భారత ఉపరాష్ట్రపతి దేశంలో రాష్ట్రపతి తర్వాత రెండవ అత్యున్నత రాజ్యాంగ పదవి. రాజ్యసభ చైర్మన్గా, తాత్కాలిక రాష్ట్రపతిగా ఈ పదవికి ఉన్న అధికారాలు, ఎన్నికల విధానం, మరియు రాజ్యాంగ నిబంధనల గురించి పోటీ పరీక్షల అభ్యర్థులకు మరియు సామాన్యులకు ఉపయోగపడే సమగ్ర సమాచారం ఈ ఆర్టికల్లో తెలుసుకుందాం.
ప్రజాస్వామ్య వ్యవస్థలో అత్యంత కీలకమైన ఈ పదవి, ప్రభుత్వ పాలనలో సమతుల్యతను తీసుకురావడంలో ముఖ్య పాత్ర పోషిస్తుంది. ఈ బ్లాగ్పోస్ట్లో భారత ఉపరాష్ట్రపతి పదవికి సంబంధించిన ప్రతి అంశాన్ని విపులంగా చర్చిద్దాం.
ఉపరాష్ట్రపతి పదవి - ప్రాముఖ్యత మరియు నేపథ్యం
భారత రాజ్యాంగం ప్రకారం, కేంద్ర ప్రభుత్వ కార్యనిర్వాహక వర్గంలో రాష్ట్రపతి, ఉపరాష్ట్రపతి, ప్రధానమంత్రి, మంత్రిమండలి మరియు అటార్నీ జనరల్ ఉంటారు. రాజ్యాంగ నిర్మాతలు ఉపరాష్ట్రపతి పదవిని అమెరికా రాజ్యాంగం నుండి స్ఫూర్తిగా తీసుకున్నారు. రాష్ట్రపతి పదవికి ఏదైనా కారణం చేత ఖాళీ ఏర్పడితే, దేశ అత్యున్నత పదవిలో ఎలాంటి శూన్యత ఏర్పడకుండా ఉండేందుకు ఈ పదవిని ఏర్పాటు చేశారు.
రాష్ట్రపతి మాదిరిగానే ఉపరాష్ట్రపతికి కూడా విశేషమైన గౌరవం, ప్రాధాన్యత ఉంటాయి. భారత అధికారిక హోదా క్రమంలో (Warrant of Precedence) రాష్ట్రపతి తర్వాత రెండవ స్థానం ఉపరాష్ట్రపతిదే.
రాజ్యాంగ నిబంధనలు (Articles 63 to 71)
భారత రాజ్యాంగంలోని 5వ భాగంలో ఆర్టికల్ 63 నుండి 71 వరకు ఉపరాష్ట్రపతి పదవి, ఎన్నిక, అర్హతలు మరియు అధికారాలకు సంబంధించిన అంశాలు స్పష్టంగా పేర్కొనబడ్డాయి.
- ఆర్టికల్ 63: భారతదేశానికి ఒక ఉపరాష్ట్రపతి ఉంటారు.
- ఆర్టికల్ 64: ఉపరాష్ట్రపతి హోదాను బట్టి (ఎక్స్-అఫీషియో) రాజ్యసభకు చైర్మన్గా వ్యవహరిస్తారు. ఆయన ఇతర ఏ లాభదాయక పదవిని చేపట్టకూడదు.
- ఆర్టికల్ 65: రాష్ట్రపతి మరణించినప్పుడు, రాజీనామా చేసినప్పుడు, లేదా తొలగించబడినప్పుడు ఉపరాష్ట్రపతి తాత్కాలిక రాష్ట్రపతిగా బాధ్యతలు నిర్వర్తిస్తారు. అలాగే రాష్ట్రపతి అనారోగ్యం లేదా గైర్హాజరీ వల్ల తన విధులు నిర్వహించలేని పక్షంలో, ఉపరాష్ట్రపతి ఆ విధులను నిర్వర్తిస్తారు.
- ఆర్టికల్ 66: ఉపరాష్ట్రపతి ఎన్నిక విధానం మరియు అర్హతల గురించి ఈ ఆర్టికల్ వివరిస్తుంది.
- ఆర్టికల్ 67: ఉపరాష్ట్రపతి పదవీకాలం, రాజీనామా మరియు తొలగింపు ప్రక్రియ గురించి తెలుపుతుంది.
