భారత ప్రధానమంత్రి ఆర్టికల్స్ 74-78: Study Notes & 20 MCQs

 

భారత ప్రధానమంత్రి దేశ రాజకీయ, పరిపాలనా వ్యవస్థలో అత్యంత శక్తివంతమైన మరియు కీలకమైన పదవి. మన దేశం బ్రిటన్ నుండి స్వీకరించిన పార్లమెంటరీ ప్రజాస్వామ్య విధానంలో, పరిపాలనా యంత్రాంగానికి ప్రధానమంత్రి మూలస్తంభం లాంటివారు. రాజ్యాంగం ప్రకారం రాష్ట్రపతి కేవలం నామమాత్రపు అధినేత కాగా, ప్రధానమంత్రి వాస్తవ కార్యనిర్వాహక అధినేతగా వ్యవహరిస్తారు.

మరో మాటలో చెప్పాలంటే, రాష్ట్రపతి దేశాధినేత అయితే, ప్రధానమంత్రి ప్రభుత్వాధినేత. కేంద్ర ప్రభుత్వ విధానాలను నిర్ణయించడంలో, దేశాన్ని ప్రగతి పథంలో నడిపించడంలో, అంతర్జాతీయ స్థాయిలో భారతదేశ ప్రాతినిధ్యాన్ని చాటడంలో ప్రధానమంత్రి పాత్ర అద్వితీయమైనది.

పోటీ పరీక్షలకు సిద్ధమవుతున్న అభ్యర్థులకు మరియు దేశ పరిపాలనా వ్యవస్థ గురించి తెలుసుకోవాలనుకునే ప్రతి పౌరుడికి ప్రధానమంత్రి పదవి, నియామకం, అర్హతలు, అధికారాలు మరియు విధులకు సంబంధించిన పూర్తి అవగాహన ఉండటం ఎంతో అవసరం. ఈ వ్యాసంలో భారత ప్రధానమంత్రికి సంబంధించిన రాజ్యాంగ నిబంధనలు మరియు వారి సమగ్ర పాత్రను అత్యంత విపులంగా విశ్లేషిద్దాం.

పార్లమెంటరీ వ్యవస్థలో ప్రధానమంత్రి స్థానం

భారత రాజ్యాంగ నిర్మాతలు అధ్యక్ష తరహా పాలన (అమెరికా విధానం) కంటే పార్లమెంటరీ తరహా పాలనకే (బ్రిటన్ విధానం) ఎక్కువ మొగ్గు చూపారు. పార్లమెంటరీ విధానంలో అధికారాలన్నీ ఒకే వ్యక్తి చేతిలో కేంద్రీకృతం కాకుండా, మంత్రిమండలి మరియు ప్రధానమంత్రి నేతృత్వంలో సమిష్టిగా అమలు చేయబడతాయి.

రాజ్యాంగం ప్రకారం ప్రభుత్వ కార్యనిర్వాహక అధికారాలన్నీ రాష్ట్రపతి పేరు మీదే జరుగుతాయి. కానీ ఆర్టికల్ 74 ప్రకారం, రాష్ట్రపతి తన విధులను నిర్వహించడానికి సలహాలు, సూచనలు ఇవ్వడానికి ప్రధానమంత్రి నాయకత్వంలో ఒక మంత్రిమండలి ఉంటుంది. రాష్ట్రపతి కచ్చితంగా ఈ మంత్రిమండలి సలహా మేరకే పనిచేయాలి. దీనిని బట్టి చట్టపరంగా దేశంలో అన్ని అధికారాలు రాష్ట్రపతికే ఉన్నప్పటికీ, వాస్తవ రూపంలో ఆ అధికారాలన్నింటినీ వినియోగించేది మాత్రం ప్రధానమంత్రి మరియు ఆయన మంత్రిమండలి మాత్రమే అని స్పష్టమవుతోంది.

ప్రధానమంత్రి నియామకం

భారత రాజ్యాంగంలో ప్రధానమంత్రి నియామకానికి సంబంధించి ఎలాంటి ప్రత్యేకమైన లేదా నిర్దిష్టమైన పద్ధతిని వివరంగా పొందుపరచలేదు. రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 75 కేవలం "ప్రధానమంత్రిని రాష్ట్రపతి నియమిస్తారు" అని మాత్రమే చెబుతుంది.

అయితే దీని అర్థం రాష్ట్రపతి తన ఇష్టం వచ్చిన ఎవరినైనా ప్రధానమంత్రిగా నియమించవచ్చని కాదు. పార్లమెంటరీ సాంప్రదాయాల ప్రకారం, లోక్‌సభలో మెజారిటీ సాధించిన పార్టీ నాయకుడిని లేదా మెజారిటీ పార్టీల కూటమి నాయకుడిని రాష్ట్రపతి ప్రధానమంత్రిగా నియమించి, ప్రభుత్వ ఏర్పాటుకు ఆహ్వానిస్తారు.

రాష్ట్రపతి విచక్షణాధికారం

కొన్ని ప్రత్యేక పరిస్థితుల్లో ప్రధానమంత్రిని నియమించే విషయంలో రాష్ట్రపతి తన విచక్షణాధికారాన్ని (Discretionary power) ఉపయోగిస్తారు. అవేంటంటే:

హంగ్ పార్లమెంట్ ఏర్పడినప్పుడు: సాధారణ ఎన్నికల తర్వాత ఏ ఒక్క పార్టీకి లేదా ఎన్నికల ముందు ఏర్పడిన కూటమికి లోక్‌సభలో స్పష్టమైన మెజారిటీ రానప్పుడు, రాష్ట్రపతి సాధారణంగా అతిపెద్ద పార్టీ నాయకుడిని లేదా అత్యధిక పార్టీల మద్దతు ఉన్న కూటమి నాయకుడిని ప్రధానమంత్రిగా నియమిస్తారు. అప్పుడు ఆ నియమితుడైన ప్రధాని ఒక నిర్దిష్ట గడువులోగా (సాధారణంగా ఒక నెల) లోక్‌సభలో బలపరీక్ష (Vote of Confidence) నెగ్గి తన మెజారిటీని నిరూపించుకోవాల్సి ఉంటుంది. (ఉదాహరణకు: 1979లో చరణ్ సింగ్‌ను అప్పటి రాష్ట్రపతి నీలం సంజీవరెడ్డి ఈ విధంగానే నియమించారు).

