 ద్వారా పారదర్శకమైన ఓటింగ్ విధానాన్ని నిర్దేశిస్తూ రాజ్యాంగ నిర్మాతలు పార్లమెంటు ఔన్నత్యాన్ని పెంచారు. కనీస కోరం నియమాలు, మాతృభాషలో మాట్లాడే వెసులుబాటు లాంటివి సభలో ప్రాతినిధ్య ప్రజాస్వామ్యాన్ని బలోపేతం చేస్తున్నాయి.
అదే సమయంలో ఆర్టికల్ 122 ద్వారా న్యాయస్థానాల జోక్యాన్ని నివారించడం వల్ల సభాధ్యక్షులు స్వతంత్రంగా, ఎలాంటి ఒత్తిడి లేకుండా సభను నడిపించగలుగుతున్నారు. ప్రశ్నోత్తరాల సమయం, జీరో అవర్, అవిశ్వాస తీర్మానాల లాంటి ఆయుధాలు ప్రభుత్వ నియంతృత్వ ధోరణికి అడ్డుకట్ట వేస్తూ ప్రతిక్షణం ప్రజలకు జవాబుదారీగా ఉండేలా చేస్తున్నాయి.
పోటీ పరీక్షలకు సిద్ధమయ్యే అభ్యర్థులు ఈ సభా విధానాలను, నియమ నిబంధనలను కూలంకషంగా అధ్యయనం చేయడం ద్వారా రాజ్యాంగ వ్యవస్థ పనితీరుపై పూర్తి పట్టు సాధించవచ్చు. క్రమశిక్షణతో కూడిన సభా కార్యక్రమాల నిర్వహణ మాత్రమే మెరుగైన చట్టాలకు, దేశ సుస్థిర అభివృద్ధికి బాటలు వేస్తుంది అనడంలో ఎలాంటి సందేహమూ లేదు.
పార్లమెంటు సభా విధానాలు (99-122): 20 Question Ans
1. పార్లమెంటు సభ్యుడు తన పదవీ బాధ్యతలు చేపట్టే ముందు ప్రమాణ స్వీకారం ఏ ఆర్టికల్ ప్రకారం చేస్తారు?
- A.ఆర్టికల్ 99
- B.ఆర్టికల్ 100
- C.ఆర్టికల్ 102
- D.ఆర్టికల్ 118
2. పార్లమెంటులో ఒక అంశంపై ఓటింగ్ జరిగినప్పుడు, అనుకూల మరియు ప్రతికూల ఓట్లు సమానంగా వస్తే సభాధ్యక్షుడు వేసే ఓటును ఏమంటారు?
- A.స్పెషల్ ఓటు
- B.కాస్టింగ్ ఓటు (Casting Vote)
- C.ప్రైమరీ ఓటు
- D.వీటో ఓటు
3. లోక్సభలో సభా కార్యక్రమాలు జరగాలంటే స్పీకర్తో కలిపి కనీసం ఎంతమంది సభ్యులు (కోరం) హాజరు కావాలి?
- A.50 మంది
- B.55 మంది
- C.100 మంది
- D.25 మంది
4. పార్లమెంటు ఉభయ సభలలో సభ్యులు ఏ భాషల్లో అధికారికంగా మాట్లాడవచ్చు?
- A.కేవలం హిందీ
- B.కేవలం ఇంగ్లీషు
- C.హిందీ మరియు ఇంగ్లీషు
- D.భారతదేశంలోని అన్ని అధికారిక భాషలు
5. పార్లమెంటులో "ప్రశ్నోత్తరాల సమయం" (Question Hour) ఏ సమయంలో జరుగుతుంది?
- A.సాయంత్రం 5 నుండి 6 గంటల వరకు
- B.మధ్యాహ్నం 12 నుండి 1 గంట వరకు
- C.ఉదయం 11 నుండి 12 గంటల వరకు
- D.మధ్యాహ్నం 2 నుండి 3 గంటల వరకు
6. పార్లమెంటరీ విధానంలో 'జీరో అవర్' (Zero Hour) ఏ సమయం తర్వాత ప్రారంభమవుతుంది?
- A.ప్రశ్నోత్తరాల సమయం తర్వాత
- B.మధ్యాహ్న భోజన విరామం తర్వాత
- C.సభ ముగిసే ముందు
- D.ప్రశ్నోత్తరాల సమయం కంటే ముందు
7. ఒక పార్లమెంటు సభ్యుడు స్పీకర్ అనుమతి లేకుండా వరుసగా ఎన్ని రోజుల పాటు సభకు హాజరు కాకపోతే అతని స్థానాన్ని ఖాళీగా ప్రకటించవచ్చు?
- A.30 రోజులు
- B.45 రోజులు
- C.60 రోజులు
- D.90 రోజులు
8. నక్షత్రపు గుర్తు గల ప్రశ్నలకు (Starred Questions) మంత్రి ఏ విధంగా సమాధానం ఇస్తారు?