- ఆర్టికల్ 68: ఉపరాష్ట్రపతి పదవీకాలం ముగిసేలోపే కొత్త ఎన్నిక జరపాలని, ఒకవేళ ఆకస్మికంగా ఖాళీ ఏర్పడితే వీలైనంత త్వరగా ఎన్నిక నిర్వహించాలని వివరిస్తుంది.
- ఆర్టికల్ 69: ఉపరాష్ట్రపతి ప్రమాణ స్వీకారం గురించి వివరిస్తుంది.
- ఆర్టికల్ 71: రాష్ట్రపతి, ఉపరాష్ట్రపతి ఎన్నికల వివాదాలను సుప్రీంకోర్టు మాత్రమే విచారిస్తుందని, దాని తీర్పే అంతిమమని ఈ ఆర్టికల్ స్పష్టం చేస్తుంది.
ఉపరాష్ట్రపతి పదవికి అర్హతలు (ఆర్టికల్ 66)
భారత ఉపరాష్ట్రపతిగా పోటీ చేయదలచిన వ్యక్తి రాజ్యాంగం నిర్దేశించిన కింది అర్హతలను విధిగా కలిగి ఉండాలి:
- భారతదేశ పౌరసత్వం: ఆయన/ఆమె ఖచ్చితంగా భారతదేశ పౌరుడై ఉండాలి.
- వయస్సు: కనీసం 35 సంవత్సరాల వయస్సు పూర్తి చేసుకొని ఉండాలి.
- రాజ్యసభ సభ్యుని అర్హతలు: రాజ్యసభ సభ్యుడిగా ఎన్నిక కావడానికి అవసరమైన అర్హతలన్నీ కలిగి ఉండాలి. (రాష్ట్రపతి ఎన్నికకు లోక్సభ సభ్యుని అర్హతలు కావాలి, కానీ ఉపరాష్ట్రపతి రాజ్యసభకు చైర్మన్గా వ్యవహరిస్తారు కాబట్టి రాజ్యసభ సభ్యుని అర్హతలు అవసరం).
- లాభదాయక పదవి: కేంద్ర, రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలలో లేదా స్థానిక సంస్థలలో ఎలాంటి లాభదాయక పదవిలో కొనసాగకూడదు.
అయితే, పదవిలో ఉన్న రాష్ట్రపతి, ఉపరాష్ట్రపతి, రాష్ట్రాల గవర్నర్లు, కేంద్ర/రాష్ట్ర మంత్రులు లాభదాయక పదవుల పరిధిలోకి రారు. కాబట్టి వారు తమ పదవులకు రాజీనామా చేయకుండానే ఉపరాష్ట్రపతి ఎన్నికల్లో పోటీ చేయవచ్చు.
దీనితో పాటు, అభ్యర్థి నామినేషన్ చెల్లాలంటే ఎలక్టోరల్ కాలేజ్లోని కనీసం 20 మంది సభ్యులు ఆయన పేరును ప్రతిపాదించాలి, మరో 20 మంది సభ్యులు బలపరచాలి. అలాగే రిజర్వ్ బ్యాంక్ ఆఫ్ ఇండియాలో 15,000 రూపాయలను ధరావతుగా చెల్లించాలి.
ఎన్నికల విధానం (ఆర్టికల్ 66)
రాష్ట్రపతి వలె ఉపరాష్ట్రపతిని కూడా ప్రజలు ప్రత్యక్షంగా ఎన్నుకోరు. పరోక్ష ఎన్నికల విధానం ద్వారా "ఎలక్టోరల్ కాలేజ్" అనబడే ఎన్నికల గణం ఉపరాష్ట్రపతిని ఎన్నుకుంటుంది.
ఉపరాష్ట్రపతి ఎన్నిక విధానం కూడా నైష్పత్తిక ప్రాతినిధ్య పద్ధతిలో, బదిలీ కాగల ఒకే ఓటు విధానం ద్వారా రహస్య బ్యాలెట్ పద్ధతిలో జరుగుతుంది.
ఎలక్టోరల్ కాలేజ్లో ఉండే సభ్యులు:
ఉపరాష్ట్రపతిని ఎన్నుకునే ఎలక్టోరల్ కాలేజ్లో పార్లమెంటు (లోక్సభ మరియు రాజ్యసభ) ఉభయ సభల సభ్యులు మాత్రమే ఉంటారు. ఇందులో ఎన్నికైన ఎంపీలతో పాటు, రాష్ట్రపతిచే నామినేట్ చేయబడిన ఎంపీలు కూడా ఓటు హక్కును కలిగి ఉంటారు.