ప్రధానమంత్రి ఆకస్మిక మరణం: పదవిలో ఉన్న ప్రధానమంత్రి అకస్మాత్తుగా మరణించినప్పుడు, మరియు అధికార పార్టీకి స్పష్టమైన నాయకుడు లేనప్పుడు రాష్ట్రపతి తన విచక్షణాధికారాన్ని ఉపయోగించి కొత్త ప్రధానిని నియమించవచ్చు. (1984లో ఇందిరా గాంధీ హత్యకు గురైనప్పుడు, రాజీవ్ గాంధీని అప్పటి రాష్ట్రపతి జైల్ సింగ్ ప్రధానిగా నియమించారు).

ఉభయ సభల్లో ఎవరి సభ్యుడైనా కావచ్చు

ప్రధానమంత్రిగా నియమితులయ్యే వ్యక్తి కచ్చితంగా లోక్‌సభ సభ్యుడే అయి ఉండాలనే నియమం రాజ్యాంగంలో ఎక్కడా లేదు. ప్రధానమంత్రి పార్లమెంటులోని ఉభయ సభల్లో (లోక్‌సభ లేదా రాజ్యసభ) దేనిలోనైనా సభ్యుడై ఉండవచ్చు. ఇందిరా గాంధీ (1966), దేవెగౌడ (1996), మన్మోహన్ సింగ్ (2004, 2009) ప్రధానమంత్రిగా బాధ్యతలు చేపట్టిన సమయంలో వారు రాజ్యసభ సభ్యులుగానే ఉన్నారు.

ఒకవేళ ప్రధానమంత్రిగా నియమితులయ్యే సమయానికి ఆ వ్యక్తి పార్లమెంటులోని ఏ సభలోనూ సభ్యుడు కాకపోయినా, 1997 సుప్రీంకోర్టు తీర్పు ప్రకారం వారిని ప్రధానమంత్రిగా నియమించవచ్చు. కానీ, బాధ్యతలు చేపట్టిన నాటి నుండి ఆరు నెలల లోపు వారు కచ్చితంగా లోక్‌సభ లేదా రాజ్యసభకు ఎన్నిక కావాలి. అలా ఎన్నిక కాని పక్షంలో వారు తమ పదవిని కోల్పోతారు.

అర్హతలు

భారత ప్రధానమంత్రి కావడానికి రాజ్యాంగం ప్రత్యేకంగా ఎలాంటి అర్హతలను పేర్కొనలేదు. అయితే ప్రధానమంత్రి కచ్చితంగా పార్లమెంటు సభ్యుడై (ఎంపీ) ఉండాలి కాబట్టి, ఒక ఎంపీకి ఉండాల్సిన అర్హతలే ప్రధానికీ వర్తిస్తాయి:

• కచ్చితంగా భారతదేశ పౌరుడై ఉండాలి.
• లోక్‌సభ సభ్యుడిగా ఎన్నిక కావాలంటే కనీసం 25 సంవత్సరాల వయసు నిండి ఉండాలి. (అదే రాజ్యసభ సభ్యుడిగా ప్రధానమంత్రి అయితే కనీసం 30 సంవత్సరాల వయసు నిండి ఉండాలి).
• కేంద్ర లేదా రాష్ట్ర ప్రభుత్వాల కింద ఎలాంటి లాభదాయక పదవిలో (Office of Profit) కొనసాగకూడదు.
• పార్లమెంటు ఎప్పటికప్పుడు చట్టాల ద్వారా నిర్ణయించే ఇతర అర్హతలు కలిగి ఉండాలి.

ప్రమాణ స్వీకారం, పదవీకాలం మరియు జీతభత్యాలు

ప్రమాణ స్వీకారం: ప్రధానమంత్రి బాధ్యతలు చేపట్టే ముందు, భారత రాష్ట్రపతి వారితో పదవీ ప్రమాణ స్వీకారం మరియు రహస్య కాపు ప్రమాణ స్వీకారం (Oath of office and secrecy) చేయిస్తారు. ప్రమాణ స్వీకార సమయంలో ప్రధాని భారత రాజ్యాంగం పట్ల నిజమైన విశ్వాసం, విధేయత చూపుతానని, దేశ సార్వభౌమాధికారాన్ని, సమగ్రతను కాపాడతానని, పక్షపాతం లేకుండా విధులను నిర్వర్తిస్తానని ప్రమాణం చేస్తారు.

పదవీకాలం: ప్రధానమంత్రి పదవీకాలం కచ్చితంగా ఇన్ని సంవత్సరాలు అని రాజ్యాంగంలో ఎక్కడా స్పష్టంగా పేర్కొనబడలేదు. రాజ్యాంగం ప్రకారం "రాష్ట్రపతి విశ్వాసం ఉన్నంత వరకు" ప్రధాని తన పదవిలో కొనసాగుతారు. కానీ రాష్ట్రపతి తన ఇష్టం వచ్చినట్లు ప్రధానిని పదవి నుంచి తొలగించడానికి వీల్లేదు.

లోక్‌సభలో మెజారిటీ సభ్యుల మద్దతు ఉన్నంత కాలం ప్రధానమంత్రిని రాష్ట్రపతి ఆ పదవి నుంచి తొలగించలేరు. ఒకవేళ లోక్‌సభలో ప్రధాని మెజారిటీని కోల్పోతే (అవిశ్వాస తీర్మానం నెగ్గినప్పుడు లేదా విశ్వాస తీర్మానం వీగిపోయినప్పుడు) ఆయన వెంటనే తన పదవికి రాజీనామా చేయాలి. ప్రధాని రాజీనామా చేయకపోతే అప్పుడు రాష్ట్రపతి ఆయనను పదవి నుంచి బర్తరఫ్ చేస్తారు. సాధారణ పరిస్థితుల్లో లోక్‌సభ జీవితకాలం 5 సంవత్సరాలు కాబట్టి, మెజారిటీ ఉన్న ప్రధాని పదవీకాలం కూడా 5 సంవత్సరాలుగా పరిగణించబడుతుంది.

