రాష్ట్రపతి & ఉపరాష్ట్రపతి ఎన్నికల విధానం: Study Notes & 20 Q&A

 

భారత రాష్ట్రపతి, ఉపరాష్ట్రపతి ఎన్నికల నిబంధనలు మన ప్రజాస్వామ్య వ్యవస్థలో అత్యంత కీలకమైనవి. పోటీ పరీక్షలకు సన్నద్ధమయ్యే అభ్యర్థులకే కాకుండా, దేశ అత్యున్నత పదవులకు ఎన్నికలు ఎలా జరుగుతాయో తెలుసుకోవాలనే ఆసక్తి ఉన్న ప్రతి పౌరుడికి ఈ నిబంధనల గురించి అవగాహన ఉండటం ఎంతో అవసరం.

భారత రాజ్యాంగం ఈ రెండు అత్యున్నత పదవుల ఎన్నికల కోసం పకడ్బందీగా, అత్యంత పారదర్శకంగా ఒక ప్రత్యేకమైన పరోక్ష ఎన్నికల విధానాన్ని రూపొందించింది. ఈ బ్లాగ్‌పోస్ట్‌లో రాష్ట్రపతి మరియు ఉపరాష్ట్రపతి ఎన్నికల అర్హతలు, ఎలక్టోరల్ కాలేజ్ నిర్మాణం, ఓటు విలువ లెక్కింపు, నామినేషన్ ప్రక్రియ మరియు వివాదాల పరిష్కారం వంటి అన్ని అంశాలను వివరంగా తెలుసుకుందాం.

భాగం 1: భారత రాష్ట్రపతి ఎన్నికల విధానం

భారత రాష్ట్రపతి దేశ ప్రథమ పౌరుడు, రాజ్యాంగ అధినేత మరియు త్రివిధ దళాల సుప్రీం కమాండర్. భారత రాజ్యాంగంలోని 5వ భాగంలో ఉన్న ఆర్టికల్ 54, 55, మరియు 58 రాష్ట్రపతి ఎన్నికల విధానం మరియు అర్హతల గురించి స్పష్టంగా వివరిస్తాయి.

1. రాష్ట్రపతి పదవికి పోటీ చేసే అభ్యర్థి అర్హతలు (ఆర్టికల్ 58)

రాష్ట్రపతిగా పోటీ చేయదలచిన వ్యక్తికి రాజ్యాంగం కొన్ని నిర్దిష్టమైన అర్హతలను నిర్దేశించింది:

• పౌరసత్వం: అభ్యర్థి తప్పనిసరిగా భారతదేశ పౌరుడై ఉండాలి.
• వయస్సు: కనీసం 35 సంవత్సరాల వయస్సు నిండి ఉండాలి.
• లోక్‌సభ సభ్యత్వ అర్హత: లోక్‌సభ సభ్యుడిగా ఎన్నిక కావడానికి చట్టం నిర్దేశించిన అర్హతలన్నీ కలిగి ఉండాలి.
• లాభదాయక పదవి (Office of Profit): కేంద్ర ప్రభుత్వంలో గానీ, రాష్ట్ర ప్రభుత్వంలో గానీ లేదా ఏదైనా స్థానిక ప్రభుత్వ సంస్థలో గానీ ఎలాంటి లాభదాయక పదవిలో కొనసాగకూడదు.
• మినహాయింపులు: ప్రస్తుతం పదవిలో ఉన్న రాష్ట్రపతి, ఉపరాష్ట్రపతి, ఏదేని రాష్ట్ర గవర్నర్, కేంద్ర లేదా రాష్ట్ర మంత్రులు లాభదాయక పదవుల పరిధిలోకి రారు. కాబట్టి వారు తమ పదవులకు రాజీనామా చేయకుండానే ఎన్నికల్లో పోటీ చేయవచ్చు.

2. ఎలక్టోరల్ కాలేజ్ (ఆర్టికల్ 54)

రాష్ట్రపతిని దేశ ప్రజలు ప్రత్యక్షంగా ఎన్నుకోరు. "ఎలక్టోరల్ కాలేజ్" అనబడే ఒక ప్రత్యేక ఎన్నికల గణం రాష్ట్రపతిని ఎన్నుకుంటుంది. ఇందులో వీరు సభ్యులుగా ఉంటారు:

• పార్లమెంట్ ఉభయ సభలకు (లోక్‌సభ, రాజ్యసభ) ఎన్నికైన పార్లమెంట్ సభ్యులు (ఎంపీలు).
• దేశంలోని అన్ని రాష్ట్రాల శాసనసభలకు ఎన్నికైన శాసనసభ్యులు (ఎమ్మెల్యేలు).

ఢిల్లీ మరియు పుదుచ్చేరి కేంద్రపాలిత ప్రాంతాల శాసనసభలకు ఎన్నికైన ఎమ్మెల్యేలు (వీరిని 1992లో 70వ రాజ్యాంగ సవరణ ద్వారా ఈ జాబితాలో చేర్చారు. భవిష్యత్తులో జమ్మూ కాశ్మీర్ అసెంబ్లీ ఏర్పాటయ్యాక వారి ఎమ్మెల్యేలు కూడా ఇందులో చేరతారు).

