భారత రాష్ట్రపతి ఆర్టికల్స్ 52-62: Study Notes & 20 Q&A

 

భారత రాష్ట్రపతి (President of India) దేశ ప్రథమ పౌరుడు, రాజ్యాంగ అధినేత మరియు సాయుధ బలగాల సుప్రీం కమాండర్. భారత రాజ్యాంగంలోని 5వ భాగంలో ఆర్టికల్ 52 నుండి 62 వరకు రాష్ట్రపతి ఎన్నిక, అర్హతలు, అధికారాలు మరియు మహాభియోగ తీర్మానం గురించి సమగ్రంగా వివరించబడింది.

పోటీ పరీక్షలకు సిద్ధమయ్యే అభ్యర్థులకు, రాజ్యాంగం గురించి తెలుసుకోవాలనే ఆసక్తి ఉన్న ప్రతి ఒక్కరికీ ఈ ఆర్టికల్ ఒక పూర్తి స్టడీ మెటీరియల్ లాగా ఉపయోగపడుతుంది. ఈ బ్లాగ్‌పోస్ట్‌లో రాష్ట్రపతి పదవికి సంబంధించిన ప్రతి రాజ్యాంగ నిబంధనను, వారి విశేషాధికారాలను వివరంగా తెలుసుకుందాం.

భారత రాష్ట్రపతి - రాజ్యాంగ నిబంధనలు (ఆర్టికల్స్ 52-62)

భారత రాజ్యాంగం కేంద్ర ప్రభుత్వ వ్యవస్థను పార్లమెంటరీ విధానంలో ఏర్పాటు చేసింది. ఇందులో రాష్ట్రపతి నామమాత్రపు కార్యనిర్వాహక అధినేతగా ఉంటారు, ప్రధానమంత్రి నేతృత్వంలోని మంత్రిమండలి వాస్తవ కార్యనిర్వాహక అధినేతగా వ్యవహరిస్తుంది. రాజ్యాంగంలో రాష్ట్రపతికి సంబంధించిన ముఖ్యమైన ఆర్టికల్స్ ఈ క్రింది విధంగా ఉన్నాయి:

• ఆర్టికల్ 52: భారతదేశానికి ఒక రాష్ట్రపతి ఉంటారు.
• ఆర్టికల్ 53: కేంద్ర ప్రభుత్వ కార్యనిర్వాహక అధికారాలన్నీ రాష్ట్రపతి పేరు మీదుగానే చలామణి అవుతాయి.
• ఆర్టికల్ 54: రాష్ట్రపతిని ఎన్నుకునే ఎలక్టోరల్ కాలేజ్ (ఎన్నికల గణం) గురించి వివరిస్తుంది.
• ఆర్టికల్ 55: రాష్ట్రపతి ఎన్నిక విధానం గురించి తెలుపుతుంది.
• ఆర్టికల్ 56: రాష్ట్రపతి పదవీకాలం ఐదు సంవత్సరాలు అని నిర్దేశిస్తుంది.
• ఆర్టికల్ 57: ఒకసారి రాష్ట్రపతిగా పనిచేసిన వ్యక్తి, తిరిగి ఎన్నిసార్లయినా ఆ పదవికి పోటీ చేసేందుకు అర్హత కల్పిస్తుంది.
• ఆర్టికల్ 58: రాష్ట్రపతి పదవికి పోటీ చేసే అభ్యర్థికి ఉండాల్సిన అర్హతలను వివరిస్తుంది.
• ఆర్టికల్ 59: రాష్ట్రపతి పదవికి సంబంధించిన షరతులు, జీతభత్యాల గురించి తెలుపుతుంది.
• ఆర్టికల్ 60: రాష్ట్రపతి ప్రమాణ స్వీకారం గురించి వివరిస్తుంది.
• ఆర్టికల్ 61: రాష్ట్రపతిని పదవి నుండి తొలగించే మహాభియోగ తీర్మానం విధానాన్ని వివరిస్తుంది.
• ఆర్టికల్ 62: రాష్ట్రపతి పదవి ఖాళీ అయ్యేలోపే కొత్త రాష్ట్రపతి ఎన్నిక జరగాలని, ఒకవేళ అనుకోని కారణాల వల్ల ఖాళీ ఏర్పడితే 6 నెలల లోపు ఎన్నిక నిర్వహించాలని స్పష్టం చేస్తుంది.

రాష్ట్రపతి పదవికి అర్హతలు (ఆర్టికల్ 58)

భారత రాష్ట్రపతి పదవికి పోటీ చేయదలచిన వ్యక్తికి రాజ్యాంగం కొన్ని నిర్దిష్టమైన అర్హతలను సూచించింది. అవి:

• ఖచ్చితంగా భారతదేశ పౌరుడై ఉండాలి.
• 35 సంవత్సరాల వయస్సు పూర్తి చేసుకొని ఉండాలి.
• లోక్‌సభ సభ్యుడిగా ఎన్నిక కావడానికి అవసరమైన అన్ని అర్హతలు కలిగి ఉండాలి.
• కేంద్ర, రాష్ట్ర లేదా స్థానిక ప్రభుత్వాల క్రింద ఎలాంటి లాభదాయక పదవిలో (Office of Profit) కొనసాగకూడదు.

ప్రస్తుతం ఉన్న రాష్ట్రపతి, ఉపరాష్ట్రపతి, రాష్ట్రాల గవర్నర్లు మరియు కేంద్ర, రాష్ట్ర మంత్రులు లాభదాయక పదవుల కిందకు రారు. కాబట్టి వారు తమ పదవులకు రాజీనామా చేయకుండానే రాష్ట్రపతి ఎన్నికల్లో పోటీ చేయవచ్చు.

దీనితో పాటు, అభ్యర్థి నామినేషన్ చెల్లాలంటే ఎలక్టోరల్ కాలేజ్‌లోని కనీసం 50 మంది సభ్యులు ఆయన పేరును ప్రతిపాదించాలి, మరో 50 మంది సభ్యులు బలపరచాలి. అలాగే రిజర్వ్ బ్యాంక్ ఆఫ్ ఇండియాలో 15,000 రూపాయలను ధరావతుగా (డిపాజిట్) చెల్లించాలి. పోలైన చెల్లుబాటయ్యే ఓట్లలో ఆరవ వంతు (1/6) ఓట్లు రాకపోతే ఆ డిపాజిట్ కోల్పోతారు.