జీతభత్యాలు: ప్రధానమంత్రికి ఇచ్చే జీతభత్యాలను, ఇతర సదుపాయాలను పార్లమెంటు ఎప్పటికప్పుడు చట్టాల ద్వారా నిర్ణయిస్తుంది. ప్రధానికి ఒక పార్లమెంటు సభ్యుడిగా లభించే జీతభత్యాలతో పాటు, ఉచిత అధికారిక నివాసం, ప్రయాణ భత్యాలు, వైద్య సదుపాయాలు మరియు ఇతర అలవెన్సులు లభిస్తాయి.

ప్రధానమంత్రి అధికారాలు మరియు విధులు

భారత పరిపాలనా వ్యవస్థలో ప్రధానమంత్రి అధికారాలు అత్యంత విస్తృతమైనవి. ప్రభుత్వ విధాన నిర్ణయాల్లో ఆయనదే తుది నిర్ణయం. ప్రధానమంత్రి అధికారాలను, విధులను మనం వివిధ కోణాల్లో అధ్యయనం చేయవచ్చు:

1. మంత్రిమండలికి సంబంధించి

మంత్రిమండలికి ప్రధానమంత్రి నాయకుడు. ఒక నౌకకు కెప్టెన్ ఎలాగో మంత్రిమండలికి ప్రధాని కూడా అంతే.

• మంత్రుల ఎంపిక: ప్రధానమంత్రి సలహా మేరకే రాష్ట్రపతి ఇతర మంత్రులను నియమిస్తారు. ఎవరిని మంత్రివర్గంలోకి తీసుకోవాలి, ఎవరిని తీసుకోకూడదు అనేది పూర్తిగా ప్రధాని విచక్షణాధికారం.
• శాఖల కేటాయింపు: మంత్రులకు ఏయే శాఖలు (Portfolios - ఆర్థిక, హోం, రక్షణ తదితర) కేటాయించాలో ప్రధానే నిర్ణయిస్తారు. అవసరమైనప్పుడు మంత్రుల శాఖలను మార్చవచ్చు లేదా ఏ శాఖనైనా తన వద్దే ఉంచుకోవచ్చు.
• రాజీనామా కోరే అధికారం: ఏదైనా అంశంపై మంత్రివర్గంలో విభేదాలు వచ్చినప్పుడు లేదా ఒక మంత్రి పనితీరు నచ్చనప్పుడు, ఆ మంత్రిని రాజీనామా చేయమని ప్రధాని కోరవచ్చు. ఒకవేళ మంత్రి రాజీనామాకు నిరాకరిస్తే, అతడిని బర్తరఫ్ చేయాలని రాష్ట్రపతికి ప్రధాని సలహా ఇవ్వవచ్చు.
• క్యాబినెట్ సమావేశాలు: మంత్రివర్గ (క్యాబినెట్) సమావేశాలకు ప్రధానమంత్రే అధ్యక్షత వహిస్తారు. సమావేశాల ఎజెండాను నిర్ణయించి, చర్చలను నడిపించి, కీలక నిర్ణయాలు తీసుకుంటారు.
• ప్రభుత్వ పతనం: ప్రధానమంత్రి పదవికి రాజీనామా చేసినా లేదా అకస్మాత్తుగా మరణించినా మొత్తం మంత్రిమండలి రద్దవుతుంది. ఒక సాధారణ మంత్రి రాజీనామా చేస్తే కేవలం ఆ ఒక్క పోస్టు మాత్రమే ఖాళీ అవుతుంది, దానిని ప్రధాని వేరొకరితో భర్తీ చేస్తారు. కానీ ప్రధాని లేకుండా మంత్రిమండలి మనుగడ సాగించలేదు. అందుకే ప్రధానిని మంత్రిమండలికి పునాది రాయి లాంటివారని చెబుతారు.

2. రాష్ట్రపతికి సంబంధించి

రాష్ట్రపతికి మరియు మంత్రిమండలికి మధ్య ప్రధానమంత్రి ఒక ప్రధాన వారధిగా (Channel of communication) పనిచేస్తారు. రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 78 ప్రధాని విధులను స్పష్టంగా నిర్దేశిస్తుంది:

• దేశ పరిపాలనకు సంబంధించిన వ్యవహారాలను, శాసన నిర్మాణ ప్రతిపాదనలను మంత్రిమండలి ఏ నిర్ణయాలు తీసుకుందో ఎప్పటికప్పుడు రాష్ట్రపతికి తెలియజేయడం ప్రధాని రాజ్యాంగబద్ధమైన విధి.
• రాష్ట్రపతి స్వయంగా ఏవైనా పరిపాలనాపరమైన సమాచారాన్ని లేదా భవిష్యత్తు చట్టాల గురించిన వివరాలను అడిగితే వాటిని అందజేయాలి.
• ఏదైనా ఒక అంశంపై ఒక మంత్రి వ్యక్తిగతంగా నిర్ణయం తీసుకున్నట్లయితే, రాష్ట్రపతి కోరిన మీదట ఆ అంశాన్ని మొత్తం మంత్రిమండలి పరిశీలన కోసం ప్రధాని సమర్పించాలి.

నియామకాలపై సలహాలు: దేశంలోని అత్యున్నత రాజ్యాంగ అధికారులైన భారత అటార్నీ జనరల్, కాగ్ (CAG), యూనియన్ పబ్లిక్ సర్వీస్ కమిషన్ (UPSC) చైర్మన్ మరియు సభ్యులు, ఎన్నికల కమిషనర్లు, ఫైనాన్స్ కమిషన్ చైర్మన్ వంటి వారిని నియమించే విషయంలో రాష్ట్రపతికి ప్రధానమంత్రే సలహా ఇస్తారు. ప్రధాని సలహా మేరకే రాష్ట్రపతి ఈ నియామకాలు చేపడతారు.

