భారతదేశంలో రాష్ట్రాల ఏర్పాటుపై కమిషన్లు – సమగ్ర విశ్లేషణ
భౌగోళిక, రాజకీయ ముఖచిత్రాన్ని ఎలా మార్చాయో ఈ సమగ్ర వ్యాసంలో తెలుసుకోండి. స్వాతంత్ర్యానంతరం భాషా ప్రయుక్త రాష్ట్రాల డిమాండ్ దార్ కమిషన్ కు ఎలా దారితీసింది, జేవీపీ కమిటీ రిపోర్ట్, ఫజల్ అలీ కమిషన్ సిఫార్సులు, మరియు తెలంగాణ ఆవిర్భావానికి కారణమైన శ్రీకృష్ణ కమిటీ వరకు ప్రతి చారిత్రక ఘట్టాన్ని ఈ ఆర్టికల్ లో విపులంగా విశ్లేషిద్దాం.
భారతదేశంలో రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ – నేపథ్యం
భారతదేశం స్వాతంత్ర్యం పొందిన తరువాత ఎదుర్కొన్న అతిపెద్ద సవాళ్లలో దేశ భౌగోళిక ఏకీకరణ మరియు రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ ఒకటి. బ్రిటిష్ పాలనలో రాష్ట్రాల సరిహద్దులు ఎటువంటి శాస్త్రీయ లేదా భాషా ప్రాతిపదికన కాకుండా, కేవలం వారి సైనిక మరియు పరిపాలనా సౌలభ్యం కోసం గీయబడ్డాయి.
స్వాతంత్ర్యం తరువాత, ఒకే భాష మాట్లాడే ప్రజలు ఒకే రాష్ట్రంగా ఉండాలనే డిమాండ్ దేశవ్యాప్తంగా, ముఖ్యంగా దక్షిణ భారతదేశంలో బలంగా వినిపించింది. ఈ డిమాండ్లను శాస్త్రీయంగా పరిశీలించడానికి మరియు దేశ సమగ్రతకు భంగం కలగకుండా రాష్ట్రాలను ఏర్పాటు చేయడానికి భారత ప్రభుత్వం వివిధ కాలాల్లో పలు కమిషన్లను నియమించింది.
స్వాతంత్ర్యానికి పూర్వం భాషా రాష్ట్రాల డిమాండ్
భాషా ప్రాతిపదికన రాష్ట్రాల ఏర్పాటు అనే ఆలోచన స్వాతంత్ర్యానికి ముందే ప్రారంభమైంది. భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ 1920 నాటి నాగపూర్ సమావేశంలోనే భాషా ప్రయుక్త రాష్ట్రాల సూత్రాన్ని సూత్రప్రాయంగా అంగీకరించింది.
అయితే, 1947 లో దేశ విభజన వల్ల జరిగిన మత కల్లోలాలు మరియు రక్తపాతం జాతీయ నాయకుల ఆలోచనా విధానాన్ని మార్చాయి. భాష ఆధారంగా రాష్ట్రాలను విడదీస్తే దేశం మరింతగా ముక్కలైపోతుందేమోనన్న భయం అప్పటి ప్రధాని జవహర్లాల్ నెహ్రూ, సర్దార్ వల్లభభాయ్ పటేల్ వంటి వారిలో నెలకొంది.
1. దార్ కమిషన్ (ఎస్.కె. దార్ కమిషన్ - 1948)
దక్షిణ భారతదేశంలో, ముఖ్యంగా మద్రాస్ ప్రెసిడెన్సీలోని తెలుగు మాట్లాడే ప్రజలు ప్రత్యేక రాష్ట్రాల ఏర్పాటు కోసం తీవ్రమైన డిమాండ్లు చేశారు. ఈ డిమాండ్ల సాధ్యాసాధ్యాలను పరిశీలించడానికి రాజ్యాంగ పరిషత్ అధ్యక్షుడు డాక్టర్ రాజేంద్ర ప్రసాద్ 1948 జూన్లో ఒక కమిషన్ను నియమించారు.
కమిషన్ సభ్యులు
- ఎస్.కె. దార్ – చైర్మన్
- జగత్ నారాయణ్ లాల్
- పన్నాలాల్
దార్ కమిషన్ సిఫార్సులు
- రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ కేవలం భాష ఆధారంగా జరగకూడదు.
- పరిపాలనా సౌలభ్యం, భౌగోళిక సామీప్యత, ఆర్థిక స్వావలంబన ఆధారంగా రాష్ట్రాలు ఏర్పాటు చేయాలి.
- భాషా ప్రాతిపదికన రాష్ట్రాలు ఏర్పడితే జాతీయ ఐక్యతకు ముప్పు వాటిల్లుతుందని హెచ్చరించింది.
- మద్రాస్, బాంబే మరియు సెంట్రల్ ప్రావిన్సుల విభజనను వ్యతిరేకించింది.
ఈ నివేదికతో ప్రజల్లో తీవ్ర అసంతృప్తి చెలరేగింది.
