భారత పార్లమెంటు అధికారులు (Officers of Parliament) ప్రజాస్వామ్య దేవాలయమైన పార్లమెంటు ఉభయ సభలను సజావుగా, క్రమశిక్షణతో మరియు రాజ్యాంగబద్ధంగా నడిపించడంలో అత్యంత కీలక పాత్ర పోషిస్తారు. ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద ప్రజాస్వామ్య దేశమైన భారతదేశంలో చట్టసభల నిర్వహణ అత్యంత సంక్లిష్టమైన ప్రక్రియ. ఈ ప్రక్రియను విజయవంతంగా నిర్వహించడానికి భారత రాజ్యాంగం పార్లమెంటులో కొన్ని ముఖ్యమైన అధికారిక పదవులను ఏర్పాటు చేసింది.
లోక్సభ మరియు రాజ్యసభలకు అధ్యక్షత వహించే అధికారులతో పాటు, సభా నాయకులు, ప్రతిపక్ష నాయకులు, విప్ మరియు పార్లమెంటు సచివాలయం వంటి వ్యవస్థలన్నీ ఈ "ఆఫీసర్స్ ఆఫ్ పార్లమెంట్" పరిధిలోకి వస్తాయి. ఈ బ్లాగ్పోస్ట్లో భారత రాజ్యాంగంలోని 5వ భాగంలో (Part V) పేర్కొన్న పార్లమెంటు అధికారుల గురించి, వారి అధికారాలు, విధులు, ఎంపిక విధానం మరియు చారిత్రక నేపథ్యం గురించి అత్యంత వివరంగా తెలుసుకుందాం.
చారిత్రక నేపథ్యం
భారతదేశంలో పార్లమెంటు అధికారుల వ్యవస్థకు సుదీర్ఘ చరిత్ర ఉంది. ప్రస్తుత స్పీకర్ మరియు డిప్యూటీ స్పీకర్ పదవులు 1921లో 'భారత ప్రభుత్వ చట్టం 1919' (మాంటేగ్-చెమ్స్ఫర్డ్ సంస్కరణలు) ఆధారంగా ఉద్భవించాయి. ఆ కాలంలో ఈ పదవులను 'ప్రెసిడెంట్' మరియు 'డిప్యూటీ ప్రెసిడెంట్' అని పిలిచేవారు. 1947 వరకు ఇదే పేర్లు కొనసాగాయి.
1921లో మొదటిసారిగా సర్ ఫ్రెడరిక్ వైట్ (Sir Frederick Whyte) ను ప్రెసిడెంట్గా, సచ్చిదానంద సిన్హాను డిప్యూటీ ప్రెసిడెంట్గా అప్పటి బ్రిటిష్ గవర్నర్ జనరల్ నియమించారు. 1925లో విఠల్భాయ్ పటేల్ (Vithalbhai Patel) కేంద్ర శాసనసభకు ఎన్నికైన తొలి భారతీయుడైన ప్రెసిడెంట్ (స్పీకర్) గా చరిత్ర సృష్టించారు.
1935 భారత ప్రభుత్వ చట్టం ద్వారా ఈ పదవుల పేర్లను 'స్పీకర్' మరియు 'డిప్యూటీ స్పీకర్' గా మార్చాలని ప్రతిపాదించినప్పటికీ, ఆ చట్టంలోని సమాఖ్య వ్యవస్థ అమలు కాకపోవడం వల్ల పాత పేర్లే కొనసాగాయి. స్వాతంత్ర్యం వచ్చిన తర్వాత, రాజ్యాంగం అమలులోకి వచ్చిన నాటినుండి మనం స్పీకర్, డిప్యూటీ స్పీకర్, చైర్మన్, డిప్యూటీ చైర్మన్ అనే పదాలను ఉపయోగిస్తున్నాము. స్వతంత్ర భారతదేశ మొదటి లోక్సభ స్పీకర్ జి.వి. మావలంకర్ కాగా, మొదటి డిప్యూటీ స్పీకర్ అనంతశయనం అయ్యంగార్.