3. పార్లమెంటుకు సంబంధించి

లోక్‌సభలో మెజారిటీ పార్టీ నాయకుడిగా పార్లమెంటు కార్యకలాపాల్లో ప్రధాని పాత్ర అత్యంత కీలకం:

1. పార్లమెంటు సమావేశాలను ఎప్పుడు ప్రారంభించాలి (Summoning), ఎప్పుడు ముగించాలి (Proroguing) అనే విషయాలపై రాష్ట్రపతికి ప్రధాని సలహా ఇస్తారు.
2. లోక్‌సభ జీవితకాలం ముగియక ముందే, ఏ క్షణంలోనైనా లోక్‌సభను రద్దు చేయాలని (Dissolution) రాష్ట్రపతికి సిఫార్సు చేసే విశేషాధికారం ప్రధానమంత్రికి ఉంటుంది.
3. పార్లమెంటులో ప్రభుత్వ విధానాలను, భవిష్యత్తు ప్రణాళికలను అధికారికంగా ప్రకటించేది ప్రధానమంత్రే.
4. ప్రతిపక్షాలు లేవనెత్తే కీలకమైన జాతీయ, అంతర్జాతీయ ప్రశ్నలకు సభలో తుది వివరణ ఇచ్చే బాధ్యత ప్రధాని తీసుకుంటారు.

4. ఇతర అధికారాలు మరియు విధులు

పైన పేర్కొన్న ప్రధాన విధులతో పాటు, ప్రధానమంత్రి ఇంకా ఎన్నో ముఖ్యమైన బాధ్యతలను నిర్వర్తిస్తారు:

• నీతి ఆయోగ్ చైర్మన్: ప్రణాళికా సంఘం స్థానంలో వచ్చిన నీతి ఆయోగ్ (NITI Aayog) కు ప్రధానమంత్రే ఎక్స్-అఫీషియో చైర్మన్‌గా వ్యవహరిస్తారు. దేశ అభివృద్ధి ప్రణాళికలకు ఇది అత్యున్నత విధాన రూపకల్పన వేదిక.
• కీలక మండలులకు చైర్మన్: జాతీయ సమైక్యతా మండలి (National Integration Council), అంతర్-రాష్ట్ర మండలి (Inter-State Council), జాతీయ జల వనరుల మండలి, జాతీయ వన్యప్రాణి బోర్డు, నేషనల్ డిజాస్టర్ మేనేజ్‌మెంట్ అథారిటీ (NDMA) వంటి అత్యున్నత సంస్థలకు ప్రధానే చైర్మన్‌గా ఉంటారు.
• విదేశీ విధాన రూపకర్త: భారత దేశ విదేశీ విధానాన్ని (Foreign Policy) రూపొందించడంలో, పొరుగు దేశాలతో మరియు ప్రపంచ దేశాలతో సంబంధాలను నెరపడంలో ప్రధానిదే తుది నిర్ణయం. అంతర్జాతీయ వేదికలపై భారతదేశానికి ముఖ్య ప్రతినిధి ప్రధానే.
• సంక్షోభ నిర్వాహకుడు (Crisis Manager): దేశంలో ఏదైనా జాతీయ విపత్తు, యుద్ధం లేదా ఆర్థిక సంక్షోభం తలెత్తినప్పుడు రాజకీయ స్థాయిలో దానికి నాయకత్వం వహించి, ప్రజలకు భరోసా కల్పించే అత్యున్నత నాయకుడు ప్రధానమంత్రి.
• సైనిక దళాల రాజకీయ అధినేత: త్రివిధ దళాలకు రాష్ట్రపతి సుప్రీం కమాండర్ అయినప్పటికీ, రక్షణ రంగానికి సంబంధించిన రాజకీయ నిర్ణయాలు, యుద్ధం లేదా శాంతి ప్రకటనల వెనుక వాస్తవ అధినేత ప్రధానే.

ప్రధానమంత్రి మరియు రాష్ట్రపతి - సంబంధాల విశ్లేషణ

భారత రాజ్యాంగం రాష్ట్రపతి మరియు ప్రధానమంత్రి మధ్య సంబంధాలను చాలా స్పష్టంగా నిర్వచించింది. ఆర్టికల్ 74, 75, మరియు 78 ఈ ఇద్దరి మధ్య అధికారాల సమతుల్యతను తెలియజేస్తాయి.

ముఖ్యంగా, 1976లో ఇందిరాగాంధీ ప్రభుత్వం తీసుకువచ్చిన 42వ రాజ్యాంగ సవరణ ప్రకారం, రాష్ట్రపతి కచ్చితంగా మంత్రిమండలి (ప్రధాని) సలహాకు కట్టుబడి పనిచేయాలని స్పష్టం చేసింది. ఆ తర్వాత వచ్చిన జనతా ప్రభుత్వం 44వ రాజ్యాంగ సవరణ (1978) ద్వారా ఇందులో చిన్న మార్పు చేసింది. దీని ప్రకారం, మంత్రిమండలి ఇచ్చిన సలహాను రాష్ట్రపతి ఒకసారి పునఃపరిశీలన (Reconsideration) కోసం వెనక్కి పంపవచ్చు. కానీ పునఃపరిశీలన తర్వాత మంత్రిమండలి మళ్లీ అదే సలహాను పంపితే, రాష్ట్రపతి దానికి కచ్చితంగా ఆమోదం తెలపాల్సిందే.

దీనిని బట్టి, రాష్ట్రపతి పేరు మీద జరిగే ప్రతి నిర్ణయం వెనుక ప్రధానమంత్రి మరియు ఆయన మంత్రిమండలి ముద్ర ఉంటుందని అర్థం చేసుకోవచ్చు.

ప్రముఖుల వ్యాఖ్యల్లో ప్రధానమంత్రి పదవి

భారత ప్రధానమంత్రి పదవికున్న ప్రాముఖ్యతను వివరించడానికి రాజ్యాంగ నిపుణులు, మేధావులు ఎన్నో ఆసక్తికరమైన వ్యాఖ్యలు చేశారు:

• లార్డ్ మోర్లే (Lord Morley): ప్రధానిని "సమానులలో ప్రథముడు" (Primus inter pares) మరియు క్యాబినెట్ అనే వంపుకు కీస్టోన్ (Keystone of the cabinet arch) గా అభివర్ణించారు.
• ఐవర్ జెన్నింగ్స్ (Ivor Jennings): "ప్రధానమంత్రి చుట్టూ గ్రహాల్లాగా మిగతా మంత్రులు తిరుగుతుంటారు. ఆయన కేవలం సమానుల్లో ప్రథముడు మాత్రమే కాదు, మంత్రిమండలికి సూర్యుడి లాంటి వాడు" అని పేర్కొన్నారు.
• డాక్టర్ బి.ఆర్. అంబేద్కర్: "భారత రాజ్యాంగంలో ఏ పదవినైనా అమెరికా అధ్యక్షుడితో పోల్చవలసి వస్తే అది భారత ప్రధానమంత్రి పదవి మాత్రమే, రాష్ట్రపతి పదవి కాదు" అని కుండబద్దలు కొట్టారు.
• మున్రో (Munro): "రాష్ట్ర నావకు (Ship of the State) ప్రధానమంత్రి కెప్టెన్ లాంటి వాడు."