ఎలక్టోరల్ కాలేజ్‌లో ఓటు హక్కు లేనివారు:

• రాజ్యసభకు రాష్ట్రపతిచే నామినేట్ చేయబడిన 12 మంది సభ్యులకు ఓటు హక్కు ఉండదు.
• రాష్ట్రాల శాసనమండలి (విధాన పరిషత్) సభ్యులకు (ఎమ్మెల్సీలకు) ఓటు హక్కు లేదు.
• రాష్ట్ర శాసనసభలకు నామినేట్ చేయబడిన ఆంగ్లో-ఇండియన్ సభ్యులకు (ప్రస్తుతం ఈ రిజర్వేషన్ రద్దయింది) ఓటు హక్కు ఉండదు.

3. ఓటు విలువ లెక్కింపు విధానం (ఆర్టికల్ 55)

రాష్ట్రపతి ఎన్నికల్లో ప్రతి ఎమ్మెల్యే, ప్రతి ఎంపీ వేసే ఓటు విలువ ఒకేలా ఉండదు. రాష్ట్ర జనాభాను బట్టి ఎమ్మెల్యే ఓటు విలువ మారుతుంది. దీనిని కచ్చితమైన గణిత సూత్రాల ద్వారా లెక్కిస్తారు. (గమనిక: ఈ లెక్కింపు కోసం 1971 జనాభా లెక్కలను ప్రాతిపదికగా తీసుకుంటారు. 84వ రాజ్యాంగ సవరణ ప్రకారం 2026 తర్వాత జరిగే తొలి జనాభా లెక్కల వరకు ఇదే విధానం కొనసాగుతుంది).

ఎమ్మెల్యే ఓటు విలువ లెక్కింపు:

ఒక రాష్ట్ర ఎమ్మెల్యే ఓటు విలువ = (ఆ రాష్ట్ర మొత్తం జనాభా / ఆ రాష్ట్ర శాసనసభకు ఎన్నికైన మొత్తం ఎమ్మెల్యేల సంఖ్య) ÷ 1000.
ఉదాహరణకు, ఒక రాష్ట్ర జనాభా ఎక్కువగా ఉండి, ఎమ్మెల్యేల సంఖ్య తక్కువగా ఉంటే, ఆ రాష్ట్ర ఎమ్మెల్యే ఓటు విలువ ఎక్కువగా ఉంటుంది. ఉత్తరప్రదేశ్ ఎమ్మెల్యే ఓటు విలువ దేశంలోనే అత్యధికంగా 208 ఉండగా, సిక్కిం ఎమ్మెల్యే ఓటు విలువ అత్యల్పంగా 7 గా ఉంది.

ఎంపీ ఓటు విలువ లెక్కింపు:

ఒక ఎంపీ ఓటు విలువ = (అన్ని రాష్ట్రాల ఎమ్మెల్యేల మొత్తం ఓట్ల విలువ / పార్లమెంట్‌కు ఎన్నికైన మొత్తం ఎంపీల సంఖ్య).
ఈ సూత్రం ద్వారా లోక్‌సభ మరియు రాజ్యసభ ఎంపీలందరి ఓటు విలువ సమానంగా ఉంటుంది. ప్రస్తుతం ఒక ఎంపీ ఓటు విలువ 700 (జమ్మూ కాశ్మీర్ అసెంబ్లీ రద్దు కావడానికి ముందు ఇది 708 గా ఉండేది).

4. నామినేషన్ ప్రక్రియ మరియు ధరావతు

రాష్ట్రపతి మరియు ఉపరాష్ట్రపతి ఎన్నికల చట్టం, 1952 (1997లో సవరించబడినది) ప్రకారం రాష్ట్రపతి పదవికి నామినేషన్ వేయాలంటే కఠినమైన నిబంధనలు ఉన్నాయి:

• ప్రతిపాదకులు, బలపరిచేవారు: అభ్యర్థి నామినేషన్ పత్రాన్ని ఎలక్టోరల్ కాలేజ్‌లోని కనీసం 50 మంది సభ్యులు (ఎంపీలు లేదా ఎమ్మెల్యేలు) ప్రతిపాదించాలి. మరో 50 మంది సభ్యులు దానిని బలపరచాలి. ఈ నిబంధన వల్ల నాన్-సీరియస్ అభ్యర్థులు ఎన్నికల్లో పోటీ చేయకుండా అడ్డుకట్ట పడుతుంది.
• ధరావతు: ప్రతి అభ్యర్థి రిజర్వ్ బ్యాంక్ ఆఫ్ ఇండియాలో 15,000 రూపాయలను ధరావతు (డిపాజిట్) గా చెల్లించాలి. పోలైన చెల్లుబాటయ్యే ఓట్లలో ఆరవ వంతు (1/6 వ వంతు) ఓట్లు సాధించకపోతే ఆ డిపాజిట్ కోల్పోతారు.

5. ఎన్నికల పద్ధతి: నైష్పత్తిక ప్రాతినిధ్యం మరియు సింగిల్ ట్రాన్స్‌ఫరబుల్ ఓట్

రాష్ట్రపతి ఎన్నిక నైష్పత్తిక ప్రాతినిధ్య పద్ధతిలో, బదిలీ కాగల ఒకే ఓటు విధానం ద్వారా రహస్య బ్యాలెట్ ద్వారా జరుగుతుంది. ఈ విధానంలో ఇవీ ముఖ్యాంశాలు:

• ఓటరు బ్యాలెట్ పేపర్‌పై ఒకే అభ్యర్థికి కాకుండా, బరిలో ఉన్న అభ్యర్థులందరికీ తన ప్రాధాన్యతా క్రమాన్ని (1, 2, 3...) సూచిస్తూ ఓటు వేస్తారు.
• ఎన్నికల్లో గెలవాలంటే అభ్యర్థికి కేవలం అత్యధిక ఓట్లు వస్తే సరిపోదు. చెల్లుబాటయ్యే మొత్తం ఓట్లలో 50 శాతానికి పైగా ఓట్లను, అంటే ఒక నిర్దిష్ట 'కోటా'ను సాధించాలి.
• గెలుపు కోటా ఫార్ములా: కోటా = (పోలైన మొత్తం చెల్లుబాటయ్యే ఓట్ల విలువ / 2) + 1.