రాష్ట్రపతి ఎన్నికల విధానం (ఆర్టికల్ 54, 55)

భారత రాష్ట్రపతిని ప్రజలు ప్రత్యక్షంగా ఎన్నుకోరు. రాజ్యాంగ నిర్మాతలు ఈ పదవికి పరోక్ష ఎన్నిక విధానాన్ని ఎంచుకున్నారు. రాష్ట్రపతిని "ఎలక్టోరల్ కాలేజ్" అనబడే ఒక ప్రత్యేక ఎన్నికల గణం ఎన్నుకుంటుంది.

ఎలక్టోరల్ కాలేజ్‌లో ఉండే సభ్యులు:

• పార్లమెంట్ ఉభయ సభలకు (లోక్‌సభ, రాజ్యసభ) ఎన్నికైన సభ్యులు.
• అన్ని రాష్ట్రాల శాసనసభలకు (విధాన సభలు) ఎన్నికైన ఎమ్మెల్యేలు.
• ఢిల్లీ మరియు పుదుచ్చేరి కేంద్రపాలిత ప్రాంతాల శాసనసభలకు ఎన్నికైన ఎమ్మెల్యేలు (వీరిని 1992లో 70వ రాజ్యాంగ సవరణ ద్వారా చేర్చారు).

ఎలక్టోరల్ కాలేజ్‌లో ఉండని వారు (ఓటు హక్కు లేనివారు):

• రాజ్యసభకు రాష్ట్రపతి నామినేట్ చేసే 12 మంది సభ్యులు.
• రాష్ట్రాల శాసనమండలి (విధాన పరిషత్) సభ్యులు.
• రాష్ట్ర శాసనసభలకు నామినేట్ చేయబడిన ఆంగ్లో-ఇండియన్ సభ్యులు.

ఎన్నికల పద్ధతి:

రాష్ట్రపతి ఎన్నిక నైష్పత్తిక ప్రాతినిధ్య (Proportional Representation) పద్ధతిలో, బదిలీ కాగల ఒకే ఓటు (Single Transferable Vote) విధానం ద్వారా రహస్య బ్యాలెట్ పద్ధతిలో జరుగుతుంది. ఈ ఎన్నికల విధానంలో జనాభా ప్రాతిపదికన ప్రతి ఎమ్మెల్యే మరియు ఎంపీ ఓటుకు ఒక నిర్దిష్టమైన విలువను గణిస్తారు.

• ఒక ఎమ్మెల్యే ఓటు విలువ: ఆ రాష్ట్ర మొత్తం జనాభా (1971 జనాభా లెక్కల ప్రకారం) ను ఆ రాష్ట్ర శాసనసభకు ఎన్నికైన మొత్తం ఎమ్మెల్యేల సంఖ్యతో భాగించి, వచ్చిన ఫలితాన్ని మళ్లీ 1000 తో భాగిస్తారు. దీనివల్ల ఎక్కువ జనాభా ఉన్న రాష్ట్రాల ఎమ్మెల్యే ఓటు విలువ ఎక్కువగా ఉంటుంది.
• ఒక ఎంపీ ఓటు విలువ: దేశంలోని అన్ని రాష్ట్రాల ఎమ్మెల్యేల మొత్తం ఓట్ల విలువను, పార్లమెంట్‌కు ఎన్నికైన మొత్తం ఎంపీల సంఖ్యతో భాగిస్తారు.

ఎన్నికల్లో గెలవాలంటే అభ్యర్థికి కేవలం అత్యధిక ఓట్లు వస్తే సరిపోదు, చెల్లుబాటయ్యే మొత్తం ఓట్లలో 50 శాతానికి పైగా (క్వార్టా) ఓట్లను సాధించాలి.

పదవీకాలం, ప్రమాణ స్వీకారం మరియు జీతభత్యాలు

ప్రమాణ స్వీకారం (ఆర్టికల్ 60): నూతనంగా ఎన్నికైన రాష్ట్రపతి చేత భారత సుప్రీంకోర్టు ప్రధాన న్యాయమూర్తి ప్రమాణ స్వీకారం చేయిస్తారు. ఆయన అందుబాటులో లేని పక్షంలో సుప్రీంకోర్టులోని అత్యంత సీనియర్ న్యాయమూర్తి ప్రమాణ స్వీకారం చేయిస్తారు. "రాజ్యాంగాన్ని, చట్టాలను పరిరక్షిస్తానని, భారతదేశ ప్రజల సేవ, సంక్షేమం కోసం అంకితమవుతానని" రాష్ట్రపతి ప్రమాణం చేస్తారు.

పదవీకాలం (ఆర్టికల్ 56): రాష్ట్రపతి పదవీకాలం ఐదు సంవత్సరాలు. అయితే, ఈ ఐదేళ్ల లోపు ఆయన ఎప్పుడైనా తన పదవికి రాజీనామా చేయవచ్చు. తన రాజీనామా లేఖను ఉపరాష్ట్రపతికి అందించాలి. తన పదవీకాలం ముగిసిన తర్వాత కూడా, కొత్త రాష్ట్రపతి బాధ్యతలు స్వీకరించే వరకు ఆయన ఆ పదవిలో కొనసాగవచ్చు.

జీతభత్యాలు (ఆర్టికల్ 59): రాష్ట్రపతికి పార్లమెంట్ నిర్ణయించిన మేరకు జీతభత్యాలు అందుతాయి. ప్రస్తుతం రాష్ట్రపతి నెలవారీ వేతనం 5 లక్షల రూపాయలు. పదవీ విరమణ తరువాత జీవితకాలం పాటు ఇందులో సగం పించనుగా లభిస్తుంది. రాష్ట్రపతి అధికారిక నివాసం ఢిల్లీలోని 'రాష్ట్రపతి భవన్'. వీరికి ఉచిత వైద్య సదుపాయాలు, ప్రయాణ సౌకర్యాలు కల్పిస్తారు. పదవిలో ఉన్న కాలంలో రాష్ట్రపతి జీతభత్యాలను తగ్గించడానికి వీలులేదు.