ఈ వ్యాఖ్యలన్నీ క్యాబినెట్ వ్యవస్థలో ప్రధానమంత్రి ఎంతటి ఆధిపత్యాన్ని చెలాయిస్తారో స్పష్టం చేస్తున్నాయి.

భారతదేశ ప్రధానమంత్రులు - సంక్షిప్త చారిత్రక నేపథ్యం

1947లో దేశానికి స్వాతంత్ర్యం వచ్చిన నాటి నుండి నేటి వరకు ఎంతోమంది మహానుభావులు ప్రధానమంత్రి పదవిని అలంకరించి దేశాన్ని తమదైన శైలిలో నడిపించారు.

1. పండిట్ జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ: స్వతంత్ర భారత తొలి ప్రధానిగా బాధ్యతలు చేపట్టిన నెహ్రూ అత్యధిక కాలం (దాదాపు 17 ఏళ్లు) ప్రధానిగా పనిచేసి రికార్డు సృష్టించారు. ఆధునిక భారతదేశ నిర్మాణానికి, అలీనోద్యమానికి ఆయన విశేష కృషి చేశారు.
2. లాల్ బహదూర్ శాస్త్రి: 'జై జవాన్, జై కిసాన్' నినాదంతో పాకిస్థాన్‌తో యుద్ధ సమయంలో దేశాన్ని ధైర్యంగా నడిపించిన నిజాయితీపరుడు.
3. ఇందిరా గాంధీ: భారతదేశ తొలి మరియు ఏకైక మహిళా ప్రధాని. బ్యాంకుల జాతీయీకరణ, బంగ్లాదేశ్ విముక్తి పోరాటం ఆమె హయాంలోనే జరిగాయి. అత్యయిక పరిస్థితి (Emergency) విధింపు ఆమె పాలనలో చీకటి కోణంగా మిగిలిపోయింది.
4. మొరార్జీ దేశాయ్: తొలి కాంగ్రెసేతర ప్రభుత్వ (జనతా పార్టీ) ప్రధాని. అత్యంత పెద్ద వయసులో (81 ఏళ్లు) ప్రధాని అయిన వ్యక్తి.
5. రాజీవ్ గాంధీ: అతి చిన్న వయసులో (40 ఏళ్లు) ప్రధానిగా బాధ్యతలు చేపట్టి, ఐటీ మరియు టెలికాం రంగాలకు పునాది వేశారు.
6. పి.వి. నరసింహారావు: దక్షిణాది నుంచి ప్రధాని అయిన తొలి వ్యక్తి, ఆర్థిక సంస్కరణలకు (LPG Reforms) పితామహుడు. సంకీర్ణ రాజకీయాల కాలంలో కూడా మైనారిటీ ప్రభుత్వాన్ని ఐదేళ్ల పాటు విజయవంతంగా నడిపిన దార్శనికుడు.
7. అటల్ బిహారీ వాజ్‌పేయి: కాంగ్రెసేతర ప్రధానిగా ఐదేళ్ల పదవీకాలాన్ని పూర్తి చేసుకున్న తొలి నాయకుడు. పోఖ్రాన్ అణు పరీక్షలు, స్వర్ణ చతుర్భుజి ప్రాజెక్టులు ఆయన కీర్తి కిరీటాలు.
8. మన్మోహన్ సింగ్: ఆర్థికవేత్తగా దేశాన్ని పదేళ్ల పాటు నడిపించిన ప్రధాని. సమాచార హక్కు చట్టం (RTI), ఉపాధి హామీ చట్టాలు ఆయన కాలంలోనే వచ్చాయి.
9. నరేంద్ర మోదీ: 2014 నుండి వరుసగా మూడోసారి ప్రధానిగా బాధ్యతలు నిర్వర్తిస్తున్న నాయకుడు. సంకీర్ణ యుగానికి స్వస్తి పలికి లోక్‌సభలో సంపూర్ణ మెజారిటీ సాధించిన నాయకుడిగా చరిత్ర సృష్టించారు. డిజిటల్ ఇండియా, మేక్ ఇన్ ఇండియా, జీఎస్టీ లాంటి ఎన్నో సంస్కరణలు ఆయన హయాంలో అమలవుతున్నాయి.

సంకీర్ణ యుగంలో ప్రధాని పాత్ర

1989 నుంచి 2014 వరకు భారతదేశం "సంకీర్ణ రాజకీయాల యుగాన్ని" (Coalition era) చవిచూసింది. ఒకే పార్టీకి మెజారిటీ వచ్చినప్పుడు ప్రధానమంత్రి అత్యంత శక్తివంతంగా ఉంటారు. ఆయన తీసుకునే నిర్ణయాలను క్యాబినెట్ ఏకగ్రీవంగా ఆమోదిస్తుంది. కానీ సంకీర్ణ ప్రభుత్వంలో ప్రధాని పాత్ర చాలా క్లిష్టంగా మారుతుంది.

సంకీర్ణ ప్రధాని మిత్రపక్షాలను సంతృప్తి పరచాల్సి రావడం వల్ల విధానపరమైన నిర్ణయాలు తీసుకోవడంలో స్వతంత్రంగా వ్యవహరించలేరు. శాఖల కేటాయింపులో కూడా భాగస్వామ్య పార్టీల డిమాండ్లకు తలొగ్గాల్సి వస్తుంది. అంటే, సంపూర్ణ మెజారిటీ ఉంటే ప్రధాని నిజంగానే 'దేశ పాలకుడిగా' వ్యవహరిస్తారు, అదే సంకీర్ణ ప్రభుత్వం అయితే ఆయన కేవలం పార్టీల మధ్య 'సమన్వయకర్త' (Coordinator) గా కుంచించుకుపోతారని రాజకీయ విశ్లేషకులు భావిస్తారు. అయినప్పటికీ పి.వి. నరసింహారావు, వాజ్‌పేయి, మన్మోహన్ సింగ్ లాంటి నాయకులు సంకీర్ణ ప్రభుత్వాలను కూడా సమర్థవంతంగా నడిపించి తమ పాలనా దక్షతను నిరూపించుకున్నారు.