ఓట్ల లెక్కింపు ఎలా జరుగుతుంది?

మొదటి విడత లెక్కింపులో ఓటర్లు ఇచ్చిన 'మొదటి ప్రాధాన్యత' (నెంబర్ 1) ఓట్లను మాత్రమే లెక్కిస్తారు. ఎవరికైనా కోటాకు సమానమైన లేదా అంతకంటే ఎక్కువ ఓట్లు వస్తే వారిని విజేతగా ప్రకటిస్తారు.
ఒకవేళ మొదటి విడతలో ఎవరికీ కోటా రాకపోతే, రెండవ విడత లెక్కింపు చేపడతారు. ఈ దశలో అత్యల్ప మొదటి ప్రాధాన్యత ఓట్లు వచ్చిన అభ్యర్థిని పోటీ నుండి తొలగిస్తారు.

ఆయనకు వచ్చిన బ్యాలెట్ పత్రాలను పరిశీలించి, అందులో ఓటర్లు సూచించిన 'రెండవ ప్రాధాన్యత' ఓట్లను మిగిలిన అభ్యర్థులకు వారి వారి ఖాతాల్లో కలుపుతారు (బదిలీ చేస్తారు). ఏ అభ్యర్థి అయితే గెలుపు కోటాను చేరుకుంటారో అప్పటివరకు ఈ బదిలీ ప్రక్రియ కొనసాగుతూనే ఉంటుంది. భారతదేశ చరిత్రలో 1969లో వి.వి.గిరి ఎన్నిక సమయంలో మాత్రమే ఇలా రెండవ విడత లెక్కింపు అవసరం పడింది.

6. ఎన్నికల నిర్వహణ మరియు వివాదాల పరిష్కారం (ఆర్టికల్ 71)

• రాష్ట్రపతి ఎన్నికలను భారత కేంద్ర ఎన్నికల సంఘం నిర్వహిస్తుంది.
• లోక్‌సభ సెక్రటరీ జనరల్ మరియు రాజ్యసభ సెక్రటరీ జనరల్‌లు రొటేషన్ పద్ధతిలో ఈ ఎన్నికలకు రిటర్నింగ్ అధికారిగా వ్యవహరిస్తారు.
• రాష్ట్రపతి ఎన్నికకు సంబంధించి ఏవైనా వివాదాలు తలెత్తితే, వాటిని విచారించి అంతిమ తీర్పునిచ్చే అధికారం కేవలం సుప్రీంకోర్టుకు మాత్రమే ఉంటుంది.
• ఎలక్టోరల్ కాలేజ్‌లో ఏవైనా స్థానాలు ఖాళీగా ఉన్నాయనే కారణంతో (ఉదాహరణకు ఏదైనా రాష్ట్ర అసెంబ్లీ రద్దయి ఉన్నప్పుడు) రాష్ట్రపతి ఎన్నికను వాయిదా వేయడానికి లేదా సవాలు చేయడానికి వీలులేదు.

భాగం 2: భారత ఉపరాష్ట్రపతి ఎన్నికల విధానం

భారత ఉపరాష్ట్రపతి దేశంలో రాష్ట్రపతి తర్వాత రెండవ అత్యున్నత హోదా కలిగిన వ్యక్తి. ఆయన రాజ్యసభకు ఎక్స్-అఫీషియో చైర్మన్‌గా కూడా వ్యవహరిస్తారు. ఆర్టికల్ 66 ఉపరాష్ట్రపతి ఎన్నికల విధానాన్ని మరియు అర్హతలను వివరిస్తుంది.

1. ఉపరాష్ట్రపతి పదవికి పోటీ చేసే అభ్యర్థి అర్హతలు

రాష్ట్రపతి అర్హతలకు, ఉపరాష్ట్రపతి అర్హతలకు కొన్ని స్వల్ప మార్పులు ఉన్నాయి:

• భారతదేశ పౌరుడై ఉండాలి.
• కనీసం 35 సంవత్సరాల వయస్సు నిండి ఉండాలి.
• రాజ్యసభ సభ్యత్వ అర్హత: ఉపరాష్ట్రపతి రాజ్యసభ చైర్మన్‌గా వ్యవహరిస్తారు కాబట్టి, రాజ్యసభ సభ్యుడిగా ఎన్నిక కావడానికి అవసరమైన అర్హతలు కలిగి ఉండాలి. (రాష్ట్రపతికి లోక్‌సభ అర్హతలు కావాలి).
• ఎలాంటి లాభదాయక పదవిలో కొనసాగకూడదు. మినహాయింపులు రాష్ట్రపతి పదవికి వర్తించినట్లే ఇక్కడ కూడా వర్తిస్తాయి.