రాష్ట్రపతి మరియు ఉపరాష్ట్రపతి ఎన్నికల మధ్య ముఖ్యమైన వ్యత్యాసాలు:
రాష్ట్రపతి ఎన్నికలో ఉభయ సభలకు ఎన్నికైన సభ్యులు మాత్రమే ఓటు వేస్తారు (నామినేటెడ్ సభ్యులకు ఓటు లేదు). కానీ ఉపరాష్ట్రపతి ఎన్నికలో ఎన్నికైన సభ్యులతో పాటు నామినేటెడ్ సభ్యులు కూడా ఓటు వేస్తారు.
రాష్ట్రపతి ఎన్నికలో రాష్ట్ర శాసనసభల (ఎమ్మెల్యేలు) సభ్యులు కూడా పాల్గొంటారు. కానీ ఉపరాష్ట్రపతి ఎన్నికల్లో రాష్ట్రాల ఎమ్మెల్యేలకు ఓటు హక్కు ఉండదు.
ఈ వ్యత్యాసాన్ని డాక్టర్ బి.ఆర్. అంబేద్కర్ సమర్థిస్తూ, రాష్ట్రపతి దేశం మొత్తానికి అధినేత కాబట్టి రాష్ట్రాల ప్రాతినిధ్యం కూడా అవసరమని, కానీ ఉపరాష్ట్రపతి ప్రధాన విధి పార్లమెంటులోని ఒక సభకు (రాజ్యసభకు) అధ్యక్షత వహించడమే కాబట్టి, ఆయన ఎన్నికలో కేవలం పార్లమెంటు సభ్యులు ఉంటే సరిపోతుందని వివరించారు.
పదవీకాలం, రాజీనామా మరియు తొలగింపు (ఆర్టికల్ 67)
పదవీకాలం: ఉపరాష్ట్రపతి పదవీకాలం ఐదు సంవత్సరాలు. అయితే, తన పదవీకాలం ముగిసినప్పటికీ, కొత్త ఉపరాష్ట్రపతి బాధ్యతలు స్వీకరించే వరకు ఆయన ఆ పదవిలో కొనసాగవచ్చు. ఒక వ్యక్తి ఎన్నిసార్లయినా ఉపరాష్ట్రపతిగా ఎన్నిక కావడానికి రాజ్యాంగం అనుమతిస్తుంది. (ఉదాహరణకు, డాక్టర్ సర్వేపల్లి రాధాకృష్ణన్ మరియు హమీద్ అన్సారీ రెండు పర్యాయాలు ఉపరాష్ట్రపతిగా పనిచేశారు).
రాజీనామా: తన ఐదేళ్ల పదవీకాలం ముగియక ముందే, ఉపరాష్ట్రపతి తన పదవికి రాజీనామా చేయదలిస్తే, తన రాజీనామా లేఖను రాష్ట్రపతికి సమర్పించాల్సి ఉంటుంది.
తొలగింపు ప్రక్రియ: ఉపరాష్ట్రపతిని పదవి నుండి తొలగించడానికి రాష్ట్రపతి మాదిరిగా కఠినమైన 'మహాభియోగ తీర్మానం' అవసరం లేదు. రాజ్యాంగంలో ఉపరాష్ట్రపతిని ఏ కారణం చేత తొలగించవచ్చో (ఉల్లంఘన లేదా అసమర్థత వంటివి) ఎక్కడా స్పష్టంగా పేర్కొనబడలేదు.
ఉపరాష్ట్రపతిని తొలగించే తీర్మానాన్ని కేవలం రాజ్యసభలో మాత్రమే ముందుగా ప్రవేశపెట్టాలి (లోక్సభలో కాదు). ఈ తీర్మానాన్ని ప్రవేశపెట్టడానికి కనీసం 14 రోజుల ముందు ఉపరాష్ట్రపతికి ముందస్తు నోటీసు ఇవ్వాలి. రాజ్యసభ ఈ తీర్మానాన్ని 'ప్రభావవంతమైన మెజారిటీ'తో (Effective Majority - అంటే అప్పటికప్పుడు సభలో ఉన్న మొత్తం సభ్యుల సంఖ్యలో మెజారిటీ, ఖాళీలను మినహాయించి) ఆమోదించాలి. అనంతరం లోక్సభ దానిని 'సాధారణ మెజారిటీ'తో (Simple Majority) ఆమోదిస్తే, ఉపరాష్ట్రపతి తన పదవిని కోల్పోతారు.