భారత రాజకీయ యవనికపై ప్రధానమంత్రి పాత్ర ఒక మహా వృక్షం లాంటిది. రాజ్యాంగబద్ధంగా రాష్ట్రపతి అత్యున్నత స్థానంలో ఉన్నప్పటికీ, దేశ పరిపాలనా యంత్రాంగం, ఆర్థిక ప్రగతి, రక్షణ మరియు విదేశీ వ్యవహారాలు ప్రధానమంత్రి కనుసన్నల్లోనే నడుస్తాయి. ప్రజాభిమానం, లోక్‌సభలో మెజారిటీ ఉన్నంత కాలం ప్రధానమంత్రి తీసుకునే నిర్ణయాలే దేశ భవిష్యత్తును నిర్దేశిస్తాయి.

ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద ప్రజాస్వామ్య దేశమైన భారతదేశాన్ని నడిపించే ప్రధానమంత్రి పదవి, ఒక వ్యక్తికి లభించే అత్యున్నత గౌరవమే కాకుండా, 140 కోట్ల మంది ప్రజల ఆకాంక్షలను నెరవేర్చాల్సిన అత్యంత బాధ్యతాయుతమైన విధి అని నిస్సందేహంగా చెప్పవచ్చు.

భారత ప్రధానమంత్రి : 20 Question & Answers

Quiz topic:భారత ప్రధానమంత్రి (Prime Minister of India)

Subject:భారత రాజ్యాంగం (Indian Polity)

Total questions:20

Time duration:15 minutes

Total marks:20

1. భారత ప్రధానమంత్రిని ఎవరు నియమిస్తారు?

• A.లోక్‌సభ స్పీకర్
• B.సుప్రీంకోర్టు ప్రధాన న్యాయమూర్తి
• C.భారత రాష్ట్రపతి
• D.పార్లమెంటు సభ్యులు

✅ Answer: C – భారత రాష్ట్రపతి

Explanation: రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 75 ప్రకారం ప్రధానమంత్రిని రాష్ట్రపతి నియమిస్తారు. లోక్‌సభలో మెజారిటీ సాధించిన పార్టీ లేదా కూటమి నాయకుడిని ప్రధానిగా నియమించడం పార్లమెంటరీ సాంప్రదాయం.

2. భారత రాజ్యాంగంలో ప్రధానమంత్రి నియామకం గురించి స్పష్టంగా తెలిపే ఆర్టికల్ ఏది?

• A.ఆర్టికల్ 74
• B.ఆర్టికల్ 75
• C.ఆర్టికల్ 76
• D.ఆర్టికల్ 78

✅ Answer: B – ఆర్టికల్ 75

Explanation: భారత రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 75 ప్రధానమంత్రి నియామకం గురించి తెలుపుతుంది. ఇతర మంత్రులను కూడా ప్రధాని సలహా మేరకే రాష్ట్రపతి నియమిస్తారని ఈ ఆర్టికల్ స్పష్టం చేస్తుంది.

3. భారత పార్లమెంటరీ వ్యవస్థలో 'వాస్తవ కార్యనిర్వాహక అధినేత' (Real Executive Head) ఎవరు?

• A.రాష్ట్రపతి
• B.ప్రధానమంత్రి
• C.ఉపరాష్ట్రపతి
• D.క్యాబినెట్ సెక్రటరీ

✅ Answer: B – ప్రధానమంత్రి

Explanation: పార్లమెంటరీ విధానంలో రాష్ట్రపతి కేవలం నామమాత్రపు అధినేత (Titular Head) మాత్రమే. కానీ పరిపాలనను శాసించే వాస్తవ కార్యనిర్వాహక అధినేత (Real Executive) భారత ప్రధానమంత్రి.

4. ప్రధానమంత్రిగా నియమితులయ్యే వ్యక్తి ఏ సభకు చెంది ఉండాలి?

• A.కేవలం లోక్‌సభకు మాత్రమే
• B.కేవలం రాజ్యసభకు మాత్రమే
• C.లోక్‌సభ లేదా రాజ్యసభలో ఏదో ఒక సభకు
• D.సభలో సభ్యత్వం లేకపోయినా శాశ్వతంగా ఉండొచ్చు

✅ Answer: C – లోక్‌సభ లేదా రాజ్యసభలో ఏదో ఒక సభకు

Explanation: ప్రధానమంత్రిగా బాధ్యతలు చేపట్టే వ్యక్తి కచ్చితంగా పార్లమెంటులోని లోక్‌సభ లేదా రాజ్యసభలో ఏదో ఒక సభకు ప్రాతినిధ్యం వహించాలి. రాజ్యాంగంలో దీనికి సంబంధించి ఎలాంటి పరిమితులు లేవు.

5. ప్రధానమంత్రి పదవి చేపట్టడానికి లోక్‌సభ సభ్యునిగా ఉండాల్సిన కనీస వయస్సు ఎంత?

• A.21 సంవత్సరాలు
• B.25 సంవత్సరాలు
• C.30 సంవత్సరాలు
• D.35 సంవత్సరాలు

✅ Answer: B – 25 సంవత్సరాలు

Explanation: ప్రధాని కావాలంటే కచ్చితంగా ఎంపీ అయి ఉండాలి. లోక్‌సభ సభ్యుడిగా ఉంటే కనీసం 25 ఏళ్లు, రాజ్యసభ సభ్యుడిగా ఉంటే కనీసం 30 ఏళ్లు నిండిన వారు మాత్రమే ఈ అత్యున్నత పదవికి అర్హులు.

6. పార్లమెంటులో ఏ సభలోనూ సభ్యుడు కాని వ్యక్తి ప్రధానమంత్రిగా నియమితులైతే, గరిష్టంగా ఎంత కాలం లోపు ఏదో ఒక సభకు ఎన్నిక కావాలి?

