భారత పార్లమెంటు సభల పదవీకాలం (లోక్సభ మరియు రాజ్యసభ) గురించి తెలుసుకోవడం భారత రాజ్యాంగ నిర్మాణం, ప్రజాస్వామ్య మనుగడ మరియు ప్రభుత్వ జవాబుదారీతనాన్ని అర్థం చేసుకోవడంలో అత్యంత కీలకమైన అంశం. కేంద్ర చట్టసభలైన లోక్సభ మరియు రాజ్యసభలు ఎన్నాళ్ల పాటు మనుగడలో ఉంటాయి, వాటిని రద్దు చేసే అధికారం ఎవరికి ఉంది, అత్యవసర పరిస్థితుల్లో వాటి పదవీకాలాన్ని ఎలా పొడిగిస్తారు అనే విషయాలపై పోటీ పరీక్షల అభ్యర్థులకు మరియు సామాన్య పౌరులకు పూర్తి అవగాహన ఉండాలి.
భారత రాజ్యాంగం రెండు సభలకు ఒకే విధమైన పదవీకాలాన్ని నిర్ణయించలేదు. ఒక సభను శాశ్వతంగా ఉంచగా, మరో సభను ప్రజల తీర్పుకు లోబడి నిర్ణీత కాలానికి పరిమితం చేసింది. ఈ వ్యాసంలో భారత పార్లమెంటు సభల వ్యవధి, దానికి సంబంధించిన రాజ్యాంగ నిబంధనలు మరియు చారిత్రక పరిణామాల గురించి అత్యంత సమగ్రంగా తెలుసుకుందాం.
రాజ్యాంగ నిబంధనలు - ఆర్టికల్ 83
భారత రాజ్యాంగంలోని 5వ భాగంలో ఉన్న ఆర్టికల్ 83 పార్లమెంటు ఉభయ సభల (రాజ్యసభ మరియు లోక్సభ) పదవీకాలాన్ని స్పష్టంగా వివరిస్తుంది. పార్లమెంటరీ ప్రజాస్వామ్య విధానాన్ని అవలంబించిన భారతదేశం, బ్రిటన్ నమూనాను ఆదర్శంగా తీసుకొని రెండు సభల విధానాన్ని (ద్విసభా విధానం) ఏర్పాటు చేసింది. రాజ్యాంగ నిర్మాతలు ఎంతో ముందుచూపుతో దిగువ సభ అయిన లోక్సభకు ప్రజల పట్ల జవాబుదారీతనం ఉండేలా ఒక నిర్దిష్ట కాలాన్ని నిర్ణయించి, ఎగువ సభ అయిన రాజ్యసభను ఎప్పటికీ రద్దు కాని శాశ్వత సభగా తీర్చిదిద్దారు.
రాజ్యసభ పదవీకాలం
రాజ్యసభ భారత పార్లమెంటులో ఎగువ సభ. దీనిని రాష్ట్రాల మండలి అని కూడా పిలుస్తారు. రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 83(1) ప్రకారం రాజ్యసభ అనేది ఒక శాశ్వత సభ. లోక్సభ మాదిరిగా దీనిని ఐదేళ్లకోసారి రద్దు చేయడం (డిసొల్యూషన్) సాధ్యపడదు.
భారతదేశంలో తొలిసారిగా రాజ్యసభ 1952లో ఏర్పాటైంది. నాటి నుంచి నేటి వరకు రాజ్యసభ నిరంతరంగా కొనసాగుతూనే ఉంది. ప్రభుత్వాలు మారినా, ప్రధానమంత్రులు మారినా, లోక్సభ రద్దయినా రాజ్యసభ మనుగడకు ఎలాంటి ముప్పు ఉండదు. దేశంలో ఏదైనా రాజకీయ సంక్షోభం వచ్చి లోక్సభ రద్దయినప్పుడు, దేశానికి చట్టసభ లేకుండా పోకూడదనే ఉద్దేశ్యంతో రాజ్యాంగ నిర్మాతలు రాజ్యసభను శాశ్వత సభగా ఏర్పాటు చేశారు.
రాజ్యసభ సభ్యుల పదవీకాలం
రాజ్యసభ శాశ్వత సభ అయినప్పటికీ, అందులోని సభ్యులు జీవితకాలం పాటు ఆ పదవిలో కొనసాగరు. రాజ్యాంగం స్వయంగా రాజ్యసభ సభ్యుల పదవీకాలాన్ని నిర్దేశించలేదు. ఈ అధికారాన్ని రాజ్యాంగం భారత పార్లమెంటుకు వదిలివేసింది. ఆ అధికారాన్ని ఉపయోగించుకుని పార్లమెంటు ప్రజాప్రాతినిధ్య చట్టం, 1951 ను రూపొందించింది. ఈ చట్టం ప్రకారం రాజ్యసభ సభ్యుని పదవీకాలం 6 సంవత్సరాలు గా నిర్ణయించబడింది.