ప్రమాణ స్వీకారం మరియు జీతభత్యాలు
ప్రమాణ స్వీకారం (ఆర్టికల్ 69): పదవీ బాధ్యతలు స్వీకరించే ముందు, నూతనంగా ఎన్నికైన ఉపరాష్ట్రపతి చేత భారత రాష్ట్రపతి ప్రమాణ స్వీకారం చేయిస్తారు. ఒకవేళ రాష్ట్రపతి అందుబాటులో లేని పక్షంలో, రాష్ట్రపతి చేత నియమించబడిన మరొక వ్యక్తి ఈ ప్రమాణ స్వీకారాన్ని చేయిస్తారు. భారత రాజ్యాంగం పట్ల నిజమైన విశ్వాసం, విధేయత చూపుతానని మరియు తన కర్తవ్యాలను చిత్తశుద్ధితో నిర్వర్తిస్తానని ఉపరాష్ట్రపతి ప్రమాణం చేస్తారు.
జీతభత్యాలు: భారత రాజ్యాంగం 'ఉపరాష్ట్రపతి' హోదాలో ఆయనకు ఎలాంటి ప్రత్యేకమైన జీతాన్ని నిర్ణయించలేదు. ఆర్టికల్ 64 ప్రకారం ఆయన రాజ్యసభకు ఎక్స్-అఫీషియో చైర్మన్గా వ్యవహరిస్తారు కాబట్టి, ఆ హోదాలోనే ఆయనకు జీతభత్యాలు అందుతాయి.
ప్రస్తుతం ఉపరాష్ట్రపతి (రాజ్యసభ చైర్మన్) నెలవారీ వేతనం 4 లక్షల రూపాయలు. దీనితో పాటు ఉచిత అధికారిక నివాసం (న్యూఢిల్లీలో), వైద్య సదుపాయాలు, ప్రయాణ భత్యాలు మరియు ఇతర సౌకర్యాలు లభిస్తాయి. పదవీ విరమణ అనంతరం జీవితకాలం పాటు ఆయనకు పించను కూడా లభిస్తుంది. అయితే, ఉపరాష్ట్రపతి తాత్కాలిక రాష్ట్రపతిగా వ్యవహరించే కాలంలో, ఆయనకు రాజ్యసభ చైర్మన్ జీతం కాకుండా, భారత రాష్ట్రపతికి చెల్లించే జీతభత్యాలు మరియు సదుపాయాలు లభిస్తాయి.
ఉపరాష్ట్రపతి అధికారాలు మరియు విధులు
ఉపరాష్ట్రపతి ప్రధానంగా రెండు విభిన్న పాత్రలలో తన విధులను నిర్వర్తిస్తారు. ఒకటి రాజ్యసభ చైర్మన్గా, మరొకటి తాత్కాలిక రాష్ట్రపతిగా.
1. రాజ్యసభ ఎక్స్-అఫీషియో చైర్మన్గా
భారత పార్లమెంటరీ వ్యవస్థలో ఉపరాష్ట్రపతి ప్రధాన బాధ్యత రాజ్యసభ సమావేశాలను నిర్వహించడం. ఈ పాత్రలో ఆయన అధికారాలు లోక్సభ స్పీకర్తో సమానంగా ఉంటాయి.
- సభానిర్వహణ: రాజ్యసభ సమావేశాలకు అధ్యక్షత వహించి, సభలో క్రమశిక్షణ, మర్యాదను కాపాడటం ఆయన బాధ్యత. సభలో ఎవరైనా సభ్యులు నిబంధనలు ఉల్లంఘిస్తే వారిని సస్పెండ్ చేసే అధికారం ఆయనకు ఉంటుంది.
- బిల్లులపై చర్చ: సభలో ఏ అంశంపై చర్చ జరగాలి, ఎవరు మాట్లాడాలి అనేది చైర్మన్ నిర్ణయిస్తారు.
- నిర్ణాయక ఓటు (Casting Vote): సాధారణ పరిస్థితులలో ఏదైనా బిల్లుపై ఓటింగ్ జరిగినప్పుడు చైర్మన్ ఓటు వేయరు. కానీ ఆ బిల్లుకు అనుకూలంగా మరియు వ్యతిరేకంగా సమానమైన ఓట్లు (టై) వచ్చినప్పుడు మాత్రమే చైర్మన్ తన నిర్ణాయక ఓటును వేసి ప్రతిష్ఠంభనను తొలగిస్తారు.