2. జేవీపీ కమిటీ (JVP Committee - 1948)
దార్ కమిషన్ నివేదిక అనంతరం ప్రజల్లో పెరిగిన అసంతృప్తిని చల్లార్చేందుకు కాంగ్రెస్ పార్టీ జైపూర్ సమావేశంలో జేవీపీ కమిటీని ఏర్పాటు చేసింది.
కమిటీ సభ్యులు
- జవహర్లాల్ నెహ్రూ
- వల్లభభాయ్ పటేల్
- పట్టాభి సీతారామయ్య
సిఫార్సులు
- భాషా రాష్ట్రాల ఏర్పాటును తాత్కాలికంగా తిరస్కరించింది.
- దేశ భద్రత, ఆర్థిక స్థిరత్వానికి ప్రాధాన్యం ఇవ్వాలని సూచించింది.
- అత్యంత బలమైన ప్రజా డిమాండ్ ఉంటే భవిష్యత్తులో పరిశీలించవచ్చని పేర్కొంది.
పొట్టి శ్రీరాములు ఆమరణ దీక్ష – ఆంధ్ర రాష్ట్ర ఆవిర్భావం
ప్రత్యేక ఆంధ్ర రాష్ట్రం కోసం అమరజీవి పొట్టి శ్రీరాములు గారు మద్రాసులో ఆమరణ నిరాహార దీక్ష చేపట్టారు. 56 రోజుల దీక్ష అనంతరం 1952 డిసెంబర్ 15న ఆయన మరణించడంతో ప్రజల్లో తీవ్ర ఆందోళనలు చెలరేగాయి.
దీంతో కేంద్ర ప్రభుత్వం ప్రత్యేక ఆంధ్ర రాష్ట్రాన్ని ప్రకటించింది.
ఆంధ్ర రాష్ట్రం
- ఆవిర్భావం: 1953 అక్టోబర్ 1
- రాజధాని: కర్నూలు
- భారతదేశంలో తొలి భాషా ప్రయుక్త రాష్ట్రం
3. ఫజల్ అలీ కమిషన్ (SRC - 1953)
ఆంధ్ర రాష్ట్ర ఏర్పాటు తర్వాత దేశవ్యాప్తంగా ఇతర భాషా సమూహాలు కూడా ప్రత్యేక రాష్ట్రాల కోసం డిమాండ్ చేయడం ప్రారంభించాయి. దీనితో కేంద్ర ప్రభుత్వం రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ కమిషన్ను ఏర్పాటు చేసింది.
కమిషన్ సభ్యులు
- జస్టిస్ ఫజల్ అలీ – చైర్మన్
- కె.ఎం. పణిక్కర్
- హెచ్.ఎన్. కుంజ్రు
ఫజల్ అలీ కమిషన్ ప్రధాన సిఫార్సులు
- భాషను రాష్ట్రాల ఏర్పాటుకు ప్రధాన ప్రాతిపదికగా అంగీకరించింది.
- “ఒక భాష – ఒక రాష్ట్రం” సిద్ధాంతాన్ని తిరస్కరించింది.
- దేశ ఐక్యత, ఆర్థిక సామర్థ్యం, పరిపాలనా సౌలభ్యానికి ప్రాధాన్యం ఇచ్చింది.
- Part A, B, C, D రాష్ట్రాల వర్గీకరణను రద్దు చేయాలని సూచించింది.
- దేశాన్ని 16 రాష్ట్రాలు, 3 కేంద్ర పాలిత ప్రాంతాలుగా పునర్వ్యవస్థీకరించాలని సిఫార్సు చేసింది.
తెలంగాణపై కమిషన్ అభిప్రాయం
తెలంగాణను తాత్కాలికంగా ప్రత్యేక రాష్ట్రంగా ఉంచి, భవిష్యత్తులో ప్రజాభిప్రాయం మేరకు ఆంధ్రతో విలీనం చేయాలని సూచించింది.
రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం – 1956
ఫజల్ అలీ కమిషన్ సిఫార్సుల మేరకు పార్లమెంట్ రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం 1956ను ఆమోదించింది.
ప్రధాన అంశాలు
- 14 రాష్ట్రాలు ఏర్పాటు చేయబడ్డాయి.
- 6 కేంద్ర పాలిత ప్రాంతాలు ఏర్పాటు చేయబడ్డాయి.
- 7వ రాజ్యాంగ సవరణ ద్వారా చట్టబద్ధత కల్పించబడింది.
- నవంబర్ 1, 1956 నుండి అమల్లోకి వచ్చింది.
4. షా కమిషన్ (1966)
పంజాబీ సుబా ఉద్యమం నేపథ్యంలో జస్టిస్ జె.సి. షా అధ్యక్షతన షా కమిషన్ ఏర్పాటు చేయబడింది.
సిఫార్సులు
- పంజాబ్ను భాషా ప్రాతిపదికన విభజించాలి.
- హిందీ మాట్లాడే ప్రాంతాలతో హర్యానా రాష్ట్రం ఏర్పాటు చేయాలి.
- చండీగఢ్ను కేంద్ర పాలిత ప్రాంతంగా ఉంచాలి.