ఒక సభ్యుడు రాజ్యసభకు ఎన్నికైన నాటి నుంచి ఆరు సంవత్సరాల పాటు ఆ పదవిలో కొనసాగుతాడు. అయితే, సభ ఎప్పటికీ ఖాళీ కాకుండా ఉండేందుకు ఒక అద్భుతమైన పద్ధతిని రూపొందించారు. అదేంటంటే, రాజ్యసభలోని మొత్తం సభ్యులలో మూడింట ఒక వంతు మంది ప్రతి రెండు సంవత్సరాలకు ఒకసారి పదవీ విరమణ చేస్తారు. ఆ ఖాళీ అయిన స్థానాలకు మళ్లీ కొత్తగా ఎన్నికలు జరుగుతాయి. అంటే ఒకేసారి అందరూ సభ్యులు పదవి నుంచి తప్పుకోరు. ప్రతి రెండేళ్లకోసారి 1/3 వంతు సభ్యులు మాత్రమే మారుతూ ఉంటారు. కాబట్టి సభ ఎప్పుడూ 2/3 వంతు మంది పాత సభ్యులతో, 1/3 వంతు మంది కొత్త సభ్యులతో నిరంతరంగా నడుస్తూనే ఉంటుంది. ఒకసారి పదవీ విరమణ చేసిన సభ్యుడు ఎన్నిసార్లయినా మళ్లీ రాజ్యసభకు తిరిగి ఎన్నిక కావచ్చు.
తొలి రాజ్యసభలో లాటరీ విధానం
1952లో రాజ్యసభ మొదటిసారిగా ఏర్పాటైనప్పుడు అందరూ సభ్యులు ఒకేసారి ఎన్నికయ్యారు. మరి ప్రతి రెండేళ్లకోసారి మూడింట ఒక వంతు మంది పదవీ విరమణ చేయాలన్న నియమాన్ని అప్పట్లో ఎలా అమలు చేశారన్నది ఆసక్తికరం. ఆ సమయంలో ఎవరిని రెండేళ్లకు పంపేయాలి, ఎవరిని నాలుగేళ్లకు పంపాలి, ఎవరిని ఆరేళ్లు ఉంచాలి అని నిర్ణయించడానికి రాష్ట్రపతి ఉత్తర్వుల మేరకు లాటరీ విధానాన్ని అనుసరించారు. లాటరీ ద్వారా మూడింట ఒక వంతు మంది సభ్యులను మొదటి రెండేళ్లకే పదవి నుంచి తప్పించారు. మరో మూడింట ఒక వంతు మందిని నాలుగేళ్లకు తప్పించారు. మిగిలిన వారు మాత్రమే ఆరేళ్ల పూర్తి పదవీకాలాన్ని పూర్తి చేశారు. అప్పటి నుండి ఈ చక్రం నిరంతరాయంగా, ఎలాంటి ఇబ్బంది లేకుండా సాగుతూ వస్తోంది.
లోక్సభ పదవీకాలం (ప్రజల సభ)
లోక్సభ అనేది భారతదేశ ప్రజలకు నేరుగా ప్రాతినిధ్యం వహించే సభ. ఇది పార్లమెంటులో దిగువ సభ. ప్రజల చేత ప్రత్యక్షంగా ఎన్నికైన ప్రతినిధులు ఇందులో ఉంటారు కాబట్టి, ప్రభుత్వ ఏర్పాటులో మరియు మనుగడలో లోక్సభదే కీలక పాత్ర.
రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 83(2) లోక్సభ పదవీకాలాన్ని వివరిస్తుంది. సాధారణ పరిస్థితుల్లో లోక్సభ పదవీకాలం 5 సంవత్సరాలు. ఇక్కడ గమనించాల్సిన ముఖ్యమైన విషయం ఏమిటంటే, ఈ ఐదు సంవత్సరాల కాలాన్ని ఎన్నికల ఫలితాలు వచ్చిన రోజు నుంచి కాకుండా, సార్వత్రిక ఎన్నికల తర్వాత జరిగే లోక్సభ మొదటి సమావేశం తేదీ నుంచి లెక్కిస్తారు. మొదటి సమావేశం జరిగిన నాటి నుంచి కచ్చితంగా ఐదేళ్లు పూర్తయ్యే సరికి లోక్సభ ఆటోమేటిక్గా రద్దవుతుంది.
ముందస్తు రద్దు (ప్రిమెచ్యూర్ డిసొల్యూషన్)
లోక్సభ పదవీకాలం ఐదేళ్లు అయినప్పటికీ, ప్రతిసారీ సభ ఐదేళ్ల పాటు పూర్తి కాలాన్ని పూర్తి చేసుకుంటుందన్న గ్యారెంటీ లేదు. ఐదేళ్లు నిండక ముందే ఏ క్షణంలోనైనా లోక్సభను రద్దు చేసే అధికారం భారత రాష్ట్రపతికి ఉంటుంది. రాష్ట్రపతి తన సొంత నిర్ణయంతో కాకుండా, ప్రధానమంత్రి నేతృత్వంలోని కేంద్ర మంత్రిమండలి సలహా మేరకు మాత్రమే లోక్సభను రద్దు చేస్తారు.