లోక్సభ స్పీకర్తో పోలిస్తే రాజ్యసభ చైర్మన్కు రెండు అధికారాలు తక్కువగా ఉంటాయి:
- ఒక బిల్లు ద్రవ్య బిల్లు (Money Bill) అవునా కాదా అని నిర్ణయించే అధికారం కేవలం లోక్సభ స్పీకర్కు మాత్రమే ఉంటుంది, రాజ్యసభ చైర్మన్కు ఉండదు.
- ఉభయ సభల సంయుక్త సమావేశం (Joint Sitting) జరిగినప్పుడు దానికి లోక్సభ స్పీకర్ అధ్యక్షత వహిస్తారు, చైర్మన్ కాదు.
2. తాత్కాలిక రాష్ట్రపతిగా (Acting President)
- రాష్ట్రపతి మరణం, రాజీనామా, మహాభియోగం లేదా అనారోగ్యం వల్ల ఆ పదవికి ఖాళీ ఏర్పడినప్పుడు ఉపరాష్ట్రపతి తాత్కాలిక రాష్ట్రపతిగా బాధ్యతలు చేపడతారు (ఆర్టికల్ 65).
- రాజ్యాంగ నిబంధనల ప్రకారం రాష్ట్రపతి పదవి ఖాళీ అయిన ఆరు నెలల లోపు కొత్త ఎన్నికలు నిర్వహించాలి. కాబట్టి ఉపరాష్ట్రపతి గరిష్టంగా ఆరు నెలల పాటు మాత్రమే తాత్కాలిక రాష్ట్రపతిగా కొనసాగగలరు.
- ఆయన తాత్కాలిక రాష్ట్రపతిగా ఉన్న కాలంలో, రాజ్యసభ చైర్మన్ విధులను నిర్వహించరు. ఆ సమయంలో రాజ్యసభ డిప్యూటీ చైర్మన్ సభకు అధ్యక్షత వహిస్తారు.
- తాత్కాలిక రాష్ట్రపతిగా ఉన్నప్పుడు ఆయనకు రాష్ట్రపతికి ఉండే అధికారాలన్నీ సంక్రమిస్తాయి. జీతభత్యాలు కూడా రాష్ట్రపతి హోదాలోకే వస్తాయి.
ఒకవేళ ఒకే సమయంలో రాష్ట్రపతి మరియు ఉపరాష్ట్రపతి పదవులు రెండూ ఖాళీ అయితే, సుప్రీంకోర్టు ప్రధాన న్యాయమూర్తి తాత్కాలిక రాష్ట్రపతిగా వ్యవహరిస్తారు. (1969లో రాష్ట్రపతి జాకీర్ హుస్సేన్ మరణించినప్పుడు ఉపరాష్ట్రపతి వి.వి. గిరి తాత్కాలిక రాష్ట్రపతి అయ్యారు. కానీ రాష్ట్రపతి ఎన్నికల్లో పోటీ చేయడానికి ఆయన ఉపరాష్ట్రపతి పదవికి రాజీనామా చేశారు. ఆ సమయంలో సుప్రీంకోర్టు ప్రధాన న్యాయమూర్తిగా ఉన్న జస్టిస్ మహ్మద్ హిదయతుల్లా తాత్కాలిక రాష్ట్రపతిగా పనిచేశారు).
భారత ఉపరాష్ట్రపతి మరియు అమెరికా ఉపరాష్ట్రపతి మధ్య వ్యత్యాసం
భారత ఉపరాష్ట్రపతి పదవిని అమెరికా రాజ్యాంగం నుండి గ్రహించినప్పటికీ, ఈ రెండు పదవుల మధ్య ఒక ముఖ్యమైన వ్యత్యాసం ఉంది.
- అమెరికాలో: అమెరికా అధ్యక్షుడు తన పదవీకాలం ముగియకముందే మరణిస్తే లేదా రాజీనామా చేస్తే, ఆ దేశ ఉపరాష్ట్రపతి అధ్యక్షుడిగా బాధ్యతలు చేపడతారు. అయితే, ఆయన కేవలం తాత్కాలికంగా కాకుండా, మిగిలిన అధ్యక్ష పదవీకాలం పూర్తయ్యే వరకు ఆ పదవిలో కొనసాగుతారు.
- భారతదేశంలో: మన దేశంలో రాష్ట్రపతి పదవి ఖాళీ అయినప్పుడు, ఉపరాష్ట్రపతి కేవలం తాత్కాలికంగా (గరిష్టంగా 6 నెలలు మాత్రమే) రాష్ట్రపతి విధులను నిర్వర్తిస్తారు. కొత్త రాష్ట్రపతి ఎన్నికైన వెంటనే, ఉపరాష్ట్రపతి తిరిగి తన పాత స్థానానికి (రాజ్యసభ చైర్మన్) చేరుకుంటారు.