• A.3 నెలలు
• B.6 నెలలు
• C.1 సంవత్సరం
• D.ఎన్నిక కావాల్సిన అవసరం లేదు

✅ Answer: B – 6 నెలలు

Explanation: పార్లమెంటు ఉభయ సభల్లో సభ్యత్వం లేని వ్యక్తి ప్రధానిగా నియమితులైతే, 1997 సుప్రీంకోర్టు తీర్పు ప్రకారం ఆరు నెలల్లోగా వారు కచ్చితంగా ఏదో ఒక సభకు ఎన్నిక కావాలి, లేదంటే పదవి కోల్పోతారు.

7. ప్రధానమంత్రి చేత పదవీ ప్రమాణ స్వీకారం (Oath of office) ఎవరు చేయిస్తారు?

• A.సుప్రీంకోర్టు ప్రధాన న్యాయమూర్తి
• B.ఉపరాష్ట్రపతి
• C.లోక్‌సభ స్పీకర్
• D.రాష్ట్రపతి

✅ Answer: D – రాష్ట్రపతి

Explanation: భారత రాష్ట్రపతి ప్రధానమంత్రితో పదవీ ప్రమాణ స్వీకారం మరియు రహస్య కాపు ప్రమాణ స్వీకారం (Oath of office and secrecy) చేయిస్తారు. ఇది రాజ్యాంగబద్ధమైన ప్రక్రియ.

8. క్యాబినెట్ మంత్రులకు శాఖలను (Portfolios) కేటాయించే మరియు మార్చే అధికారం ఎవరికి ఉంటుంది?

• A.రాష్ట్రపతి
• B.ప్రధానమంత్రి
• C.పార్లమెంటు
• D.ఎన్నికల సంఘం

✅ Answer: B – ప్రధానమంత్రి

Explanation: మంత్రులకు రక్షణ, ఆర్థిక, హోం వంటి ఏయే శాఖలు కేటాయించాలో, అవసరమైనప్పుడు ఎవరి శాఖను మార్చాలో పూర్తి విచక్షణాధికారం ప్రధానమంత్రి చేతిలోనే ఉంటుంది.

9. ప్రణాళికా సంఘం స్థానంలో వచ్చిన 'నీతి ఆయోగ్' (NITI Aayog) కు ఎక్స్-అఫీషియో చైర్మన్ గా ఎవరు వ్యవహరిస్తారు?

• A.ఆర్థిక మంత్రి
• B.హోం మంత్రి
• C.ప్రధానమంత్రి
• D.రాష్ట్రపతి

✅ Answer: C – ప్రధానమంత్రి

Explanation: ప్రణాళికా సంఘం స్థానంలో కేంద్ర ప్రభుత్వం ఏర్పాటు చేసిన నీతి ఆయోగ్ (NITI Aayog) కు భారత ప్రధానమంత్రే ఎక్స్-అఫీషియో చైర్మన్‌గా వ్యవహరిస్తారు. ఇది విధాన రూపకల్పన వేదిక.

10. రాష్ట్రపతి మరియు మంత్రిమండలికి మధ్య ప్రధాన వారధిగా (Channel of communication) వ్యవహరించేది ఎవరు?

• A.స్పీకర్
• B.కేంద్ర హోంశాఖ మంత్రి
• C.క్యాబినెట్ సెక్రటరీ
• D.ప్రధానమంత్రి

✅ Answer: D – ప్రధానమంత్రి

Explanation: ఆర్టికల్ 78 ప్రకారం మంత్రిమండలి తీసుకునే అన్ని పరిపాలనా, శాసన నిర్ణయాలను రాష్ట్రపతికి ఎప్పటికప్పుడు తెలియజేస్తూ, ఇరు వ్యవస్థల మధ్య ప్రధానమంత్రి వారధిలా పనిచేస్తారు.

11. ఏ రాజ్యాంగ సవరణ ప్రకారం రాష్ట్రపతి కచ్చితంగా ప్రధానమంత్రి నేతృత్వంలోని మంత్రిమండలి సలహాకు కట్టుబడి పనిచేయాలని స్పష్టం చేయబడింది?

• A.42వ సవరణ
• B.44వ సవరణ
• C.61వ సవరణ
• D.73వ సవరణ

✅ Answer: A – 42వ సవరణ

Explanation: 1976లో ఇందిరాగాంధీ తెచ్చిన 42వ రాజ్యాంగ సవరణ చట్టం, రాష్ట్రపతి తన విధుల్లో కచ్చితంగా ప్రధానమంత్రి నేతృత్వంలోని మంత్రిమండలి సలహా మేరకు మాత్రమే నడుచుకోవాలని స్పష్టం చేసింది.

12. "రాష్ట్ర నావకు (Ship of the State) ప్రధానమంత్రి కెప్టెన్ లాంటి వాడు" అని అభివర్ణించింది ఎవరు?

• A.ఐవర్ జెన్నింగ్స్
• B.లార్డ్ మోర్లే
• C.మున్రో (Munro)
• D.డాక్టర్ బి.ఆర్. అంబేద్కర్

✅ Answer: C – మున్రో (Munro)

Explanation: దేశ పరిపాలనా వ్యవస్థలో ప్రధానమంత్రి పాత్రను వివరిస్తూ, ప్రఖ్యాత రాజ్యాంగ నిపుణుడు మున్రో "రాష్ట్ర నావకు (Ship of the State) ప్రధానమంత్రి కెప్టెన్ లాంటి వాడు" అని కీర్తించారు.

13. లోక్‌సభ జీవితకాలం ముగియక ముందే, ఏ క్షణంలోనైనా సభను రద్దు చేయాలని (Dissolution) రాష్ట్రపతికి సిఫార్సు చేసే అధికారం ఎవరికి ఉంటుంది?

• A.ఉపరాష్ట్రపతి
• B.స్పీకర్
• C.ప్రధానమంత్రి
• D.ఎన్నికల ప్రధాన కమిషనర్

✅ Answer: C – ప్రధానమంత్రి

Explanation: లోక్‌సభ జీవితకాలం 5 ఏళ్లు ముగియక ముందే, రాజకీయ లేదా పరిపాలనా కారణాలతో లోక్‌సభను రద్దు చేయాలని రాష్ట్రపతికి అధికారికంగా సిఫార్సు చేసే అత్యున్నత అధికారం ప్రధానికే ఉంటుంది.

14. భారత రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 78 ప్రధానంగా దేని గురించి వివరిస్తుంది?