కింది సందర్భాల్లో లోక్సభ ముందస్తుగా రద్దయ్యే అవకాశం ఉంటుంది:
మెజారిటీ కోల్పోవడం: ప్రభుత్వానికి లోక్సభలో పూర్తి మెజారిటీ లేనప్పుడు ప్రతిపక్షాలు ప్రవేశపెట్టే అవిశ్వాస తీర్మానం నెగ్గితే ప్రభుత్వం పడిపోతుంది. ప్రత్యామ్నాయ ప్రభుత్వం ఏర్పాటు చేయడానికి ఏ పార్టీకి బలం లేకపోతే లోక్సభను రద్దు చేస్తారు.
ప్రధాని సిఫార్సు: ప్రభుత్వానికి పూర్తి మెజారిటీ ఉన్నప్పటికీ, రాజకీయ ప్రయోజనాల దృష్ట్యా లేదా ప్రజల మద్దతును తిరిగి పొందే ఉద్దేశ్యంతో ముందస్తు ఎన్నికలకు వెళ్లాలని ప్రధానమంత్రి నిర్ణయిస్తే, లోక్సభను రద్దు చేయాలని ఆయన రాష్ట్రపతికి సిఫార్సు చేయవచ్చు.
ఒకసారి లోక్సభను రాష్ట్రపతి రద్దు చేసిన తర్వాత, ఆ నిర్ణయాన్ని దేశంలోని ఏ న్యాయస్థానంలోనూ సవాలు చేయడానికి వీల్లేదు. రద్దు నిర్ణయం అంతిమం మరియు తిరుగులేనిది. భారతదేశ రాజకీయ చరిత్రలో ఎన్నో లోక్సభలు తమ ఐదేళ్ల పూర్తి కాలాన్ని ముగించక ముందే రద్దయిన సందర్భాలు అనేకం ఉన్నాయి.
జాతీయ అత్యవసర పరిస్థితి - లోక్సభ పదవీకాలం పొడిగింపు
లోక్సభను ఐదేళ్ల కంటే ముందుగానే రద్దు చేయవచ్చని తెలుసుకున్నాం. అయితే, ఐదేళ్ల కంటే ఎక్కువగా లోక్సభ పదవీకాలాన్ని పొడిగించే అవకాశం ఉందా? రాజ్యాంగం దీనికి కూడా ఒక ప్రత్యేక మినహాయింపును ఇచ్చింది.
ఆర్టికల్ 352 కింద దేశంలో జాతీయ అత్యవసర పరిస్థితి అమల్లో ఉన్నప్పుడు లోక్సభ పదవీకాలాన్ని పొడిగించవచ్చు. యుద్ధం, విదేశీ దురాక్రమణ లేదా సాయుధ తిరుగుబాటు వంటి కారణాల వల్ల దేశ భద్రతకు ముప్పు ఏర్పడినప్పుడు రాష్ట్రపతి జాతీయ అత్యవసర పరిస్థితిని విధిస్తారు. అటువంటి విపత్కర పరిస్థితుల్లో దేశవ్యాప్తంగా సాధారణ ఎన్నికలు నిర్వహించడం సాధ్యపడదు. కాబట్టి, ఆర్టికల్ 83లోని మినహాయింపు నిబంధన ద్వారా పార్లమెంటు ఒక చట్టం చేసి లోక్సభ పదవీకాలాన్ని పొడిగించవచ్చు.
పొడిగింపు నియమాలు
- లోక్సభ పదవీకాలాన్ని పార్లమెంటు చట్టం ద్వారా మాత్రమే పొడిగించాలి. (రాష్ట్రపతి ఆర్డినెన్స్ ద్వారా కాదు).
- ఒకసారి చట్టం చేయడం ద్వారా గరిష్టంగా ఒక సంవత్సరం పాటు మాత్రమే పదవీకాలాన్ని పొడిగించగలరు.
- అత్యవసర పరిస్థితి కొనసాగుతున్నంత కాలం, ఇలా సంవత్సరానికి ఒకసారి చొప్పున ఎన్నిసార్లయినా సరే పదవీకాలాన్ని పొడిగిస్తూనే పోవచ్చు. (దీనికి గరిష్ట పరిమితి లేదు).
అయితే, అత్యవసర పరిస్థితి ముగిసిన తర్వాత (ఉపసంహరించుకున్న తర్వాత) ఏ పరిస్థితుల్లోనూ ఆ లోక్సభ పదవీకాలం ఆరు నెలల కంటే మించి కొనసాగడానికి వీల్లేదు. కచ్చితంగా ఆరు నెలల్లోగా ఎన్నికలు నిర్వహించి తీరాలి.