2. ఎలక్టోరల్ కాలేజ్

ఉపరాష్ట్రపతి ఎన్నికల గణం రాష్ట్రపతి ఎన్నికల గణం కంటే భిన్నంగా ఉంటుంది. ఉపరాష్ట్రపతిని ఎన్నుకునే ఎలక్టోరల్ కాలేజ్‌లో వీరు సభ్యులుగా ఉంటారు:

• పార్లమెంట్ ఉభయ సభల (లోక్‌సభ మరియు రాజ్యసభ) సభ్యులందరూ.
• ఇందులో ఎన్నికైన ఎంపీలతో పాటు, రాష్ట్రపతిచే నామినేట్ చేయబడిన ఎంపీలు కూడా ఓటు హక్కును కలిగి ఉంటారు.
• ఎలక్టోరల్ కాలేజ్‌లో ఓటు హక్కు లేనివారు:
• రాష్ట్ర శాసనసభల సభ్యులకు (ఎమ్మెల్యేలకు) ఉపరాష్ట్రపతి ఎన్నికల్లో ఓటు వేసే అవకాశం లేదు.

శాసనమండలి సభ్యులకు కూడా ఓటు హక్కు లేదు.

ఈ వ్యత్యాసాన్ని డాక్టర్ బి.ఆర్. అంబేద్కర్ వివరిస్తూ.. రాష్ట్రపతి దేశం మొత్తానికి ప్రతినిధి కాబట్టి రాష్ట్రాల శాసనసభ్యుల ప్రాతినిధ్యం అవసరం. కానీ ఉపరాష్ట్రపతి ప్రధాన విధి కేంద్ర శాసనసభలోని ఒక సభకు (రాజ్యసభకు) అధ్యక్షత వహించడమే కాబట్టి, ఆయన ఎన్నికలో కేవలం పార్లమెంట్ సభ్యులు ఉంటే సరిపోతుందని స్పష్టం చేశారు.

3. నామినేషన్ ప్రక్రియ మరియు ధరావతు

ప్రతిపాదకులు, బలపరిచేవారు: ఉపరాష్ట్రపతి అభ్యర్థి నామినేషన్ పత్రాన్ని ఎలక్టోరల్ కాలేజ్‌లోని కనీసం 20 మంది ఎంపీలు ప్రతిపాదించాలి. మరో 20 మంది ఎంపీలు దానిని బలపరచాలి.

ధరావతు: ప్రతి అభ్యర్థి 15,000 రూపాయలను ధరావతుగా చెల్లించాలి. ఇక్కడ కూడా 1/6 వ వంతు ఓట్లు సాధించకపోతే డిపాజిట్ కోల్పోతారు.

4. ఎన్నికల పద్ధతి

ఉపరాష్ట్రపతి ఎన్నిక కూడా రాష్ట్రపతి ఎన్నిక లాగానే నైష్పత్తిక ప్రాతినిధ్య పద్ధతిలో, బదిలీ కాగల ఒకే ఓటు విధానం ద్వారా రహస్య బ్యాలెట్ ద్వారా జరుగుతుంది. ఇక్కడ కూడా ప్రాధాన్యతా ఓటింగ్ విధానం అమలవుతుంది. అయితే ఇక్కడ రాష్ట్రాల ఎమ్మెల్యేలు లేరు కాబట్టి, ఓటు విలువలను ప్రత్యేకంగా లెక్కించే పని ఉండదు. ప్రతి ఎంపీ ఓటు విలువ 1 గానే పరిగణిస్తారు.

గెలుపు కోటా = (చెల్లుబాటయ్యే మొత్తం ఓట్లు / 2) + 1. మొదటి ప్రాధాన్యత ఓట్లతో కోటా రాకపోతే, రాష్ట్రపతి ఎన్నికల తరహాలోనే తక్కువ ఓట్లు వచ్చిన అభ్యర్థిని ఎలిమినేట్ చేసి రెండవ ప్రాధాన్యత ఓట్లను బదిలీ చేస్తారు.

5. ఎన్నికల నిర్వహణ మరియు వివాదాలు

• ఉపరాష్ట్రపతి ఎన్నికలను కూడా కేంద్ర ఎన్నికల సంఘమే నిర్వహిస్తుంది.
• ఆర్టికల్ 71 ప్రకారం ఉపరాష్ట్రపతి ఎన్నిక వివాదాలపై కూడా సుప్రీంకోర్టు దే అంతిమ నిర్ణయం.
• భాగం 3: రాష్ట్రపతి మరియు ఉపరాష్ట్రపతి ఎన్నికల మధ్య ముఖ్యమైన వ్యత్యాసాలు

పోటీ పరీక్షల కోణంలో ఈ రెండు ఎన్నికల మధ్య ఉన్న ప్రధాన వ్యత్యాసాలను ఒక దగ్గర పరిశీలిద్దాం:

ఎలక్టోరల్ కాలేజ్ (ఓటర్లు):

రాష్ట్రపతి ఎన్నికల్లో నామినేటెడ్ ఎంపీలకు ఓటు హక్కు ఉండదు. ఉపరాష్ట్రపతి ఎన్నికల్లో నామినేటెడ్ ఎంపీలకు ఓటు హక్కు ఉంటుంది. రాష్ట్రపతి ఎన్నికల్లో రాష్ట్రాల ఎమ్మెల్యేలు ఓటు వేస్తారు. ఉపరాష్ట్రపతి ఎన్నికల్లో ఎమ్మెల్యేలకు ఓటు హక్కు లేదు, కేవలం ఎంపీలు మాత్రమే ఓటు వేస్తారు.