మహాభియోగ తీర్మానం (ఆర్టికల్ 61)

రాష్ట్రపతి ఐదేళ్ల పదవీకాలం ముగియక ముందే, ఆయనను పదవి నుండి తొలగించే ఏకైక మార్గం "మహాభియోగ తీర్మానం" (Impeachment). ఇది భారత రాజ్యాంగంలో పొందుపరిచిన అత్యంత కఠినమైన ప్రక్రియ.

కారణం: రాష్ట్రపతి రాజ్యాంగాన్ని ఉల్లంఘించినట్లయితే మాత్రమే ఈ తీర్మానాన్ని ప్రవేశపెట్టవచ్చు. అయితే 'రాజ్యాంగ ఉల్లంఘన' అనే పదానికి రాజ్యాంగంలో ఖచ్చితమైన నిర్వచనం లేదు.

ప్రక్రియ:

• ఈ తీర్మానాన్ని పార్లమెంట్‌లోని ఏ సభలోనైనా (లోక్‌సభ లేదా రాజ్యసభ) ప్రవేశపెట్టవచ్చు.
• తీర్మానాన్ని ప్రవేశపెట్టడానికి ఆ సభలోని కనీసం నాలుగో వంతు (1/4) మంది సభ్యులు సంతకం చేసి, రాష్ట్రపతికి 14 రోజుల ముందుగా ముందస్తు నోటీసు ఇవ్వాలి.
• నోటీసు గడువు ముగిసిన తర్వాత, ఆ సభలో తీర్మానంపై చర్చ జరుగుతుంది.
• ఆ సభ మొత్తం సభ్యులలో (హాజరైన వారు కాదు, మొత్తం సభ్యులు) కనీసం మూడింట రెండొంతుల (2/3) మెజారిటీతో ఆ తీర్మానాన్ని ఆమోదించాలి.

మొదటి సభ ఆమోదించిన తర్వాత, తీర్మానం రెండవ సభకు వెళుతుంది. రెండవ సభ ఆరోపణలను దర్యాప్తు చేస్తుంది లేదా ఒక దర్యాప్తు కమిటీని ఏర్పాటు చేస్తుంది. ఈ విచారణ సమయంలో రాష్ట్రపతి స్వయంగా గానీ, తన ప్రతినిధి ద్వారా గానీ తన వాదనను వినిపించుకునే హక్కు కలిగి ఉంటారు.

విచారణ అనంతరం ఆరోపణలు వాస్తవమేనని రెండవ సభ కూడా తన మొత్తం సభ్యులలో 2/3వ వంతు మెజారిటీతో తీర్మానాన్ని ఆమోదిస్తే, ఆ క్షణం నుండే రాష్ట్రపతి తన పదవిని కోల్పోతారు.

ముఖ్య గమనిక: రాష్ట్రపతి ఎన్నికల్లో ఓటు హక్కు లేని రాజ్యసభ నామినేటెడ్ సభ్యులు ఈ తొలగింపు ప్రక్రియలో పాల్గొంటారు. కానీ, రాష్ట్రపతి ఎన్నికల్లో ఓటు హక్కు ఉన్న రాష్ట్రాల ఎమ్మెల్యేలకు ఈ తొలగింపు ప్రక్రియలో పాల్గొనే అవకాశం లేదు. ఇప్పటి వరకు భారతదేశ చరిత్రలో ఏ రాష్ట్రపతి పైనా మహాభియోగ తీర్మానం ప్రవేశపెట్టబడలేదు.

భారత రాష్ట్రపతి విశేషాధికారాలు

భారత రాష్ట్రపతి కేంద్ర కార్యనిర్వాహక శాఖకు అధినేత కావడంతో రాజ్యాంగం ఆయనకు విశేషమైన అధికారాలను కల్పించింది. ఈ అధికారాలను విభిన్న రకాలుగా వర్గీకరించవచ్చు.

1. కార్యనిర్వాహక అధికారాలు (Executive Powers)

కేంద్ర ప్రభుత్వ పరిపాలన అంతా రాష్ట్రపతి పేరు మీదుగానే జరుగుతుంది. ఆర్టికల్ 53 ప్రకారం దేశంలోని అత్యున్నత నియామకాలన్నీ రాష్ట్రపతి చేస్తారు.

• లోక్‌సభలో మెజారిటీ సాధించిన పార్టీ నాయకుడిని ప్రధానమంత్రిగా నియమిస్తారు. ప్రధానమంత్రి సలహా మేరకు ఇతర మంత్రులను నియమిస్తారు.
• భారత అటార్నీ జనరల్, కంప్ట్రోలర్ అండ్ ఆడిటర్ జనరల్ ఆఫ్ ఇండియా (CAG), ప్రధాన ఎన్నికల కమిషనర్ మరియు ఇతర ఎన్నికల కమిషనర్లను నియమిస్తారు.
• అన్ని రాష్ట్రాల గవర్నర్లు, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాల లెఫ్టినెంట్ గవర్నర్లు లేదా అడ్మినిస్ట్రేటర్లను రాష్ట్రపతి నియమిస్తారు.
• యూనియన్ పబ్లిక్ సర్వీస్ కమిషన్ (UPSC) చైర్మన్, సభ్యులు, ఆర్థిక సంఘం చైర్మన్ తదితరుల నియామకం రాష్ట్రపతి చేతుల మీదుగానే జరుగుతుంది.
• వెనుకబడిన తరగతులు, ఎస్సీ, ఎస్టీల పరిస్థితులను అధ్యయనం చేయడానికి ప్రత్యేక కమిషన్లను నియమించే అధికారం రాష్ట్రపతికి ఉంది.

2. శాసన అధికారాలు (Legislative Powers)

రాష్ట్రపతి పార్లమెంట్‌లో అంతర్భాగం (ఆర్టికల్ 79 ప్రకారం పార్లమెంట్ అంటే లోక్‌సభ, రాజ్యసభ మరియు రాష్ట్రపతి). ఆయనకు చట్టాలు చేసే ప్రక్రియలో కీలక పాత్ర ఉంటుంది.