చారిత్రక ఉదాహరణ: ఐదవ లోక్సభ
భారతదేశ చరిత్రలో లోక్సభ పదవీకాలాన్ని ఇలా పొడిగించిన ఏకైక సందర్భం 1970వ దశకంలో ఇందిరా గాంధీ ప్రభుత్వ కాలంలో జరిగింది. 1971లో ఏర్పడిన ఐదవ లోక్సభ పదవీకాలం వాస్తవానికి 1976 మార్చి నాటికి ముగియాలి. కానీ 1975లో ఇందిరా గాంధీ ప్రభుత్వం అంతర్గత భద్రత పేరుతో దేశంలో జాతీయ అత్యవసర పరిస్థితిని విధించింది.
ఈ ఎమర్జెన్సీ అమలులో ఉండగానే, పార్లమెంటు చట్టం ద్వారా ఐదవ లోక్సభ పదవీకాలాన్ని మొదట ఒక సంవత్సరం పాటు (1977 మార్చి వరకు) పొడిగించారు. ఆ తర్వాత మరో చట్టం చేసి ఇంకొక సంవత్సరం పాటు (1978 మార్చి వరకు) పొడిగించారు. అంటే మొత్తం మీద ఐదవ లోక్సభ ఐదేళ్లకు బదులుగా దాదాపు ఆరేళ్ల పాటు కొనసాగింది. అయితే, 1977 ఆరంభంలో ఎమర్జెన్సీని ఎత్తివేయడంతో, ఆ వెంటనే లోక్సభను రద్దు చేసి 1977 మార్చిలో సార్వత్రిక ఎన్నికలకు వెళ్లారు.
42వ మరియు 44వ రాజ్యాంగ సవరణలు
లోక్సభ పదవీకాలం ఎప్పుడూ ఐదేళ్లుగానే ఉండేదా అంటే, మధ్యలో కొంతకాలం అది ఆరేళ్లుగా మార్చబడింది. దీని వెనుక పెద్ద రాజకీయ చరిత్రే ఉంది.
42వ రాజ్యాంగ సవరణ చట్టం (1976):
ఇందిరా గాంధీ నేతృత్వంలోని కాంగ్రెస్ ప్రభుత్వం ఎమర్జెన్సీ సమయంలో 1976లో 42వ రాజ్యాంగ సవరణను తీసుకువచ్చింది. ఈ సవరణను భారత రాజ్యాంగ చరిత్రలో ఒక "మినీ రాజ్యాంగం" అని కూడా అంటారు. ఈ సవరణ ద్వారా ఆర్టికల్ 83ని మార్చి లోక్సభ సాధారణ పదవీకాలాన్ని 5 సంవత్సరాల నుంచి 6 సంవత్సరాలకు పెంచారు. రాష్ట్రాల విధానసభల (అసెంబ్లీ) పదవీకాలాన్ని కూడా ఐదేళ్ల నుంచి ఆరేళ్లకు పెంచారు. ప్రభుత్వానికి మరింత స్థిరత్వాన్ని ఇవ్వాలనే సాకుతో ఈ పని చేశారు.
44వ రాజ్యాంగ సవరణ చట్టం (1978):
ఎమర్జెన్సీ తర్వాత జరిగిన 1977 ఎన్నికల్లో కాంగ్రెస్ పార్టీ ఓడిపోయి, మొరార్జీ దేశాయ్ నేతృత్వంలో జనతా పార్టీ అధికారంలోకి వచ్చింది. ప్రజాస్వామ్య విలువల పునరుద్ధరణే లక్ష్యంగా ఏర్పడిన ఈ ప్రభుత్వం, 42వ సవరణ ద్వారా జరిగిన అనేక మార్పులను రద్దు చేస్తూ 1978లో 44వ రాజ్యాంగ సవరణను తీసుకువచ్చింది. ఈ సవరణ ద్వారా లోక్సభ మరియు రాష్ట్ర విధానసభల పదవీకాలాన్ని ఆరేళ్ల నుంచి తిరిగి పాత పద్ధతిలో 5 సంవత్సరాలకు కుదించారు. అప్పటి నుండి నేటి వరకు లోక్సభ పదవీకాలం ఐదేళ్లుగానే స్థిరపడింది.
లోక్సభ రద్దు (డిసొల్యూషన్) ప్రభావాలు
లోక్సభ పదవీకాలం ముగిసిపోవడం లేదా ముందస్తుగా రద్దు కావడం జరిగినప్పుడు, సభలోని కార్యకలాపాలపై తీవ్ర ప్రభావం పడుతుంది. ముఖ్యంగా చట్టంగా మారడానికి ఉభయ సభల ముందు పెండింగ్లో ఉన్న అనేక బిల్లుల భవితవ్యం లోక్సభ రద్దుతో ముడిపడి ఉంటుంది. రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 107 లోక్సభ రద్దయినప్పుడు ఏయే బిల్లులు రద్దవుతాయి (Lapse), ఏవి రద్దు కావు అనే విషయాలను స్పష్టంగా నిర్దేశించింది. పోటీ పరీక్షల కోణంలో ఇది అత్యంత ముఖ్యమైన అంశం.