• A.ప్రధానమంత్రి నియామకం
• B.రాష్ట్రపతికి సమాచారం అందించే విషయంలో ప్రధానమంత్రి విధులు
• C.లోక్‌సభ రద్దు ప్రక్రియ
• D.మంత్రుల జీతభత్యాలు

✅ Answer: B – రాష్ట్రపతికి సమాచారం అందించే విషయంలో ప్రధానమంత్రి విధులు

Explanation: ఆర్టికల్ 78 రాష్ట్రపతికి సమాచారం అందించే విషయంలో ప్రధానమంత్రి విధులను (Duties of Prime Minister) నిర్దేశిస్తుంది. పాలనా సంబంధిత వివరాలను అడిగినప్పుడు ప్రధాని అందించాలి.

15. పదవిలో ఉన్న ప్రధానమంత్రి అకస్మాత్తుగా మరణించినప్పుడు లేదా రాజీనామా చేసినప్పుడు మంత్రిమండలి ఏమవుతుంది?

• A.తాత్కాలిక ప్రధాని ఆధ్వర్యంలో కొనసాగుతుంది
• B.వెంటనే రద్దయిపోతుంది (Dissolves)
• C.లోక్‌సభ రద్దు అయ్యే వరకు మంత్రులు పని చేస్తారు
• D.మంత్రులంతా స్వతంత్రంగా నిర్ణయాలు తీసుకుంటారు

✅ Answer: B – వెంటనే రద్దయిపోతుంది (Dissolves)

Explanation: ప్రధాని లేకుండా మంత్రిమండలి మనలేక పోవడం పార్లమెంటరీ లక్షణం. ప్రధాని రాజీనామా చేసినా లేదా అకస్మాత్తుగా మరణించినా మొత్తం మంత్రిమండలి వెంటనే రద్దయిపోతుంది.

16. "ప్రధానమంత్రి సమానులలో ప్రథముడు (Primus inter pares) మరియు క్యాబినెట్ అనే వంపుకు కీస్టోన్" అని ఎవరు పేర్కొన్నారు?

• A.లార్డ్ మోర్లే
• B.ఐవర్ జెన్నింగ్స్
• C.డాక్టర్ బి.ఆర్. అంబేద్కర్
• D.రాజేంద్ర ప్రసాద్

✅ Answer: A – లార్డ్ మోర్లే

Explanation: ప్రముఖ బ్రిటిష్ రాజనీతిజ్ఞుడు లార్డ్ మోర్లే ప్రధానమంత్రిని "సమానులలో ప్రథముడు" (Primus inter pares) మరియు క్యాబినెట్ వంపుకు 'కీస్టోన్' అని అత్యంత గొప్పగా వర్ణించారు.

17. రాజ్యసభ సభ్యుడిగా ఉంటూ ప్రధానమంత్రి పదవిని చేపట్టిన వారిలో కింది వారిలో ఎవరు లేరు?

• A.ఇందిరా గాంధీ
• B.హెచ్.డి. దేవెగౌడ
• C.మన్మోహన్ సింగ్
• D.నరేంద్ర మోదీ

✅ Answer: D – నరేంద్ర మోదీ

Explanation: ఇందిరా గాంధీ, దేవెగౌడ, మన్మోహన్ సింగ్ లు ప్రధానమంత్రి అయ్యే నాటికి రాజ్యసభ సభ్యులు. కానీ నరేంద్ర మోదీ నేరుగా లోక్‌సభ సభ్యుడిగా ఎన్నికై ప్రధానమంత్రి పదవిని చేపట్టారు.

18. భారత రాజ్యాంగంలో ప్రధానమంత్రికి సంబంధించి ఎక్కడా ప్రస్తావించబడని అంశం ఏది?

• A.రాష్ట్రపతి చేత నియామకం
• B.మంత్రిమండలికి అధినేతగా వ్యవహరించడం
• C.పదవీకాలం కచ్చితంగా 5 సంవత్సరాలు ఉండటం
• D.రాష్ట్రపతికి సమాచారం అందించే బాధ్యత

✅ Answer: C – పదవీకాలం కచ్చితంగా 5 సంవత్సరాలు ఉండటం

Explanation: రాజ్యాంగం ప్రధాని పదవీకాలాన్ని కచ్చితంగా 5 ఏళ్లు అని ఎక్కడా చెప్పలేదు. లోక్‌సభలో మెజారిటీ మద్దతు లేదా రాష్ట్రపతి విశ్వాసం ఉన్నంత వరకు (సాధారణంగా 5 ఏళ్లు) ప్రధాని కొనసాగుతారు.

19. భారతదేశంలో ఆర్థిక సంస్కరణలకు (LPG Reforms - 1991) పితామహుడిగా పేరుగాంచిన ప్రధానమంత్రి ఎవరు?

• A.రాజీవ్ గాంధీ
• B.పి.వి. నరసింహారావు
• C.అటల్ బిహారీ వాజ్‌పేయి
• D.మన్మోహన్ సింగ్

✅ Answer: B – పి.వి. నరసింహారావు

Explanation: 1991లో దేశం ఆర్థిక సంక్షోభంలో ఉన్నప్పుడు, ఆర్థిక సంస్కరణలను (LPG Reforms) ప్రవేశపెట్టి దేశ గతిని మార్చిన దార్శనిక ప్రధానమంత్రి పి.వి. నరసింహారావు.

20. జాతీయ సమైక్యతా మండలి, అంతర్-రాష్ట్ర మండలి వంటి అత్యున్నత సంస్థలకు రాజ్యాంగబద్ధంగా/చట్టబద్ధంగా ఎవరు అధ్యక్షత (Chairman) వహిస్తారు?

• A.రాష్ట్రపతి
• B.ఉపరాష్ట్రపతి
• C.ప్రధానమంత్రి
• D.కేంద్ర హోం మంత్రి

✅ Answer: C – ప్రధానమంత్రి

Explanation: జాతీయ జల వనరుల మండలి, జాతీయ సమైక్యతా మండలి, అంతర్-రాష్ట్ర మండలి వంటి అత్యున్నత రాజ్యాంగ, చట్టబద్ధ సంస్థలకు భారత ప్రధానమంత్రే అధికారిక అధ్యక్షుడిగా (చైర్మన్) వ్యవహరిస్తారు.