• పార్లమెంట్ సమావేశాలను ఏర్పాటు చేయడం (Summon), సమావేశాలను వాయిదా వేయడం (Prorogue) మరియు లోక్‌సభను రద్దు చేసే (Dissolve) అధికారం రాష్ట్రపతికి ఉంది.
• సార్వత్రిక ఎన్నికల తర్వాత జరిగే పార్లమెంట్ మొదటి సమావేశంలో మరియు ప్రతి సంవత్సరం జరిగే మొదటి సమావేశంలో ఉభయ సభలను ఉద్దేశించి రాష్ట్రపతి ప్రసంగిస్తారు.
• ఆర్టికల్ 108 ప్రకారం, ఒక బిల్లు ఆమోదం విషయంలో లోక్‌సభ, రాజ్యసభల మధ్య ప్రతిష్ఠంభన ఏర్పడితే ఉభయ సభల సంయుక్త సమావేశాన్ని (Joint Sitting) రాష్ట్రపతి ఏర్పాటు చేస్తారు.
• రాజ్యసభకు కళలు, సాహిత్యం, సైన్స్, సామాజిక సేవ వంటి రంగాలలో నిష్ణాతులైన 12 మంది సభ్యులను నామినేట్ చేస్తారు (ఆర్టికల్ 80).

ఆర్డినెన్సుల జారీ (ఆర్టికల్ 123): పార్లమెంట్ ఉభయ సభలు లేదా ఒక సభ సమావేశంలో లేని సమయంలో అత్యవసరంగా ఒక చట్టం తీసుకురావాల్సి వస్తే రాష్ట్రపతి ఆర్డినెన్స్ జారీ చేయవచ్చు. ఈ ఆర్డినెన్స్ చట్టంతో సమానమైన శక్తిని కలిగి ఉంటుంది. అయితే, పార్లమెంట్ తిరిగి సమావేశమైన ఆరు వారాల లోపు దీనిని ఉభయ సభలు ఆమోదించాలి, లేకపోతే అది రద్దవుతుంది.

3. ఆర్థిక అధికారాలు (Financial Powers)

ఆర్థిక వ్యవహారాల్లో రాష్ట్రపతికి నిర్దిష్టమైన అధికారాలు ఉన్నాయి.

• ద్రవ్య బిల్లులను (Money Bills) రాష్ట్రపతి ముందస్తు అనుమతితో మాత్రమే లోక్‌సభలో ప్రవేశపెట్టాలి.
• ప్రతి ఆర్థిక సంవత్సరం ప్రారంభంలో కేంద్ర వార్షిక బడ్జెట్‌ను (Annual Financial Statement - ఆర్టికల్ 112) పార్లమెంట్ ముందు ఉంచుతారు.
• ఊహించని ఖర్చులు లేదా జాతీయ విపత్తుల సమయంలో నిధులను మంజూరు చేయడానికి రాష్ట్రపతి ఆధీనంలో భారత ఆగంతుక నిధి (Contingency Fund of India) ఉంటుంది.
• కేంద్రం, రాష్ట్రాల మధ్య పన్నుల పంపిణీకి సంబంధించి సిఫార్సులు చేయడానికి ప్రతి ఐదేళ్లకు ఒకసారి ఆర్థిక సంఘాన్ని (Finance Commission) రాష్ట్రపతి ఏర్పాటు చేస్తారు.

4. న్యాయ అధికారాలు (Judicial Powers)

న్యాయవ్యవస్థకు సంబంధించిన అత్యున్నత నియామకాలు మరియు క్షమాభిక్ష అధికారాలు రాష్ట్రపతి పరిధిలో ఉంటాయి.

• సుప్రీంకోర్టు మరియు హైకోర్టు ప్రధాన న్యాయమూర్తులను, ఇతర న్యాయమూర్తులను రాష్ట్రపతి నియమిస్తారు.
• చట్టపరమైన లేదా రాజ్యాంగపరమైన విషయాలపై సుప్రీంకోర్టు సలహాను కోరే అధికారం రాష్ట్రపతికి ఉంది (ఆర్టికల్ 143). అయితే, ఆ సలహాను పాటించడం రాష్ట్రపతికి తప్పనిసరి కాదు.

క్షమాభిక్ష అధికారాలు (ఆర్టికల్ 72): దేశంలోని ఏ న్యాయస్థానమైనా విధించిన శిక్షను తగ్గించడానికి, మార్చడానికి లేదా పూర్తిగా రద్దు చేయడానికి రాష్ట్రపతికి అధికారం ఉంది. ముఖ్యంగా ఉరిశిక్ష (Death Penalty) పడిన ఖైదీలకు మరియు సైనిక న్యాయస్థానాలు (Court Martial) విధించిన శిక్షల విషయంలో క్షమాభిక్ష పెట్టే ఏకైక అధికారం భారత రాష్ట్రపతికి మాత్రమే ఉంది. గవర్నర్‌కు ఉరిశిక్షను పూర్తిగా రద్దు చేసే అధికారం లేదు.

5. సైనిక అధికారాలు (Military Powers)

• రాష్ట్రపతి భారత రక్షణ దళాలకు సుప్రీం కమాండర్ (ఆర్టికల్ 53(2)).
• ఆర్మీ, నేవీ మరియు ఎయిర్‌ఫోర్స్ ప్రధానాధికారులను రాష్ట్రపతి నియమిస్తారు.

ఇతర దేశాలతో యుద్ధాన్ని ప్రకటించే అధికారం, అలాగే యుద్ధ విరమణ లేదా శాంతి ఒప్పందాలను కుదుర్చుకునే అధికారం రాష్ట్రపతికి ఉంది. (అయితే, ఈ నిర్ణయాలు పార్లమెంట్ ఆమోదానికి లోబడి, మంత్రిమండలి సలహా మేరకే తీసుకుంటారు).

6. దౌత్య అధికారాలు (Diplomatic Powers)

• అంతర్జాతీయ వేదికలపై భారతదేశానికి రాష్ట్రపతి ప్రాతినిధ్యం వహిస్తారు.
• అంతర్జాతీయ ఒప్పందాలు మరియు తీర్మానాలన్నీ రాష్ట్రపతి పేరు మీదుగానే జరుగుతాయి.
• విదేశాలకు భారత రాయబారులను (Ambassadors) పంపడం, మరియు విదేశీ రాయబారుల నియామక పత్రాలను స్వీకరించడం రాష్ట్రపతి చేస్తారు.

7. అత్యవసర అధికారాలు (Emergency Powers)

దేశ భద్రతకు, ఆర్థిక సుస్థిరతకు ముప్పు వాటిల్లినప్పుడు రాజ్యాంగం రాష్ట్రపతికి మూడు రకాల అత్యవసర అధికారాలను ప్రసాదించింది (భాగం 18).