రద్దయ్యే బిల్లులు (ల్యాప్స్ అయ్యేవి)
లోక్సభ రద్దయిన వెంటనే కింది పెండింగ్ బిల్లులన్నీ ఆటోమేటిక్గా రద్దవుతాయి. కొత్త లోక్సభ ఏర్పడిన తర్వాత ప్రభుత్వం వాటిని మళ్లీ మొదటి నుండి ప్రవేశపెట్టాల్సిందే.
లోక్సభలో పెండింగ్లో ఉన్న బిల్లు: ఒక బిల్లును లోక్సభలో ప్రవేశపెట్టినా, లేదా రాజ్యసభ ఆమోదించి లోక్సభకు పంపినా, ఆ బిల్లు ఇంకా లోక్సభ పరిధిలోనే పెండింగ్లో ఉంటే, సభ రద్దయిన వెంటనే ఆ బిల్లు కనుమరుగైపోతుంది.
లోక్సభ ఆమోదించి రాజ్యసభలో పెండింగ్లో ఉన్న బిల్లు: ఒక బిల్లును లోక్సభ ఆమోదించి, రెండవ సభ ఆమోదం కోసం రాజ్యసభకు పంపినప్పుడు, రాజ్యసభ ఇంకా ఆమోదించక ముందే లోక్సభ రద్దయితే ఆ బిల్లు కూడా రద్దయిపోతుంది. కారణం, ప్రజల తీర్పుతో ఎన్నికైన లోక్సభ ఆమోదించిన అంశాన్ని, కొత్తగా వచ్చే లోక్సభ అంగీకరించకపోవచ్చు. కాబట్టి పాత సభ ఆమోదంతో సంబంధం ఉన్న బిల్లు రద్దవుతుంది.
రద్దు కాని బిల్లులు (ల్యాప్స్ కానివి)
కింది పరిస్థితుల్లో ఉన్న బిల్లులు లోక్సభ రద్దయినా సరే రద్దు కావు. కొత్త లోక్సభ ఏర్పడిన తర్వాత కూడా ఇవి జీవించే ఉంటాయి.
రాజ్యసభలో పెండింగ్లో ఉండి, లోక్సభకు ఇంకా రాని బిల్లు: రాజ్యసభ ఒక శాశ్వత సభ. ఒక బిల్లును రాజ్యసభలో ప్రవేశపెట్టి, దానిపై అక్కడ ఇంకా చర్చే జరుగుతుంటే, దానికి లోక్సభతో ఇంకా ఎలాంటి సంబంధం లేదు కాబట్టి లోక్సభ రద్దయినా ఆ బిల్లుకు ఏమీ కాదు.
ఉభయ సభల సంయుక్త సమావేశానికి పిలుపునిచ్చిన బిల్లు: ఒక సాధారణ బిల్లు విషయంలో లోక్సభకు, రాజ్యసభకు మధ్య తీవ్ర అభిప్రాయభేదాలు వచ్చి ప్రతిష్టంభన ఏర్పడినప్పుడు రాష్ట్రపతి పరిష్కారం కోసం ఉభయ సభల సంయుక్త సమావేశాన్ని (ఆర్టికల్ 108) ఏర్పాటు చేస్తున్నట్లు లోక్సభ రద్దు కావడానికి ముందే నోటిఫికేషన్ ఇస్తే, ఆ బిల్లు రద్దు కాదు.
ఉభయ సభలు ఆమోదించి రాష్ట్రపతి ఆమోదం కోసం ఉన్న బిల్లు: పార్లమెంటు రెండు సభలు తమ పనిని పూర్తి చేసి, బిల్లును రాష్ట్రపతి సంతకం కోసం పంపిన తర్వాత లోక్సభ రద్దయినా సరే ఆ బిల్లు రద్దు కాదు. రాష్ట్రపతి దానికి ఆమోదముద్ర వేయవచ్చు.
రాష్ట్రపతి పునఃపరిశీలన కోసం వెనక్కి పంపిన బిల్లు: ఉభయ సభలు ఆమోదించి పంపిన బిల్లును రాష్ట్రపతి పునఃపరిశీలన కోసం పార్లమెంటుకు వెనక్కి పంపిన సందర్భంలో లోక్సభ రద్దయినా సరే ఆ బిల్లు రద్దు కాదు. కొత్త లోక్సభ మళ్లీ దానిపై చర్చిస్తుంది.
రాజ్యసభలో పెండింగ్లో ఉన్న అసంపూర్తి పనులు: బిల్లులు కాకుండా, రాజ్యసభలో ఇతరత్రా పెండింగ్లో ఉన్న తీర్మానాలు లేదా నోటీసులు రాజ్యసభ శాశ్వత సభ కాబట్టి రద్దు కావు.
ప్రొరోగేషన్) మరియు డిసొల్యూషన్ మధ్య వ్యత్యాసం
పార్లమెంటు సభల వ్యవధి గురించి మాట్లాడుకునేటప్పుడు సభల ముగింపు మరియు సభల రద్దుకు మధ్య ఉన్న తేడాను కచ్చితంగా అర్థం చేసుకోవాలి.