ఈ వ్యత్యాసాన్ని గమనిస్తే, భారత ఉపరాష్ట్రపతి పదవిని ప్రధానంగా రాజకీయ శూన్యత రాకుండా చూసుకోవడానికే ఏర్పాటు చేశారని, ఆయనకు అమెరికా ఉపరాష్ట్రపతికి ఉన్నంత విస్తృతమైన రాజ్యాంగపరమైన అధికారాలు లేవని అర్థమవుతుంది. అందుకే కొందరు రాజ్యాంగ నిపుణులు మన ఉపరాష్ట్రపతిని "సూపర్ ఫ్లూయస్ హైనెస్" (కేవలం నామమాత్రపు అత్యున్నత హోదా) అని వర్ణించారు.
ఉపరాష్ట్రపతి పదవి గురించి ముఖ్యమైన వాస్తవాలు
పోటీ పరీక్షల దృష్ట్యా భారత ఉపరాష్ట్రపతుల గురించి తెలుసుకోవలసిన కొన్ని ఆసక్తికరమైన విషయాలు:
- భారతదేశ మొదటి ఉపరాష్ట్రపతిగా డాక్టర్ సర్వేపల్లి రాధాకృష్ణన్ వరుసగా రెండు పర్యాయాలు (1952-1962) పనిచేశారు.
- ఉపరాష్ట్రపతిగా పనిచేసి అనంతరం రాష్ట్రపతి అయిన వారు: డా. ఎస్. రాధాకృష్ణన్, డా. జాకీర్ హుస్సేన్, వి.వి. గిరి, ఆర్. వెంకటరామన్, శంకర్ దయాళ్ శర్మ, మరియు కె.ఆర్. నారాయణన్.
- రెండు పర్యాయాలు ఉపరాష్ట్రపతిగా పనిచేసిన వారు కేవలం ఇద్దరే: డా. సర్వేపల్లి రాధాకృష్ణన్ మరియు డా. హమీద్ అన్సారీ (2007-2017).
- పదవిలో ఉండగానే మరణించిన ఏకైక ఉపరాష్ట్రపతి కృష్ణకాంత్.
- పోటీ లేకుండా ఏకగ్రీవంగా ఎన్నికైన ఉపరాష్ట్రపతులు: డా. ఎస్. రాధాకృష్ణన్, జస్టిస్ ఎం. హిదయతుల్లా, మరియు డా. శంకర్ దయాళ్ శర్మ.
ఉపరాష్ట్రపతి ఎన్నికలకు సంబంధించిన వివాదాలన్నీ కేవలం సుప్రీంకోర్టులోనే పరిష్కరించబడతాయి. ఒకవేళ ఎన్నిక చెల్లదని సుప్రీంకోర్టు తీర్పు ఇస్తే, అప్పటి వరకు ఆ వ్యక్తి చేసిన పనులు మరియు తీసుకున్న నిర్ణయాలు రద్దు కావు.
భారత రాజ్యాంగంలో ఉపరాష్ట్రపతి పదవి అటు శాసన వ్యవస్థకు (రాజ్యసభకు), ఇటు కార్యనిర్వాహక వ్యవస్థకు (తాత్కాలిక రాష్ట్రపతిగా) మధ్య వారధిగా పనిచేస్తుంది. ఈ పదవికి రాష్ట్రపతి అంత విస్తృత అధికారాలు లేనప్పటికీ, సభా నిర్వహణలో మరియు అత్యవసర పరిస్థితుల్లో దేశ పరువు ప్రతిష్ఠలను, రాజ్యాంగ పరిరక్షణను నిలబెట్టడంలో ఉపరాష్ట్రపతి పాత్ర అనిర్వచనీయమైనది.
ఈ పదవి రాజ్యాంగం పట్ల గౌరవాన్ని, నిబద్ధతను తెలియజేస్తుంది. ఈ వ్యాసం ద్వారా భారత ఉపరాష్ట్రపతికి సంబంధించిన అన్ని ముఖ్యమైన అంశాలు, పోటీ పరీక్షలకు అవసరమైన ప్రాథమిక సమాచారం మీకు సులభంగా అర్థమైందని భావిస్తున్నాము.
భారత ఉపరాష్ట్రపతి Articles 63-71: 20 MCQs
1. "భారతదేశానికి ఒక ఉపరాష్ట్రపతి ఉంటారు" అని స్పష్టం చేసే రాజ్యాంగ ఆర్టికల్ ఏది?