• జాతీయ అత్యవసర పరిస్థితి (ఆర్టికల్ 352): యుద్ధం, విదేశీ దురాక్రమణ లేదా సాయుధ తిరుగుబాటు కారణంగా దేశ భద్రతకు ముప్పు ఏర్పడితే, క్యాబినెట్ లిఖితపూర్వక సలహా మేరకు రాష్ట్రపతి దేశమంతటా లేదా కొంత భాగానికి జాతీయ అత్యవసర పరిస్థితిని ప్రకటించవచ్చు. మన దేశంలో ఇప్పటివరకు 1962, 1971 మరియు 1975 లలో మూడు సార్లు దీనిని విధించారు.
• రాష్ట్రపతి పాలన లేదా రాజ్యాంగ అత్యవసర పరిస్థితి (ఆర్టికల్ 356): ఒక రాష్ట్రంలో రాజ్యాంగ యంత్రాంగం విఫలమైందని గవర్నర్ నివేదిక పంపినా, లేదా రాష్ట్రపతికి సొంతంగా అనిపించినా ఆ రాష్ట్రంలో రాష్ట్రపతి పాలన విధించవచ్చు. దీనినే స్టేట్ ఎమర్జెన్సీ అంటారు.
• ఆర్థిక అత్యవసర పరిస్థితి (ఆర్టికల్ 360): దేశం యొక్క ఆర్థిక సుస్థిరతకు లేదా పరపతికి తీవ్ర ముప్పు ఏర్పడిందని భావిస్తే రాష్ట్రపతి ఆర్థిక ఎమర్జెన్సీని ప్రకటించవచ్చు. అదృష్టవశాత్తూ, మన దేశంలో ఇప్పటివరకు దీనిని ఒక్కసారి కూడా విధించలేదు.

రాష్ట్రపతి వీటో అధికారాలు (Veto Powers)

పార్లమెంట్ ఆమోదించిన ప్రతి బిల్లు చట్టంగా మారాలంటే ఖచ్చితంగా రాష్ట్రపతి ఆమోద ముద్ర పడాలి. అయితే, రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 111 ప్రకారం ఒక బిల్లు రాష్ట్రపతి దగ్గరకు వచ్చినప్పుడు ఆయనకు మూడు ఆప్షన్లు ఉంటాయి: బిల్లును ఆమోదించడం, తిరస్కరించడం లేదా పునఃపరిశీలనకు పంపడం. దీనినే వీటో అధికారం అంటారు. భారత రాష్ట్రపతికి మూడు రకాల వీటో అధికారాలు ఉన్నాయి:

అబ్సల్యూట్ వీటో (Absolute Veto): పార్లమెంట్ ఆమోదించిన బిల్లును రాష్ట్రపతి పూర్తిగా తిరస్కరించడం. దీనితో ఆ బిల్లు చట్టంగా మారకుండా అక్కడే ఆగిపోతుంది. సాధారణంగా ప్రైవేట్ మెంబర్ బిల్లులకు మరియు రాజీనామా చేసిన పాత ప్రభుత్వం ఆమోదించిన బిల్లులకు దీనిని ఉపయోగిస్తారు.

సస్పెన్సివ్ వీటో (Suspensive Veto): బిల్లులో కొన్ని సవరణలు అవసరమని భావిస్తే, రాష్ట్రపతి దానిని తిరిగి పార్లమెంట్ పునఃపరిశీలనకు పంపుతారు. కానీ, పార్లమెంట్ ఆ బిల్లును సవరణలతో లేదా ఎలాంటి మార్పులు లేకుండా తిరిగి రాష్ట్రపతికి పంపితే, ఆయన ఖచ్చితంగా దానిని ఆమోదించాల్సిందే. (గమనిక: ద్రవ్య బిల్లులను పునఃపరిశీలనకు పంపే అధికారం రాష్ట్రపతికి లేదు).

పాకెట్ వీటో (Pocket Veto): బిల్లును ఆమోదించకుండా, తిరస్కరించకుండా, పునఃపరిశీలనకు పంపకుండా రాష్ట్రపతి తన దగ్గరే అపరిమిత కాలం పాటు పెండింగ్‌లో ఉంచుకోవడాన్ని పాకెట్ వీటో అంటారు. రాజ్యాంగంలో రాష్ట్రపతి బిల్లుపై నిర్ణయం తీసుకోవడానికి ఎటువంటి కాలపరిమితి విధించకపోవడం వల్ల ఈ అధికారం దక్కింది. 1986లో పోస్టాఫీసు సవరణ బిల్లు విషయంలో అప్పటి రాష్ట్రపతి జ్ఞాని జైల్ సింగ్ మొదటిసారిగా పాకెట్ వీటోను ఉపయోగించారు.

ముఖ్య గమనిక: 24వ రాజ్యాంగ సవరణ (1971) ప్రకారం, రాజ్యాంగ సవరణ బిల్లులకు రాష్ట్రపతి వీటో అధికారాన్ని ఉపయోగించడానికి వీలులేదు. వాటిని ఆయన తప్పనిసరిగా ఆమోదించాలి.

భారత రాష్ట్రపతి స్థానం - వాస్తవాలు

పైన పేర్కొన్న విస్తృతమైన అధికారాలను చూస్తే రాష్ట్రపతికి సర్వాధికారాలు ఉన్నాయనిపించడం సహజం. కానీ వాస్తవానికి భారత రాష్ట్రపతి ఒక రాజ్యాంగబద్ధమైన నామమాత్రపు అధినేత మాత్రమే (Titular Head / Rubber Stamp). ఆర్టికల్ 74(1) ప్రకారం, రాష్ట్రపతి తన విధులను నిర్వహించడానికి ప్రధానమంత్రి నాయకత్వంలోని మంత్రిమండలి సలహా మరియు సహాయం తప్పనిసరి.

42వ రాజ్యాంగ సవరణ ద్వారా మంత్రిమండలి సలహాను రాష్ట్రపతి తప్పనిసరిగా పాటించేలా నిబంధన తెచ్చారు. 44వ సవరణ ద్వారా ఒకసారి పునఃపరిశీలనకు పంపే అవకాశాన్ని కల్పించినప్పటికీ, తిరిగి పంపితే కచ్చితంగా ఆమోదించాల్సిందే.