- A.లిఖితపూర్వకంగా (రాతపూర్వకంగా)
- B.మౌఖికంగా (నోటి మాట ద్వారా)
- C.ప్రైవేటుగా
- D.అనుబంధ సమాచారం పంపడం ద్వారా
9. "వాయిదా తీర్మానం" (Adjournment Motion) ఏ సభలో మాత్రమే ప్రవేశపెట్టడానికి వీలుంటుంది?
- A.కేవలం లోక్సభలో
- B.కేవలం రాజ్యసభలో
- C.ఉభయ సభల్లో
- D.ఏ సభలోనైనా
10. పార్లమెంటులో ఒక బిల్లును 'ద్రవ్య బిల్లా' (Money Bill) అని నిర్ణయించేది ఎవరు?
- A.రాష్ట్రపతి
- B.లోక్సభ స్పీకర్
- C.ప్రధానమంత్రి
- D.రాజ్యసభ చైర్మన్
11. పార్లమెంటులో జరిగే కార్యకలాపాలను ఏ న్యాయస్థానం ప్రశ్నించకూడదని ఏ ఆర్టికల్ నిర్దేశిస్తుంది?
- A.ఆర్టికల్ 118
- B.ఆర్టికల్ 120
- C.ఆర్టికల్ 121
- D.ఆర్టికల్ 122
12. "అవిశ్వాస తీర్మానం" (No-Confidence Motion) కు కనీసం ఎంతమంది సభ్యుల మద్దతు ఉండాలి?
- A.25 మంది
- B.50 మంది
- C.100 మంది
- D.సభలోని మొత్తం సభ్యుల్లో 1/2 వంతు
13. ప్రభుత్వ ఖాతాల కమిటీ (Public Accounts Committee - PAC) లో రాజ్యసభ నుండి ఎంతమంది సభ్యులు ఉంటారు?
- A.7 మంది
- B.15 మంది
- C.22 మంది
- D.10 మంది
14. కొత్త లోక్సభ సభ్యులతో ప్రమాణ స్వీకారం చేయించడానికి రాష్ట్రపతి ఎవరిని నియమిస్తారు?
- A.ప్రధానమంత్రి
- B.ప్రో-టెమ్ స్పీకర్ (Pro-tem Speaker)
- C.ప్రధాన న్యాయమూర్తి
- D.పార్లమెంటరీ వ్యవహారాల మంత్రి
15. పార్లమెంటరీ కమిటీలలో సభ్యుడిగా ఉండాలంటే, ఆ వ్యక్తికి ఏ అర్హత ఉండాలి?
- A.కచ్చితంగా ఎంపీ అయి ఉండాలి
- B.కచ్చితంగా మంత్రి అయి ఉండాలి
- C.మాజీ ఎంపీ అయినా సరిపోతుంది
- D.ఎవరైనా కావచ్చు
16. లోక్సభ రద్దయిన తర్వాత, ఎన్నికలకు ముందు జరిగే చివరి సమావేశాన్ని ఏమంటారు?
- A.ఫస్ట్ సెషన్
- B.లేమ్-డక్ సెషన్ (Lame-duck Session)
- C.బడ్జెట్ సెషన్
- D.ప్రొరోగ్ సెషన్
17. రాజ్యసభకు ఎన్ని రాష్ట్రాల నుండి సభ్యులు ఎంపికవుతారు?
- A.కేవలం పెద్ద రాష్ట్రాల నుండి
- B.అన్ని రాష్ట్రాలు మరియు సభ్యత్వం ఉన్న కేంద్ర పాలిత ప్రాంతాల నుండి
- C.ఏ రాష్ట్రాల నుంచి లేదు
- D.ప్రభుత్వ నామినేషన్ ద్వారా మాత్రమే
18. పార్లమెంటులో 'సంయుక్త సమావేశానికి' (Joint Sitting) సంబంధించి సరైన వాక్యం ఏది?
- A.ఇది ద్రవ్య బిల్లులకు కూడా వర్తిస్తుంది
- B.ఇది రాజ్యాంగ సవరణ బిల్లులకు వర్తిస్తుంది
- C.ఇది సాధారణ బిల్లుల విషయంలో డెడ్లాక్ వస్తే వర్తిస్తుంది
- D.ఇది ఎప్పుడు కావాలంటే అప్పుడు జరపవచ్చు
19. పార్లమెంటరీ కమిటీలకు సంబంధించి 'మినీ పార్లమెంటు' (Mini Parliament) అని దేనిని అంటారు?
- A.కేంద్ర మంత్రిమండలి
- B.పార్లమెంటరీ కమిటీలు
- C.నీతి ఆయోగ్
- D.ప్రశ్నోత్తరాల సమయం
20. రాజ్యసభకు ఛైర్మన్ గా ఎవరు వ్యవహరిస్తారు?
- A.రాష్ట్రపతి
- B.ప్రధానమంత్రి
- C.భారత ఉపరాష్ట్రపతి
- D.రాజ్యసభ సభ్యులు ఎన్నుకున్న వ్యక్తి