సాధారణంగా పార్లమెంటు బడ్జెట్ సమావేశాలు, వర్షాకాల సమావేశాలు, శీతాకాల సమావేశాలు అంటూ వేర్వేరు సమయాల్లో సమావేశమవుతుంది. ఒక సమావేశాల సెషన్ పూర్తయిన తర్వాత రాష్ట్రపతి ఆ సెషన్ను అధికారికంగా ముగిస్తున్నట్లు ప్రకటిస్తారు. దీనినే ప్రొరోగేషన్ అంటారు. ప్రొరోగేషన్ అనేది కేవలం ఆ సమావేశాలకు (సెషన్కు) ముగింపు మాత్రమే. సభ జీవితకాలానికి ముగింపు కాదు. రాజ్యసభ మరియు లోక్సభ రెండింటినీ రాష్ట్రపతి ప్రొరోగ్ చేస్తారు. ప్రొరోగ్ అయిన సభ ముందున్న బిల్లులు ఏవీ రద్దు కావు. అవి తదుపరి సమావేశాల్లో మళ్లీ యధావిధిగా కొనసాగుతాయి.
అదే రద్దు (డిసొల్యూషన్) అనేది కేవలం లోక్సభకు మాత్రమే వర్తిస్తుంది. రాజ్యసభకు డిసొల్యూషన్ ఉండదు. లోక్సభ రద్దవడం అంటే ఆ సభ జీవితకాలం పూర్తిగా ముగిసిపోవడమే. పాత లోక్సభ స్థానంలో దేశవ్యాప్తంగా మళ్లీ సార్వత్రిక ఎన్నికలు జరిగి తీరాల్సిందే. ఎన్నికల ద్వారా సరికొత్త లోక్సభ సభ్యులతో ఏర్పాటవుతుంది.
భారత రాజ్యాంగ నిర్మాతలు పార్లమెంటు ఉభయ సభల పదవీకాలానికి సంబంధించి అత్యద్భుతమైన సమతుల్యతను సాధించారు. ఒకవైపు ఐదేళ్లకోసారి ప్రజా తీర్పు కోసం ఎదురుచూసే లోక్సభను ఏర్పాటు చేసి, ప్రభుత్వాల నిరంకుశత్వాన్ని నివారించారు. ఐదేళ్లు నిండక ముందే ప్రధాని సలహాతో సభను రద్దు చేసే అధికారాన్ని ఇవ్వడం ద్వారా రాజకీయ అస్థిరతను అధిగమించే ఆయుధాన్ని ప్రజాస్వామ్యానికి అందించారు. మరొకవైపు, దేశంలో ఎట్టి పరిస్థితుల్లోనూ చట్టసభలకు శూన్యత ఏర్పడకుండా ఉండేందుకు రాజ్యసభను శాశ్వత సభగా ఏర్పాటు చేసి మేధోపరమైన భద్రతను కల్పించారు.
లోక్సభ ఐదేళ్ల పదవీకాలం దేశంలో ప్రజాభిప్రాయాన్ని ప్రతిబింబిస్తే, రాజ్యసభ సభ్యుల ఆరేళ్ల పదవీకాలం మరియు రెండేళ్లకోసారి జరిగే పరివర్తన వ్యవస్థాగత నిరంతరతను కొనసాగిస్తుంది. అత్యవసర పరిస్థితుల్లో లోక్సభ కాలాన్ని పొడిగించే విధానం దేశ సమగ్రతను కాపాడటానికి ఒక ఆపద్బంధువులా పనిచేస్తుంది.
పార్లమెంటు సభల ఈ వ్యవధి నిర్ణయాలు భారతదేశ ప్రజాస్వామ్య వ్యవస్థను ఏడు దశాబ్దాలకు పైగా విజయవంతంగా ముందుకు నడిపిస్తూనే ఉన్నాయి. పోటీ పరీక్షలకు సిద్ధమయ్యే అభ్యర్థులు కేవలం ఐదేళ్లు, ఆరేళ్లు అని బట్టీ పట్టకుండా ఆర్టికల్ 83 నిబంధనలు, అత్యవసర పరిస్థితుల మినహాయింపులు మరియు బిల్లుల రద్దుపై డిసొల్యూషన్ చూపే ప్రభావాన్ని లోతుగా అధ్యయనం చేయడం ఎంతో అవసరం.
లోక్సభ, రాజ్యసభ పదవీకాలం: 20 MCQs
1. భారత రాజ్యాంగంలోని ఏ ఆర్టికల్ పార్లమెంటు ఉభయ సభల (లోక్సభ, రాజ్యసభ) పదవీకాలాన్ని వివరిస్తుంది?
- A.ఆర్టికల్ 79
- B.ఆర్టికల్ 81
- C.ఆర్టికల్ 83
- D.ఆర్టికల్ 85
2. రాజ్యసభ (ఎగువ సభ) మనుగడకు సంబంధించి కింది వాటిలో సరైన వాక్యం ఏది?