• అయితే, రాష్ట్రపతి పాత్ర కేవలం రబ్బర్ స్టాంప్ లాంటిది కాదు. కొన్ని అసాధారణ పరిస్థితులలో ఆయన తన స్వంత విచక్షణాధికారాలను (Discretionary Powers) ఉపయోగిస్తారు:
• సార్వత్రిక ఎన్నికల తర్వాత లోక్‌సభలో ఏ పార్టీకి స్పష్టమైన మెజారిటీ రానప్పుడు (Hung Parliament), ఎవరిని ప్రధానమంత్రిగా ఆహ్వానించాలనేది రాష్ట్రపతి స్వంత నిర్ణయం.
• పదవిలో ఉన్న ప్రధానమంత్రి అకస్మాత్తుగా మరణించినప్పుడు, అధికార పార్టీకి స్పష్టమైన నాయకుడు లేనప్పుడు కొత్త ప్రధానిని ఎన్నుకోవడం.
• లోక్‌సభలో విశ్వాసం కోల్పోయిన మంత్రిమండలి, సభను రద్దు చేయమని సలహా ఇచ్చినప్పుడు దానిని అంగీకరించాలా వద్దా అని నిర్ణయించడం.

భారత రాష్ట్రపతి పదవి అత్యంత గౌరవప్రదమైనది మరియు జాతీయ సమగ్రతకు, ఐక్యతకు ప్రతీక. పార్లమెంటరీ ప్రజాస్వామ్యంలో పరిపాలనా యంత్రాంగం రాజ్యాంగబద్ధంగా నడిచేలా చూసే ఒక సంరక్షకుడిగా రాష్ట్రపతి వ్యవహరిస్తారు.

డాక్టర్ రాజేంద్ర ప్రసాద్ నుండి ప్రస్తుత రాష్ట్రపతి ద్రౌపది ముర్ము వరకు ఎందరో మహానుభావులు ఈ అత్యున్నత పదవికి వన్నెతెచ్చారు. రాజకీయాలకు అతీతంగా, రాజ్యాంగ స్ఫూర్తిని నిలబెట్టడంలో భారత రాష్ట్రపతి పాత్ర ఎనలేనిది. ఈ ఆర్టికల్ ద్వారా ప్రాథమిక పౌర ధర్మాలు మరియు పోటీ పరీక్షలకు అవసరమైన భారత రాష్ట్రపతికి సంబంధించిన సమగ్ర సమాచారం మీకు లభించిందని ఆశిస్తున్నాము.

Quiz topic:భారత రాష్ట్రపతి (President of India)

Subject:ఇండియన్ పాలిటీ (Indian Polity)

Total questions:20

Time duration:10 minutes

Total marks:20

1. రాష్ట్రపతి పదవికి పోటీ చేయడానికి అభ్యర్థికి ఉండాల్సిన కనీస వయస్సు ఎంత?

• A.25 సంవత్సరాలు
• B.30 సంవత్సరాలు
• C.35 సంవత్సరాలు
• D.40 సంవత్సరాలు

✅ Answer: C – 35 సంవత్సరాలు

Explanation: రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 58 ప్రకారం భారత రాష్ట్రపతి పదవికి పోటీ చేయదలచిన వ్యక్తి భారతదేశ పౌరుడై ఉండి, కనీసం 35 సంవత్సరాల వయస్సు నిండి ఉండాలి.

2. నూతనంగా ఎన్నికైన భారత రాష్ట్రపతి చేత ప్రమాణ స్వీకారం చేయించేది ఎవరు?

• A.ఉపరాష్ట్రపతి
• B.ప్రధానమంత్రి
• C.లోక్‌సభ స్పీకర్
• D.సుప్రీంకోర్టు ప్రధాన న్యాయమూర్తి

✅ Answer: D – సుప్రీంకోర్టు ప్రధాన న్యాయమూర్తి

Explanation: ఆర్టికల్ 60 ప్రకారం రాష్ట్రపతి చేత సుప్రీంకోర్టు ప్రధాన న్యాయమూర్తి ప్రమాణ స్వీకారం చేయిస్తారు. ఆయన అందుబాటులో లేకుంటే అత్యంత సీనియర్ న్యాయమూర్తి చేయిస్తారు.

3. "భారతదేశానికి ఒక రాష్ట్రపతి ఉంటారు" అని తెలిపే రాజ్యాంగ ఆర్టికల్ ఏది?

• A.ఆర్టికల్ 50
• B.ఆర్టికల్ 52
• C.ఆర్టికల్ 54
• D.ఆర్టికల్ 61

✅ Answer: B – ఆర్టికల్ 52

Explanation: భారత రాజ్యాంగంలోని 5వ భాగంలో ఉన్న ఆర్టికల్ 52 భారతదేశానికి ఒక రాజ్యాంగ అధినేతగా రాష్ట్రపతి ఉంటారని స్పష్టంగా తెలియజేస్తుంది.

4. రాష్ట్రపతి తన 5 ఏళ్ల పదవీకాలం ముగియక ముందే రాజీనామా చేయదలిస్తే, రాజీనామా లేఖను ఎవరికి సమర్పించాలి?

• A.సుప్రీంకోర్టు ప్రధాన న్యాయమూర్తికి
• B.ఉపరాష్ట్రపతికి
• C.ప్రధానమంత్రికి
• D.పార్లమెంట్‌కు

✅ Answer: B – ఉపరాష్ట్రపతికి

Explanation: ఆర్టికల్ 56 ప్రకారం రాష్ట్రపతి తన పదవికి రాజీనామా చేయాలనుకుంటే, ఆ రాజీనామా పత్రాన్ని ఉపరాష్ట్రపతికి అందజేయాలి.

5. భారత రాజ్యాంగంలోని ఏ ఆర్టికల్ రాష్ట్రపతిపై 'మహాభియోగ తీర్మానం' (Impeachment) గురించి వివరిస్తుంది?

• A.ఆర్టికల్ 54
• B.ఆర్టికల్ 61
• C.ఆర్టికల్ 72
• D.ఆర్టికల్ 123

✅ Answer: B – ఆర్టికల్ 61

Explanation: రాజ్యాంగాన్ని ఉల్లంఘించినందుకు రాష్ట్రపతిని పదవి నుండి తొలగించే అత్యంత కఠినమైన మహాభియోగ తీర్మానం ప్రక్రియను ఆర్టికల్ 61 లో పొందుపరిచారు.