- A.ఆర్టికల్ 52
- B.ఆర్టికల్ 61
- C.ఆర్టికల్ 63
- D.ఆర్టికల్ 64
2. భారతదేశ ఉపరాష్ట్రపతి పదవిని ఏ దేశ రాజ్యాంగం నుండి స్ఫూర్తిగా తీసుకున్నారు?
- A.బ్రిటన్
- B.ఐర్లాండ్
- C.రష్యా
- D.అమెరికా
3. ఉపరాష్ట్రపతి ఎన్నికల్లో (Electoral College) ఓటు వేసే సభ్యులు ఎవరు?
- A.లోక్సభకు ఎన్నికైన ఎంపీలు మాత్రమే
- B.పార్లమెంట్ ఉభయ సభలకు ఎన్నికైన ఎంపీలు, రాష్ట్ర ఎమ్మెల్యేలు
- C.పార్లమెంట్ ఉభయ సభలలోని (ఎన్నికైన + నామినేటెడ్) సభ్యులందరూ
- D.రాజ్యసభ సభ్యులు మాత్రమే
4. భారత ఉపరాష్ట్రపతి తన పదవికి రాజీనామా చేయదలిస్తే, రాజీనామా పత్రాన్ని ఎవరికి సమర్పించాలి?
- A.సుప్రీంకోర్టు ప్రధాన న్యాయమూర్తికి
- B.భారత రాష్ట్రపతికి
- C.రాజ్యసభ డిప్యూటీ చైర్మన్కు
- D.పార్లమెంట్కు
5. ఉపరాష్ట్రపతిగా పోటీ చేసే వ్యక్తికి కనీసం ఎంత వయస్సు నిండి ఉండాలి?
- A.25 సంవత్సరాలు
- B.30 సంవత్సరాలు
- C.35 సంవత్సరాలు
- D.40 సంవత్సరాలు
6. "ఉపరాష్ట్రపతి ఎక్స్-అఫీషియో హోదాలో రాజ్యసభ చైర్మన్గా వ్యవహరిస్తారు" అని తెలిపే ఆర్టికల్ ఏది?
- A.ఆర్టికల్ 63
- B.ఆర్టికల్ 64
- C.ఆర్టికల్ 65
- D.ఆర్టికల్ 66
7. ఉపరాష్ట్రపతిని పదవి నుండి తొలగించే తీర్మానాన్ని ముందుగా ఏ సభలో ప్రవేశపెట్టాలి?
- A.లోక్సభలో మాత్రమే
- B.రాజ్యసభలో మాత్రమే
- C.ఏ సభలోనైనా ప్రవేశపెట్టవచ్చు
- D.సంయుక్త సమావేశంలో
8. ఉపరాష్ట్రపతి ఎన్నికకు సంబంధించిన వివాదాలను విచారించే అధికారం ఎవరికి ఉంది?
- A.కేంద్ర ఎన్నికల సంఘం
- B.పార్లమెంట్ ప్యానెల్
- C.సుప్రీంకోర్టు
- D.ఢిల్లీ హైకోర్టు
9. కొత్త ఉపరాష్ట్రపతి చేత ప్రమాణ స్వీకారం చేయించేది ఎవరు?
- A.సుప్రీంకోర్టు ప్రధాన న్యాయమూర్తి
- B.భారత రాష్ట్రపతి
- C.లోక్సభ స్పీకర్
- D.ప్రధానమంత్రి
10. భారత ఉపరాష్ట్రపతి జీతం గురించి కింది వాటిలో ఏది నిజం?
- A.ఉపరాష్ట్రపతి హోదాలో రూ. 4 లక్షలు తీసుకుంటారు
- B.రాజ్యసభ చైర్మన్ హోదాలో రూ. 4 లక్షలు తీసుకుంటారు
- C.రూ. 5 లక్షలు తీసుకుంటారు
- D.ఉపరాష్ట్రపతికి ఎలాంటి జీతం ఉండదు
11. రాజ్యసభలో ఏదైనా బిల్లుపై సమానమైన ఓట్లు (Tie) వచ్చినప్పుడు ఉపరాష్ట్రపతి ఉపయోగించే ఓటును ఏమంటారు?
- A.వీటో ఓటు
- B.కాస్టింగ్ ఓటు (Casting Vote)
- C.సీక్రెట్ ఓటు
- D.స్పెషల్ ఓటు
12. ఒకే సమయంలో రాష్ట్రపతి, ఉపరాష్ట్రపతి ఇద్దరి పదవులు ఖాళీ అయితే దేశానికి తాత్కాలిక రాష్ట్రపతిగా ఎవరు వ్యవహరిస్తారు?