- పర్వత ప్రాంతాలను హిమాచల్ ప్రదేశ్లో విలీనం చేయాలి.
5. శ్రీకృష్ణ కమిటీ (2010)
తెలంగాణ ఉద్యమం తీవ్రరూపం దాల్చడంతో కేంద్ర ప్రభుత్వం జస్టిస్ బి.ఎన్. శ్రీకృష్ణ అధ్యక్షతన కమిటీని ఏర్పాటు చేసింది.
కమిటీ సభ్యులు
- జస్టిస్ బి.ఎన్. శ్రీకృష్ణ
- రణబీర్ సింగ్
- అబు సలేహ్ షరీఫ్
- రవీందర్ కౌర్
- వి.కె. దుగ్గల్
శ్రీకృష్ణ కమిటీ సూచించిన 6 ఆప్షన్లు
- రాష్ట్రాన్ని యథాతథంగా ఉంచడం
- హైదరాబాద్ను కేంద్ర పాలిత ప్రాంతంగా మార్చడం
- రాయల-తెలంగాణ ఏర్పాటు
- ప్రత్యేక హైదరాబాద్ యూటీ
- తెలంగాణ రాష్ట్ర ఏర్పాటు – హైదరాబాద్ రాజధానిగా
- సమైక్య రాష్ట్రం + ప్రాంతీయ మండలి
చివరకు కేంద్ర ప్రభుత్వం 5వ ఆప్షన్కు మొగ్గుచూపింది.
తెలంగాణ ఆవిర్భావం
- ఆంధ్రప్రదేశ్ పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం – 2014
- తెలంగాణ ఆవిర్భావం – 2014 జూన్ 2
- భారతదేశ 29వ రాష్ట్రం
ముగింపు
భారతదేశ భౌగోళిక మరియు రాజకీయ నిర్మాణాన్ని తీర్చిదిద్దడంలో రాష్ట్రాల ఏర్పాటుపై నియమించబడిన కమిషన్ల పాత్ర అత్యంత కీలకమైనది. దార్ కమిషన్ నుండి శ్రీకృష్ణ కమిటీ వరకు ప్రతి కమిషన్ దేశ సమగ్రత, ప్రజా ఆకాంక్షలు మరియు పరిపాలనా సౌలభ్యాల మధ్య సమతుల్యత సాధించడానికి ప్రయత్నించింది.
ఫజల్ అలీ కమిషన్ ఆధునిక భారతదేశానికి పునాది వేయగా, తెలంగాణ వంటి కొత్త రాష్ట్రాల ఆవిర్భావం భారత ప్రజాస్వామ్యం ఎంత చైతన్యవంతమైనదో చూపిస్తుంది.
రాష్ట్రాల ఏర్పాటుపై కమిషన్లు – ముఖ్యమైన విషయాలు
- దార్ కమిషన్ – 1948
- జేవీపీ కమిటీ – 1948
- ఆంధ్ర రాష్ట్రం – 1953
- ఫజల్ అలీ కమిషన్ – 1953
- రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం – 1956
- షా కమిషన్ – 1966
- శ్రీకృష్ణ కమిటీ – 2010
- తెలంగాణ రాష్ట్రం – 2014
రాష్ట్రాల ఏర్పాటుపై కమిషన్లు – 20 ముఖ్యమైన బిట్స్
1. దార్ కమిషన్ అధ్యక్షుడు ఎవరు?
సమాధానం: ఎస్.కె. దార్
2. జేవీపీ కమిటీలో లేని వ్యక్తి ఎవరు?
సమాధానం: డాక్టర్ రాజేంద్ర ప్రసాద్
3. తొలి భాషా ప్రయుక్త రాష్ట్రం ఏది?
సమాధానం: ఆంధ్ర రాష్ట్రం
4. ఆంధ్ర రాష్ట్ర సాధన కోసం దీక్ష చేసిన నాయకుడు ఎవరు?
సమాధానం: పొట్టి శ్రీరాములు
5. SRC ఎప్పుడు ఏర్పాటు చేయబడింది?
సమాధానం: 1953 డిసెంబర్
6. ఫజల్ అలీ కమిషన్లో సభ్యులు ఎవరు?
సమాధానం: కె.ఎం. పణిక్కర్, హెచ్.ఎన్. కుంజ్రు
7. 1956 చట్టం ప్రకారం ఎన్ని రాష్ట్రాలు ఏర్పడ్డాయి?
సమాధానం: 14 రాష్ట్రాలు, 6 కేంద్ర పాలిత ప్రాంతాలు
8. రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణకు సంబంధించిన రాజ్యాంగ సవరణ ఏది?
సమాధానం: 7వ రాజ్యాంగ సవరణ
9. దార్ కమిషన్ ప్రధానంగా దేనికి ప్రాధాన్యం ఇచ్చింది?
సమాధానం: పరిపాలనా సౌలభ్యం
10. హర్యానా ఏర్పాటుకు కారణమైన కమిషన్ ఏది?
సమాధానం: షా కమిషన్