6. రాష్ట్రపతి ఎన్నికల్లో (Electoral College) ఓటు వేసే హక్కు కింది వారిలో ఎవరికి ఉండదు?

• A.లోక్‌సభకు ఎన్నికైన ఎంపీలకు
• B.రాజ్యసభకు ఎన్నికైన ఎంపీలకు
• C.రాష్ట్ర శాసనసభల (MLA) సభ్యులకు
• D.రాష్ట్ర శాసనమండలి (MLC) సభ్యులకు

✅ Answer: D – రాష్ట్ర శాసనమండలి (MLC) సభ్యులకు

Explanation: ఎలక్టోరల్ కాలేజ్‌లో ఎమ్మెల్యేలు, ఎంపీలకు మాత్రమే అవకాశం ఉంటుంది. శాసనమండలి (MLC) సభ్యులకు, నామినేటెడ్ సభ్యులకు ఓటు హక్కు ఉండదు.

7. రాష్ట్రపతి పదవి అనుకోని కారణాల వల్ల ఖాళీ ఏర్పడితే, గరిష్టంగా ఎంత కాలం లోపు ఎన్నిక నిర్వహించాలి?

• A.3 నెలలు
• B.6 నెలలు
• C.9 నెలలు
• D.1 సంవత్సరం

✅ Answer: B – 6 నెలలు

Explanation: ఆర్టికల్ 62 ప్రకారం రాష్ట్రపతి పదవి ఖాళీ అయితే ఖచ్చితంగా 6 నెలల లోపు ఎన్నిక జరగాలి. ఈలోపు ఉపరాష్ట్రపతి తాత్కాలిక రాష్ట్రపతిగా వ్యవహరిస్తారు.

8. ఉరిశిక్షను సైతం పూర్తిగా రద్దు చేసే క్షమాభిక్ష (Pardoning Power) అధికారం రాష్ట్రపతికి ఏ ఆర్టికల్ ద్వారా లభిస్తుంది?

• A.ఆర్టికల్ 72
• B.ఆర్టికల్ 74
• C.ఆర్టికల్ 143
• D.ఆర్టికల్ 161

✅ Answer: A – ఆర్టికల్ 72

Explanation: ఆర్టికల్ 72 ప్రకారం కోర్టు విధించిన ఏ శిక్షనైనా తగ్గించడానికి, మార్చడానికి, లేదా ఉరిశిక్షను పూర్తిగా రద్దు చేయడానికి రాష్ట్రపతికి మాత్రమే అధికారం ఉంటుంది.

9. రాష్ట్రపతి జారీ చేసే ఆర్డినెన్స్ (Ordinance) చట్టబద్ధంగా గరిష్టంగా ఎంతకాలం అమల్లో ఉండగలదు?

• A.6 నెలలు
• B.6 వారాలు
• C.6 నెలల 6 వారాలు
• D.1 సంవత్సరం

✅ Answer: C – 6 నెలల 6 వారాలు

Explanation: ఆర్టికల్ 123 ప్రకారం జారీ చేసే ఆర్డినెన్స్.. పార్లమెంట్ సమావేశమైన 6 వారాల్లోగా ఆమోదించాలి. సభల మధ్య గరిష్ట విరామం 6 నెలలు కాబట్టి ఇది జవాబు.

10. భారతదేశ చరిత్రలో మొట్టమొదటిసారిగా 'పాకెట్ వీటో' (Pocket Veto) ను ఉపయోగించిన రాష్ట్రపతి ఎవరు?

• A.డా. రాజేంద్ర ప్రసాద్
• B.వి.వి. గిరి
• C.జ్ఞాని జైల్ సింగ్
• D.ఎ.పి.జె. అబ్దుల్ కలాం

✅ Answer: C – జ్ఞాని జైల్ సింగ్

Explanation: 1986లో పోస్టాఫీసు సవరణ బిల్లుకు సంబంధించి అప్పటి రాష్ట్రపతి జ్ఞాని జైల్ సింగ్ మొదటిసారిగా పాకెట్ వీటోను ఉపయోగించి దానిని పెండింగ్‌లో ఉంచారు.

11. రాష్ట్రపతిపై మహాభియోగ తీర్మానాన్ని పార్లమెంట్‌లోని ఏ సభలో ప్రవేశపెట్టవచ్చు?

• A.లోక్‌సభలో మాత్రమే
• B.రాజ్యసభలో మాత్రమే
• C.పార్లమెంట్‌లోని ఏ సభలోనైనా
• D.సుప్రీంకోర్టు అనుమతితో మాత్రమే

✅ Answer: C – పార్లమెంట్‌లోని ఏ సభలోనైనా

Explanation: రాష్ట్రపతి రాజ్యాంగ ఉల్లంఘనకు పాల్పడ్డారని ఆరోపిస్తూ ప్రవేశపెట్టే మహాభియోగ తీర్మానాన్ని లోక్‌సభ లేదా రాజ్యసభలో ఎక్కడైనా ముందుగా ప్రవేశపెట్టవచ్చు.

12. కేంద్ర, రాష్ట్రాల మధ్య పన్నుల పంపిణీకి ప్రతి ఐదేళ్లకు ఒకసారి ఆర్థిక సంఘాన్ని (Finance Commission) ఎవరు నియమిస్తారు?

• A.ప్రధానమంత్రి
• B.ఆర్థిక మంత్రి
• C.నీతి ఆయోగ్ చైర్మన్
• D.రాష్ట్రపతి

✅ Answer: D – రాష్ట్రపతి

Explanation: రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 280 ప్రకారం కేంద్ర, రాష్ట్రాల మధ్య ఆర్థిక వనరుల పంపిణీపై సిఫార్సులు చేయడానికి ఆర్థిక సంఘాన్ని రాష్ట్రపతి నియమిస్తారు.

13. ఢిల్లీ, పుదుచ్చేరి ఎమ్మెల్యేలకు రాష్ట్రపతి ఎన్నికల్లో ఓటు వేసే హక్కును ఏ రాజ్యాంగ సవరణ ద్వారా కల్పించారు?