- A.ప్రధానమంత్రి
- B.సుప్రీంకోర్టు ప్రధాన న్యాయమూర్తి
- C.లోక్సభ స్పీకర్
- D.అటార్నీ జనరల్
13. రాష్ట్రపతి పదవి ఖాళీ అయినప్పుడు ఉపరాష్ట్రపతి తాత్కాలిక రాష్ట్రపతిగా వ్యవహరించవచ్చని ఏ ఆర్టికల్ తెలుపుతుంది?
- A.ఆర్టికల్ 62
- B.ఆర్టికల్ 64
- C.ఆర్టికల్ 65
- D.ఆర్టికల్ 71
14. భారత ఉపరాష్ట్రపతి తాత్కాలిక రాష్ట్రపతిగా గరిష్టంగా ఎంతకాలం కొనసాగవచ్చు?
- A.3 నెలలు
- B.6 నెలలు
- C.1 సంవత్సరం
- D.మిగిలిన రాష్ట్రపతి పదవీకాలం అంతా
15. వరుసగా రెండు పర్యాయాలు (Terms) భారత ఉపరాష్ట్రపతిగా పనిచేసిన వారు ఎవరు?
- A.డా. సర్వేపల్లి రాధాకృష్ణన్ మరియు హమీద్ అన్సారీ
- B.వి.వి. గిరి మరియు కె.ఆర్. నారాయణన్
- C.శంకర్ దయాళ్ శర్మ మరియు భైరాన్ సింగ్ షెకావత్
- D.జస్టిస్ హిదయతుల్లా మరియు కృష్ణకాంత్
16. ఉపరాష్ట్రపతి ఎన్నికల్లో పోటీ చేయడానికి నామినేషన్ పత్రాన్ని ఎంతమంది ఎలక్టర్లు ప్రతిపాదించాలి మరియు బలపరచాలి?
- A.50 మంది ప్రతిపాదించాలి, 50 మంది బలపరచాలి
- B.20 మంది ప్రతిపాదించాలి, 20 మంది బలపరచాలి
- C.10 మంది ప్రతిపాదించాలి, 10 మంది బలపరచాలి
- D.100 మంది ప్రతిపాదించాలి, 50 మంది బలపరచాలి
17. పదవిలో ఉండగా మరణించిన ఏకైక భారత ఉపరాష్ట్రపతి ఎవరు?
- A.వి.వి. గిరి
- B.కృష్ణకాంత్
- C.బి.డి. జెట్టి
- D.ఆర్. వెంకటరామన్
18. రాజ్యసభ ఆమోదించిన ఉపరాష్ట్రపతి తొలగింపు తీర్మానాన్ని లోక్సభ ఏ మెజారిటీతో ఆమోదించాలి?
- A.2/3వ వంతు మెజారిటీతో
- B.ప్రభావవంతమైన (Effective) మెజారిటీతో
- C.సాధారణ (Simple) మెజారిటీతో
- D.ఏకగ్రీవంగా
19. అమెరికా మరియు భారత ఉపరాష్ట్రపతి పదవుల మధ్య ఉన్న ప్రధాన వ్యత్యాసం ఏమిటి?
- A.అమెరికా ఉపరాష్ట్రపతి సెనేట్ చైర్మన్ కాదు
- B.అమెరికా ఉపరాష్ట్రపతి తాత్కాలిక రాష్ట్రపతిగా మిగిలిన కాలమంతా కొనసాగుతారు
- C.భారత ఉపరాష్ట్రపతికి కార్యనిర్వాహక అధికారాలు ఎక్కువ
- D.అమెరికాలో ఉపరాష్ట్రపతి పదవి వంశపారంపర్యమైనది
20. ఉపరాష్ట్రపతి తాత్కాలిక రాష్ట్రపతిగా వ్యవహరిస్తున్న సమయంలో ఆయన జీతభత్యాలు ఎవరికి సమానంగా ఉంటాయి?
- A.రాజ్యసభ చైర్మన్ మరియు రాష్ట్రపతి జీతాలు రెండూ వస్తాయి
- B.భారత రాష్ట్రపతి జీతభత్యాలు వస్తాయి
- C.సుప్రీంకోర్టు ప్రధాన న్యాయమూర్తి జీతానికి సమానం
- D.క్యాబినెట్ మంత్రికి సమానం