సభ్యత్వ అర్హతలు:

• రాష్ట్రపతిగా పోటీ చేసే అభ్యర్థికి లోక్‌సభ సభ్యుడిగా ఎన్నికయ్యే అర్హతలు ఉండాలి.
• ఉపరాష్ట్రపతిగా పోటీ చేసే అభ్యర్థికి రాజ్యసభ సభ్యుడిగా ఎన్నికయ్యే అర్హతలు ఉండాలి.

నామినేషన్ ప్రతిపాదకులు:

• రాష్ట్రపతి నామినేషన్‌కు 50 మంది ప్రతిపాదకులు, 50 మంది బలపరిచేవారు కావాలి.
• ఉపరాష్ట్రపతి నామినేషన్‌కు 20 మంది ప్రతిపాదకులు, 20 మంది బలపరిచేవారు సరిపోతారు.

ఓటు విలువ:

• రాష్ట్రపతి ఎన్నికల్లో ఎమ్మెల్యే, ఎంపీల ఓటు విలువ వేర్వేరుగా ఉంటుంది. జనాభా ప్రాతిపదికన ఇది మారుతుంది.
• ఉపరాష్ట్రపతి ఎన్నికల్లో అందరు ఎంపీల ఓటు విలువ సమానంగా (ఒకటిగా) ఉంటుంది.

భారత రాష్ట్రపతి, ఉపరాష్ట్రపతి ఎన్నికల నిబంధనలు మన రాజ్యాంగ నిర్మాతల దార్శనికతకు అద్దం పడతాయి. అత్యున్నత పదవులకు జరిగే ఈ ఎన్నికల్లో ఏ ఒక్క రాజకీయ పార్టీకో లేదా ఏ ఒక్క ప్రాంతానికో పూర్తి ఆధిపత్యం లేకుండా, సమతుల్యత ఉండేలా ఎలక్టోరల్ కాలేజ్ మరియు ఓటు విలువల లెక్కింపు విధానాన్ని అత్యంత శాస్త్రీయంగా రూపొందించారు.

నైష్పత్తిక ప్రాతినిధ్య పద్ధతి ద్వారా మైనారిటీ వర్గాల ఓట్లకు కూడా తగిన విలువ దక్కేలా చేయడం ఈ ఎన్నికల ప్రక్రియలోని మరో గొప్ప ప్రజాస్వామ్య లక్షణం. పకడ్బందీ నామినేషన్ నిబంధనల ద్వారా అనవసర అభ్యర్థులను నియంత్రించడం, మరియు వివాదాల పరిష్కారానికి అత్యున్నత న్యాయస్థానాన్ని మాత్రమే వేదికగా చేయడం ద్వారా ఈ రెండు పదవుల గౌరవాన్ని అత్యున్నత స్థాయిలో నిలబెట్టారు. ఈ సమగ్రమైన పరోక్ష ఎన్నికల విధానమే భారత ప్రజాస్వామ్య వ్యవస్థను ప్రపంచంలోనే ఒక ఆదర్శవంతమైన వ్యవస్థగా నిలబెడుతోంది.

Quiz topic:రాష్ట్రపతి, ఉపరాష్ట్రపతి ఎన్నికల విధానం

Subject:ఇండియన్ పాలిటీ (Indian Polity)

Total questions:20

Time duration:10 minutes

Total marks:20

1. రాష్ట్రపతి, ఉపరాష్ట్రపతి పదవులకు పోటీ చేయడానికి ఉండాల్సిన కనీస వయస్సు ఎంత?

• A.25 సంవత్సరాలు
• B.30 సంవత్సరాలు
• C.35 సంవత్సరాలు
• D.40 సంవత్సరాలు

✅ Answer: C – 35 సంవత్సరాలు

Explanation: భారత రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 58 (రాష్ట్రపతి) మరియు ఆర్టికల్ 66 (ఉపరాష్ట్రపతి) ప్రకారం ఈ రెండు పదవులకు పోటీ చేసే అభ్యర్థి కనీసం 35 ఏళ్ల వయస్సు నిండి ఉండాలి.

2. రాష్ట్రపతి ఎన్నికల గణంలో (Electoral College) కింది వారిలో ఎవరికి ఓటు హక్కు ఉండదు?

• A.లోక్‌సభకు ఎన్నికైన ఎంపీలకు
• B.రాజ్యసభకు ఎన్నికైన ఎంపీలకు
• C.రాష్ట్ర విధానసభల (MLA) సభ్యులకు
• D.శాసనమండలి (MLC) సభ్యులకు

✅ Answer: D – శాసనమండలి (MLC) సభ్యులకు

Explanation: రాష్ట్రపతి ఎన్నికల్లో విధాన పరిషత్ (MLC) సభ్యులకు, అలాగే రాష్ట్రపతిచే నామినేట్ చేయబడిన 12 మంది రాజ్యసభ సభ్యులకు ఓటు వేసే హక్కు ఉండదు.

3. ఉపరాష్ట్రపతిని ఎన్నుకునే ఎలక్టోరల్ కాలేజ్‌లో ఎవరు సభ్యులుగా ఉంటారు?

• A.పార్లమెంట్ ఉభయ సభల సభ్యులందరూ (ఎన్నికైన + నామినేటెడ్)
• B.లోక్‌సభ సభ్యులు మాత్రమే
• C.రాజ్యసభ సభ్యులు మాత్రమే
• D.పార్లమెంట్ సభ్యులు మరియు అన్ని రాష్ట్రాల ఎమ్మెల్యేలు

✅ Answer: A – పార్లమెంట్ ఉభయ సభల సభ్యులందరూ (ఎన్నికైన + నామినేటెడ్)

Explanation: ఉపరాష్ట్రపతి ఎన్నికల్లో రాష్ట్రాల ఎమ్మెల్యేలకు ఓటు హక్కు లేదు. కేవలం లోక్‌సభ, రాజ్యసభలలోని ఎన్నికైన మరియు నామినేటెడ్ సభ్యులందరూ ఓటు వేస్తారు.