• A.42వ సవరణ (1976)
• B.44వ సవరణ (1978)
• C.61వ సవరణ (1989)
• D.70వ సవరణ (1992)

✅ Answer: D – 70వ సవరణ (1992)

Explanation: 1992లో జరిగిన 70వ రాజ్యాంగ సవరణ చట్టం ద్వారా ఢిల్లీ మరియు పుదుచ్చేరి శాసనసభ సభ్యులకు రాష్ట్రపతి ఎలక్టోరల్ కాలేజ్‌లో స్థానం కల్పించారు.

14. ఏ రాజ్యాంగ సవరణ ద్వారా మంత్రిమండలి సలహాను రాష్ట్రపతి తప్పనిసరిగా పాటించేలా నిబంధన తీసుకువచ్చారు?

• A.24వ సవరణ
• B.42వ సవరణ
• C.86వ సవరణ
• D.91వ సవరణ

✅ Answer: B – 42వ సవరణ

Explanation: 1976 నాటి 42వ రాజ్యాంగ సవరణ ద్వారా ఆర్టికల్ 74 ను సవరించి, ప్రధానమంత్రి నేతృత్వంలోని మంత్రిమండలి సలహాను రాష్ట్రపతి విధిగా పాటించేలా చేశారు.

15. ద్రవ్య బిల్లును (Money Bill) లోక్‌సభలో ప్రవేశపెట్టడానికి ఎవరి ముందస్తు అనుమతి తప్పనిసరి?

• A.లోక్‌సభ స్పీకర్
• B.ఆర్థిక మంత్రి
• C.రాష్ట్రపతి
• D.రాజ్యసభ చైర్మన్

✅ Answer: C – రాష్ట్రపతి

Explanation: రాష్ట్రపతికి ఉన్న ఆర్థిక అధికారాల కింద, ఆర్టికల్ 110 ప్రకారం ద్రవ్య బిల్లులను ముందస్తుగా రాష్ట్రపతి సిఫార్సు పొందిన తర్వాతే లోక్‌సభలో ప్రవేశపెట్టాలి.

16. చట్టపరమైన విషయాలపై సుప్రీంకోర్టు సలహాను కోరే అధికారం రాష్ట్రపతికి ఏ ఆర్టికల్ ప్రకారం ఉంది?

• A.ఆర్టికల్ 123
• B.ఆర్టికల్ 131
• C.ఆర్టికల్ 143
• D.ఆర్టికల్ 226

✅ Answer: C – ఆర్టికల్ 143

Explanation: రాజ్యాంగబద్ధమైన లేదా ప్రజా ప్రాముఖ్యత కలిగిన న్యాయ విషయాలపై ఆర్టికల్ 143 ప్రకారం సుప్రీంకోర్టు సలహాను కోరే అధికారం రాష్ట్రపతికి ఉంది.

17. రాష్ట్రపతి ఎన్నికల్లో పోటీ చేసే అభ్యర్థి నామినేషన్‌ను ఎంత మంది ఎలక్టర్లు ప్రతిపాదించాలి మరియు బలపరచాలి?

• A.10 మంది ప్రతిపాదించాలి, 10 మంది బలపరచాలి
• B.20 మంది ప్రతిపాదించాలి, 20 మంది బలపరచాలి
• C.50 మంది ప్రతిపాదించాలి, 50 మంది బలపరచాలి
• D.100 మంది ప్రతిపాదించాలి, 100 మంది బలపరచాలి

✅ Answer: C – 50 మంది ప్రతిపాదించాలి, 50 మంది బలపరచాలి

Explanation: రాష్ట్రపతి ఎన్నికల్లో నామినేషన్ వేయడానికి ఎలక్టోరల్ కాలేజ్‌లోని కనీసం 50 మంది సభ్యులు ప్రతిపాదించాలి మరియు మరో 50 మంది సభ్యులు ఆమోదించాలి.

18. మహాభియోగ తీర్మానం ఆమోదం పొందాలంటే పార్లమెంట్ సభలో ఎంత మెజారిటీ అవసరం?

• A.హాజరైన వారిలో 2/3వ వంతు మెజారిటీ
• B.మొత్తం సభ్యులలో సగం మంది మెజారిటీ
• C.సభ మొత్తం సభ్యులలో 2/3వ వంతు మెజారిటీ
• D.హాజరైన వారిలో సాధారణ మెజారిటీ

✅ Answer: C – సభ మొత్తం సభ్యులలో 2/3వ వంతు మెజారిటీ

Explanation: మహాభియోగ ప్రక్రియ అత్యంత కఠినమైనది. ఇది నెగ్గాలంటే ఆ సభలోని మొత్తం సభ్యులలో కనీసం మూడింట రెండొంతుల (2/3) మెజారిటీ లభించాలి.

19. పార్లమెంట్ ఉభయ సభల మధ్య బిల్లుల విషయంలో ప్రతిష్ఠంభన ఏర్పడితే రాష్ట్రపతి సంయుక్త సమావేశాన్ని (Joint Sitting) ఏ ఆర్టికల్ ప్రకారం ఏర్పాటు చేస్తారు?

• A.ఆర్టికల్ 100
• B.ఆర్టికల్ 108
• C.ఆర్టికల్ 110
• D.ఆర్టికల్ 112

✅ Answer: B – ఆర్టికల్ 108

Explanation: సాధారణ బిల్లుల ఆమోదం విషయంలో లోక్‌సభ మరియు రాజ్యసభల మధ్య ఏకాభిప్రాయం కుదరకపోతే ఆర్టికల్ 108 ప్రకారం రాష్ట్రపతి జాయింట్ సిట్టింగ్‌ను ఏర్పాటు చేస్తారు.

20. కింది వాటిలో భారత రాష్ట్రపతికి లేని వీటో (Veto) అధికారం ఏది?

• A.అబ్సల్యూట్ వీటో (Absolute Veto)
• B.పాకెట్ వీటో (Pocket Veto)
• C.సస్పెన్సివ్ వీటో (Suspensive Veto)
• D.క్వాలిఫైడ్ వీటో (Qualified Veto)

✅ Answer: D – క్వాలిఫైడ్ వీటో (Qualified Veto)

Explanation: భారత రాష్ట్రపతికి అబ్సల్యూట్, సస్పెన్సివ్, పాకెట్ వీటో అధికారాలు మాత్రమే ఉన్నాయి. క్వాలిఫైడ్ వీటో అధికారం మన దేశంలో లేదు, ఇది అమెరికా అధ్యక్షుడికి ఉంటుంది.