- A.ఇది ప్రతి 5 ఏళ్లకు ఒకసారి రద్దవుతుంది
- B.ఇది ఒక శాశ్వత సభ, రద్దు (Dissolution) కు గురికాదు
- C.అత్యవసర పరిస్థితిలో మాత్రమే రద్దవుతుంది
- D.ప్రతి ఆరేళ్లకు రాష్ట్రపతి దీనిని రద్దు చేస్తారు
3. రాజ్యసభ సభ్యుని పదవీకాలం ఎంత?
- A.4 సంవత్సరాలు
- B.5 సంవత్సరాలు
- C.6 సంవత్సరాలు
- D.జీవితకాలం
4. రాజ్యసభ సభ్యుల పదవీకాలాన్ని రాజ్యాంగం స్వయంగా నిర్దేశించలేదు. అయితే ఏ చట్టం ద్వారా పార్లమెంటు దీనిని 6 ఏళ్లుగా నిర్ణయించింది?
- A.పార్లమెంట్ చట్టం, 1950
- B.ప్రజాప్రాతినిధ్య చట్టం, 1951
- C.రాజ్యాంగం (మొదటి సవరణ) చట్టం, 1951
- D.రాజ్యసభ నిబంధనావళి, 1952
5. రాజ్యసభ ఎప్పటికీ ఖాళీ కాకుండా నడిచేందుకు అనుసరించే విధానం ఏమిటి?
- A.సగం మంది సభ్యులు ప్రతి ఏటా పదవీ విరమణ చేస్తారు
- B.1/3 వంతు సభ్యులు ప్రతి మూడేళ్లకు పదవీ విరమణ చేస్తారు
- C.1/3 వంతు సభ్యులు ప్రతి రెండేళ్లకు ఒకసారి పదవీ విరమణ చేస్తారు
- D.1/4 వంతు సభ్యులు ప్రతి నాలుగేళ్లకు పదవీ విరమణ చేస్తారు
6. సాధారణ పరిస్థితుల్లో లోక్సభ పదవీకాలం 5 సంవత్సరాలు అని తెలుసు. అయితే ఈ ఐదేళ్ల కాలాన్ని ఎప్పటి నుంచి లెక్కిస్తారు?
- A.ఎన్నికల ఫలితాలు వచ్చిన రోజు నుంచి
- B.కొత్త ప్రధానమంత్రి ప్రమాణ స్వీకారం చేసిన రోజు నుంచి
- C.కొత్త లోక్సభ మొదటి సమావేశం జరిగిన రోజు నుంచి
- D.స్పీకర్ ఎన్నికైన రోజు నుంచి
7. ఐదేళ్ల గడువు పూర్తి కాక ముందే (Premature Dissolution) లోక్సభను రద్దు చేసే అత్యున్నత అధికారం ఎవరికి ఉంటుంది?
- A.లోక్సభ స్పీకర్కు
- B.భారత రాష్ట్రపతికి
- C.సుప్రీంకోర్టు ప్రధాన న్యాయమూర్తికి
- D.ఎన్నికల సంఘానికి
8. దేశంలో జాతీయ అత్యవసర పరిస్థితి (Art 352) అమల్లో ఉన్నప్పుడు లోక్సభ పదవీకాలాన్ని పార్లమెంటు చట్టం ద్వారా ఒకేసారి ఎంతకాలం పాటు పొడిగించవచ్చు?
- A.6 నెలలు
- B.1 సంవత్సరం
- C.2 సంవత్సరాలు
- D.3 సంవత్సరాలు
9. జాతీయ అత్యవసర పరిస్థితి ముగిసిన (ఉపసంహరించుకున్న) తర్వాత, పొడిగించబడిన లోక్సభ గరిష్టంగా ఎంతకాలం వరకు మాత్రమే కొనసాగగలదు?
- A.1 నెల
- B.3 నెలలు
- C.6 నెలలు
- D.1 సంవత్సరం
10. ఇందిరా గాంధీ ప్రభుత్వ కాలంలో 1976లో ఏ రాజ్యాంగ సవరణ ద్వారా లోక్సభ పదవీకాలాన్ని 5 ఏళ్ల నుంచి 6 ఏళ్లకు పెంచారు?
- A.38వ రాజ్యాంగ సవరణ
- B.42వ రాజ్యాంగ సవరణ
- C.44వ రాజ్యాంగ సవరణ
- D.52వ రాజ్యాంగ సవరణ
11. మొరార్జీ దేశాయ్ నేతృత్వంలోని జనతా ప్రభుత్వం ఏ రాజ్యాంగ సవరణ ద్వారా లోక్సభ పదవీకాలాన్ని తిరిగి 5 సంవత్సరాలకు తగ్గించింది?
- A.42వ రాజ్యాంగ సవరణ
- B.43వ రాజ్యాంగ సవరణ
- C.44వ రాజ్యాంగ సవరణ
- D.61వ రాజ్యాంగ సవరణ
12. భారత రాజకీయ చరిత్రలో జాతీయ అత్యవసర పరిస్థితి కారణంగా ఏ లోక్సభ పదవీకాలం సుమారు 6 సంవత్సరాల పాటు కొనసాగింది?