4. రాష్ట్రపతి లేదా ఉపరాష్ట్రపతి ఎన్నికల్లో పోటీ చేసే అభ్యర్థి రిజర్వ్ బ్యాంకులో చెల్లించాల్సిన డిపాజిట్ (ధరావతు) మొత్తం ఎంత?

• A.రూ. 10,000
• B.రూ. 15,000
• C.రూ. 20,000
• D.రూ. 25,000

✅ Answer: B – రూ. 15,000

Explanation: రాష్ట్రపతి మరియు ఉపరాష్ట్రపతి ఎన్నికల చట్టం (1997 సవరణ) ప్రకారం, ఎన్నికల్లో పోటీ చేసే నాన్-సీరియస్ అభ్యర్థులను నిరోధించడానికి డిపాజిట్ మొత్తాన్ని రూ.15,000 గా నిర్ణయించారు.

5. రాష్ట్రపతి పదవికి నామినేషన్ వేయడానికి ఎలక్టోరల్ కాలేజ్ నుండి ఎంతమంది ప్రతిపాదించాలి మరియు బలపరచాలి?

• A.20 మంది ప్రతిపాదకులు, 20 మంది బలపరిచేవారు
• B.50 మంది ప్రతిపాదకులు, 50 మంది బలపరిచేవారు
• C.10 మంది ప్రతిపాదకులు, 10 మంది బలపరిచేవారు
• D.100 మంది ప్రతిపాదకులు, 50 మంది బలపరిచేవారు

✅ Answer: B – 50 మంది ప్రతిపాదకులు, 50 మంది బలపరిచేవారు

Explanation: రాష్ట్రపతి అభ్యర్థి నామినేషన్ ఆమోదం పొందాలంటే కనీసం 50 మంది ఎలక్టర్లు ప్రతిపాదించాలి, మరో 50 మంది బలపరచాలి. ఉపరాష్ట్రపతికైతే 20 మంది చొప్పున అవసరం.

6. రాష్ట్రపతి అభ్యర్థికి కింది వాటిలో ఏ సభ సభ్యుడిగా ఎన్నికయ్యే అర్హతలు ఉండాలి?

• A.రాజ్యసభ
• B.లోక్‌సభ
• C.రాష్ట్ర విధానసభ
• D.విధాన పరిషత్

✅ Answer: B – లోక్‌సభ

Explanation: ఆర్టికల్ 58 ప్రకారం రాష్ట్రపతి అభ్యర్థికి లోక్‌సభ సభ్యుడిగా ఎన్నికయ్యే అర్హతలు ఉండాలి. అదే ఉపరాష్ట్రపతి అభ్యర్థికైతే రాజ్యసభ సభ్యుడి అర్హతలు ఉండాలి.

7. ఉపరాష్ట్రపతి పదవికి నామినేషన్ పత్రాన్ని ఎంతమంది సభ్యులు ప్రతిపాదించాలి మరియు బలపరచాలి?

• A.50 మంది ప్రతిపాదకులు, 50 మంది బలపరిచేవారు
• B.20 మంది ప్రతిపాదకులు, 20 మంది బలపరిచేవారు
• C.10 మంది ప్రతిపాదకులు, 10 మంది బలపరిచేవారు
• D.100 మంది ప్రతిపాదకులు, 100 మంది బలపరిచేవారు

✅ Answer: B – 20 మంది ప్రతిపాదకులు, 20 మంది బలపరిచేవారు

Explanation: ఉపరాష్ట్రపతి ఎలక్టోరల్ కాలేజ్ చిన్నది (కేవలం పార్లమెంట్ సభ్యులు) కాబట్టి, నామినేషన్ కోసం 20 మంది ప్రతిపాదకులు మరియు 20 మంది బలపరిచేవారు సరిపోతారు.

8. ఏ రాజ్యాంగ సవరణ ద్వారా ఢిల్లీ మరియు పుదుచ్చేరి ఎమ్మెల్యేలకు రాష్ట్రపతి ఎన్నికల్లో ఓటు హక్కు కల్పించారు?

• A.42వ రాజ్యాంగ సవరణ (1976)
• B.61వ రాజ్యాంగ సవరణ (1989)
• C.70వ రాజ్యాంగ సవరణ (1992)
• D.86వ రాజ్యాంగ సవరణ (2002)

✅ Answer: C – 70వ రాజ్యాంగ సవరణ (1992)

Explanation: 1992లో చేసిన 70వ రాజ్యాంగ సవరణ ద్వారా ఢిల్లీ (National Capital Territory) మరియు పుదుచ్చేరి కేంద్రపాలిత ప్రాంతాల ఎమ్మెల్యేలను ఎలక్టోరల్ కాలేజ్‌లో చేర్చారు.

9. రాష్ట్రపతి, ఉపరాష్ట్రపతి ఎన్నికల్లో డిపాజిట్ కోల్పోకుండా ఉండాలంటే అభ్యర్థికి కనీసం ఎన్ని చెల్లుబాటయ్యే ఓట్లు రావాలి?

• A.పోలైన ఓట్లలో 1/4 వ వంతు
• B.పోలైన ఓట్లలో 1/6 వ వంతు
• C.పోలైన ఓట్లలో 1/10 వ వంతు
• D.పోలైన ఓట్లలో సగం (1/2)

✅ Answer: B – పోలైన ఓట్లలో 1/6 వ వంతు

Explanation: ఏ ఎన్నికల్లోనైనా నాన్-సీరియస్ అభ్యర్థులను నిరోధించడానికి ఈ నిబంధన ఉంటుంది. పోలైన చెల్లుబాటయ్యే ఓట్లలో ఆరవ వంతు (1/6) రాకపోతే ఆ రూ.15,000 డిపాజిట్ జప్తు అవుతుంది.

10. రాష్ట్రపతి ఎన్నికల విధానాన్ని (లెక్కింపు పద్ధతిని) వివరించే రాజ్యాంగ ఆర్టికల్ ఏది?

• A.ఆర్టికల్ 52
• B.ఆర్టికల్ 54
• C.ఆర్టికల్ 55
• D.ఆర్టికల్ 61

✅ Answer: C – ఆర్టికల్ 55

Explanation: ఆర్టికల్ 54 ఎలక్టోరల్ కాలేజ్ గురించి తెలుపగా, ఆర్టికల్ 55 నైష్పత్తిక ప్రాతినిధ్య పద్ధతి, బదిలీ కాగల ఒకే ఓటు విధానం మరియు ఓట్ల విలువ లెక్కింపు సూత్రాలను వివరిస్తుంది.

11. ఒక ఎమ్మెల్యే ఓటు విలువను లెక్కించడానికి ప్రస్తుతం ఏ సంవత్సరపు జనాభా లెక్కలను ప్రాతిపదికగా తీసుకుంటున్నారు?

• A.1991 జనాభా లెక్కలు
• B.1971 జనాభా లెక్కలు
• C.2001 జనాభా లెక్కలు
• D.2011 జనాభా లెక్కలు

✅ Answer: B – 1971 జనాభా లెక్కలు

Explanation: కుటుంబ నియంత్రణ పాటించిన దక్షిణ భారత రాష్ట్రాలకు నష్టం కలగకుండా ఉండేందుకు 42వ రాజ్యాంగ సవరణ ద్వారా 1971 జనాభా లెక్కలనే ప్రాతిపదికగా స్థిరీకరించారు.

12. రాష్ట్రపతి ఎన్నికలకు 1971 జనాభా లెక్కలనే ఏ సంవత్సరం వరకు ఉపయోగించాలని 84వ రాజ్యాంగ సవరణ నిర్దేశించింది?

• A.2020 వరకు
• B.2026 వరకు
• C.2031 వరకు
• D.నిరవధికంగా

✅ Answer: B – 2026 వరకు

Explanation: 84వ రాజ్యాంగ సవరణ (2001) ప్రకారం, 2026 సంవత్సరం తర్వాత జరిగే తొలి జనాభా లెక్కల (Census) వివరాలు వెలువడే వరకు 1971 జనాభా లెక్కలనే ప్రాతిపదికగా తీసుకోవాలి.

13. రాష్ట్రపతి, ఉపరాష్ట్రపతి ఎన్నికలకు సంబంధించి తలెత్తే వివాదాలను ఎవరు విచారించి అంతిమ తీర్పు ఇస్తారు?

• A.కేంద్ర ఎన్నికల సంఘం
• B.ఢిల్లీ హైకోర్టు
• C.సుప్రీంకోర్టు మాత్రమే
• D.పార్లమెంట్ సంయుక్త కమిటీ

✅ Answer: C – సుప్రీంకోర్టు మాత్రమే

Explanation: ఆర్టికల్ 71 స్పష్టంగా తెలుపుతున్నట్లు, దేశ అత్యున్నత పదవులైన రాష్ట్రపతి, ఉపరాష్ట్రపతి ఎన్నికల వివాదాలపై విచారణ జరిపే పూర్తి, అంతిమ అధికారం సుప్రీంకోర్టుకే ఉంది.

14. రాష్ట్రపతి ఎన్నికల్లో గెలుపొందడానికి అభ్యర్థి సాధించాల్సిన 'కోటా' ఫార్ములా ఏమిటి?

• A.(చెల్లుబాటయ్యే ఓట్లు / 4) + 1
• B.(చెల్లుబాటయ్యే ఓట్లు / 3) + 1
• C.(చెల్లుబాటయ్యే ఓట్లు / 2) + 1
• D.పోలైన ఓట్లలో 2/3వ వంతు

✅ Answer: C – (చెల్లుబాటయ్యే ఓట్లు / 2) + 1

Explanation: నైష్పత్తిక ప్రాతినిధ్య పద్ధతిలో కేవలం మెజారిటీ వస్తే సరిపోదు. ఖచ్చితంగా 50 శాతానికి పైగా, అంటే చెల్లుబాటయ్యే మొత్తం ఓట్లలో సగానికి ఒక ఓటు అదనంగా (కోటా) సాధించాలి.

15. రాష్ట్రపతి ఎన్నికను ఎవరు నిర్వహిస్తారు?

• A.పార్లమెంట్ సెక్రటేరియట్
• B.భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తి
• C.భారత కేంద్ర ఎన్నికల సంఘం (ECI)
• D.హోం మంత్రిత్వ శాఖ

✅ Answer: C – భారత కేంద్ర ఎన్నికల సంఘం (ECI)

Explanation: ఆర్టికల్ 324 ప్రకారం పార్లమెంట్, రాష్ట్ర శాసనసభలతో పాటు రాష్ట్రపతి మరియు ఉపరాష్ట్రపతి ఎన్నికలను పర్యవేక్షించి, నిర్వహించే బాధ్యత కేంద్ర ఎన్నికల సంఘానిదే.