- A.మూడవ లోక్సభ (1962-67)
- B.ఐదవ లోక్సభ (1971-77)
- C.ఆరవ లోక్సభ (1977-80)
- D.ఎనిమిదవ లోక్సభ (1984-89)
13. లోక్సభ రద్దయినప్పుడు (Dissolution), ఉభయ సభల్లో పెండింగ్లో ఉన్న బిల్లుల భవితవ్యం (Lapse) గురించి తెలిపే ఆర్టికల్ ఏది?
- A.ఆర్టికల్ 85
- B.ఆర్టికల్ 100
- C.ఆర్టికల్ 107
- D.ఆర్టికల్ 111
14. లోక్సభ రద్దయినప్పుడు (Dissolution), కింది వాటిలో ఏ బిల్లు ఆటోమేటిక్గా రద్దవుతుంది (Lapses)?
- A.రాజ్యసభలో పెండింగ్లో ఉండి లోక్సభకు రాని బిల్లు
- B.రాష్ట్రపతి ఆమోదం కోసం పంపిన బిల్లు
- C.లోక్సభ ఆమోదించి, రాజ్యసభలో పెండింగ్లో ఉన్న బిల్లు
- D.సంయుక్త సమావేశానికి నోటిఫికేషన్ ఇచ్చిన బిల్లు
15. కింది పరిస్థితుల్లో ఏది సంభవిస్తే లోక్సభ రద్దయినా సరే బిల్లు రద్దు కాదు (Does Not Lapse)?
- A.లోక్సభలో ప్రవేశపెట్టి పెండింగ్లో ఉంటే
- B.లోక్సభ ఆమోదించి రాజ్యసభకు పంపితే
- C.రాజ్యసభ ఆమోదించి లోక్సభలో పెండింగ్లో ఉంటే
- D.రాజ్యసభలో మాత్రమే పెండింగ్లో ఉండి లోక్సభకు రాకపోతే
16. లోక్సభ రద్దుకు (Dissolution) మరియు సభ ప్రొరోగేషన్ (Prorogation) కు మధ్య ఉన్న ప్రధాన వ్యత్యాసం ఏమిటి?
- A.ప్రొరోగేషన్ సభ జీవితాన్ని ముగిస్తుంది, రద్దు అనేది సమావేశాన్ని ముగిస్తుంది
- B.రద్దు వల్ల సభ పూర్తిగా ముగుస్తుంది, ప్రొరోగేషన్ వల్ల కేవలం ఆ సమావేశాల సెషన్ మాత్రమే ముగుస్తుంది
- C.రెండు ఒకటే, పదాలు మాత్రమే వేరు
- D.ప్రొరోగేషన్ ను స్పీకర్ చేస్తారు, రద్దును రాష్ట్రపతి చేస్తారు
17. 1952లో మొట్టమొదటి రాజ్యసభ ఏర్పాటైనప్పుడు, ఎవరిని 2 ఏళ్లకు, ఎవరిని 4 ఏళ్లకు పదవి నుంచి తప్పించాలో ఏ పద్ధతి ద్వారా నిర్ణయించారు?
- A.వయస్సు ఆధారంగా
- B.విద్యార్హత ఆధారంగా
- C.లాటరీ విధానం ద్వారా (Lottery system)
- D.రాష్ట్రపతి విచక్షణ ద్వారా
18. ఒక సాధారణ బిల్లు విషయంలో ప్రతిష్టంభన ఏర్పడినప్పుడు, రాష్ట్రపతి "సంయుక్త సమావేశానికి" (Joint Sitting - Art 108) నోటిఫికేషన్ జారీ చేసిన తర్వాత లోక్సభ రద్దయితే ఆ బిల్లు పరిస్థితి ఏమిటి?
- A.వెంటనే రద్దవుతుంది (Lapses)
- B.రద్దు కాదు (Does not Lapse), సంయుక్త సమావేశం జరుగుతుంది
- C.రాష్ట్రపతి ఆమోదంతో చట్టంగా మారుతుంది
- D.సుప్రీంకోర్టు నిర్ణయానికి వదిలివేస్తారు
19. పార్లమెంటు ఉభయ సభల "ప్రొరోగేషన్" (Prorogation) వల్ల పెండింగ్లో ఉన్న బిల్లులపై పడే ప్రభావం ఏమిటి?
- A.అన్ని బిల్లులు రద్దవుతాయి
- B.ఎలాంటి ప్రభావం ఉండదు, బిల్లులు రద్దు కావు
- C.సగం బిల్లులు మాత్రమే రద్దవుతాయి
- D.ప్రభుత్వం నిర్ణయంపై ఆధారపడి ఉంటుంది
20. భారతదేశంలో ఏ సభను "కౌన్సిల్ ఆఫ్ స్టేట్స్" (Council of States) అని కూడా పిలుస్తారు?
- A.లోక్సభ
- B.రాజ్యసభ
- C.శాసన మండలి
- D.నీతి ఆయోగ్ కౌన్సిల్