16. భారతదేశ చరిత్రలో రెండవ విడత ఓట్ల లెక్కింపు (Second preference votes) ద్వారా గెలుపొందిన ఏకైక రాష్ట్రపతి ఎవరు?

• A.డా. రాజేంద్ర ప్రసాద్
• B.వి.వి. గిరి
• C.నీలం సంజీవరెడ్డి
• D.కె.ఆర్. నారాయణన్

✅ Answer: B – వి.వి. గిరి

Explanation: 1969లో జరిగిన రాష్ట్రపతి ఎన్నికల్లో వి.వి.గిరి మరియు నీలం సంజీవరెడ్డి మధ్య తీవ్ర పోటీ నెలకొంది. మొదటి ప్రాధాన్యత ఓట్లతో కోటా రాకపోవడంతో రెండవ విడత లెక్కింపుతో వి.వి.గిరి గెలిచారు.

17. ఉపరాష్ట్రపతి ఎన్నికల విధానం మరియు అర్హతల గురించి వివరించే ఆర్టికల్ ఏది?

• A.ఆర్టికల్ 63
• B.ఆర్టికల్ 64
• C.ఆర్టికల్ 66
• D.ఆర్టికల్ 71

✅ Answer: C – ఆర్టికల్ 66

Explanation: ఉపరాష్ట్రపతి ఎన్నికలో ఎవరు పాల్గొంటారు, దానికి నైష్పత్తిక ప్రాతినిధ్య పద్ధతిని వాడటం మరియు అభ్యర్థికి ఉండాల్సిన అర్హతలన్నీ ఆర్టికల్ 66లో పొందుపరిచారు.

18. ఏదైనా రాష్ట్ర శాసనసభ రద్దయిన కారణంగా (Electoral college లో ఖాళీ ఉన్నందున) రాష్ట్రపతి ఎన్నికను వాయిదా వేయవచ్చా?

• A.అవును, ఖచ్చితంగా వాయిదా వేయాలి
• B.సుప్రీంకోర్టు సూచిస్తే వాయిదా వేయవచ్చు
• C.వాయిదా వేయడానికి లేదా ఎన్నికను సవాలు చేయడానికి వీలులేదు
• D.ఆ రాష్ట్ర జనాభాను బట్టి నిర్ణయిస్తారు

✅ Answer: C – వాయిదా వేయడానికి లేదా ఎన్నికను సవాలు చేయడానికి వీలులేదు

Explanation: 11వ రాజ్యాంగ సవరణ మరియు ఆర్టికల్ 71(4) ప్రకారం ఎలక్టోరల్ కాలేజ్‌లో ఖాళీలు ఉన్నాయనే సాకుతో రాష్ట్రపతి ఎన్నికను వాయిదా వేయడానికి గాని, కోర్టులో సవాలు చేయడానికి గాని వీలులేదు.

19. రాష్ట్రపతి ఎన్నికలో దేశంలోని ఎంపీలందరి ఓటు విలువ ఒకేలా ఉంటుందా?

• A.రాష్ట్ర జనాభాను బట్టి ఎంపీ ఓటు విలువ మారుతుంది
• B.లోక్‌సభ, రాజ్యసభ ఎంపీలందరికీ సమానమైన ఓటు విలువ ఉంటుంది
• C.రాజ్యసభ ఎంపీల ఓటు విలువ ఎక్కువ
• D.లోక్‌సభ ఎంపీల ఓటు విలువ ఎక్కువ

✅ Answer: B – లోక్‌సభ, రాజ్యసభ ఎంపీలందరికీ సమానమైన ఓటు విలువ ఉంటుంది

Explanation: ఎమ్మెల్యేల ఓటు విలువ జనాభాను బట్టి రాష్ట్రానికి రాష్ట్రానికి మారుతుంది. కానీ దేశంలోని ఎంపీలందరి (లోక్‌సభ మరియు రాజ్యసభ) ఓటు విలువ మాత్రం సమానంగా (ప్రస్తుతం 700) ఉంటుంది.

20. రాష్ట్రపతి ఎన్నికలకు రిటర్నింగ్ అధికారి (Returning Officer) గా ఎవరు వ్యవహరిస్తారు?

• A.ప్రధాన ఎన్నికల కమిషనర్
• B.సుప్రీంకోర్టు రిజిస్ట్రార్ జనరల్
• C.లోక్‌సభ మరియు రాజ్యసభ సెక్రటరీ జనరల్‌లు (రొటేషన్ పద్ధతిలో)
• D.పార్లమెంటరీ వ్యవహారాల శాఖ కార్యదర్శి

✅ Answer: C – లోక్‌సభ మరియు రాజ్యసభ సెక్రటరీ జనరల్‌లు (రొటేషన్ పద్ధతిలో)

Explanation: సంప్రదాయం ప్రకారం, ఒకసారి లోక్‌సభ సెక్రటరీ జనరల్ రిటర్నింగ్ అధికారిగా ఉంటే, తదుపరి రాష్ట్రపతి ఎన్నికలకు రాజ్యసభ సెక్రటరీ జనరల్ రిటర్నింగ్ అధికారిగా వ్యవహరిస్తారు.