1. లోక్సభ స్పీకర్
భారత పార్లమెంటరీ వ్యవస్థలో లోక్సభ స్పీకర్ పదవి అత్యంత విశిష్టమైనది మరియు గౌరవప్రదమైనది. సభలో ఆయన లేదా ఆమె అధికారమే అంతిమం. రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 93 లోక్సభకు ఒక స్పీకర్ను, ఒక డిప్యూటీ స్పీకర్ను ఎన్నుకోవాలని స్పష్టం చేస్తోంది.
ఎన్నిక మరియు పదవీకాలం
కొత్తగా లోక్సభ ఏర్పడిన వెంటనే, సభ్యులు తమలో ఒకరిని స్పీకర్గా ఎన్నుకుంటారు. స్పీకర్ ఎన్నిక తేదీని భారత రాష్ట్రపతి నిర్ణయిస్తారు. సాధారణంగా అధికార పార్టీ లేదా అధికార కూటమికి చెందిన సభ్యుడినే స్పీకర్గా ఎన్నుకోవడం ఒక ఆనవాయితీగా వస్తోంది.
స్పీకర్ పదవీకాలం లోక్సభ పదవీకాలంతో సమానంగా ఐదు సంవత్సరాలు ఉంటుంది. అయితే, లోక్సభ రద్దయిన వెంటనే స్పీకర్ తన పదవిని కోల్పోరు. కొత్త లోక్సభ ఎన్నికై, దాని మొదటి సమావేశం జరిగే వరకు పాత స్పీకర్ తన పదవిలో కొనసాగుతూనే ఉంటారు.
కింది సందర్భాలలో స్పీకర్ తన పదవిని కోల్పోతారు:
- లోక్సభ సభ్యత్వాన్ని కోల్పోయినప్పుడు.
- డిప్యూటీ స్పీకర్కు లిఖితపూర్వకంగా రాజీనామా సమర్పించినప్పుడు.
లోక్సభలోని మొత్తం సభ్యులలో మెజారిటీ (Effective Majority) సభ్యులు ఆయనను తొలగిస్తూ తీర్మానం ఆమోదించినప్పుడు. ఈ తీర్మానం ప్రవేశపెట్టడానికి కనీసం 14 రోజుల ముందు స్పీకర్కు ముందస్తు నోటీసు ఇవ్వడం తప్పనిసరి.
స్పీకర్ అధికారాలు మరియు విధులు
సభా నిర్వహణలో స్పీకర్కు అపారమైన అధికారాలు ఉంటాయి. వాటిని ఈ క్రింది విధంగా వర్గీకరించవచ్చు:
- సభా నిర్వహణ, క్రమశిక్షణ: సభలో క్రమశిక్షణ, మర్యాదను కాపాడటం స్పీకర్ ప్రాథమిక విధి. ఈ విషయంలో ఆయన నిర్ణయమే అంతిమం. ఎవరైనా సభ్యులు సభా మర్యాదలను ఉల్లంఘిస్తే వారిని సస్పెండ్ చేసే అధికారం స్పీకర్కు ఉంటుంది.
- రాజ్యాంగం, నిబంధనల వ్యాఖ్యానం: సభ లోపల భారత రాజ్యాంగ నిబంధనలు, లోక్సభ విధివిధానాలు మరియు పార్లమెంటరీ సాంప్రదాయాలకు అంతిమ వ్యాఖ్యాత (Final Interpreter) స్పీకరే.
- కోరం (Quorum) లేనప్పుడు సభ వాయిదా: సభ జరగడానికి కనీసం 1/10 వంతు సభ్యులు (కోరం) హాజరుకావాలి. కోరం లేని పక్షంలో సభను వాయిదా వేసే బాధ్యత స్పీకర్ది.
- నిర్ణాయక ఓటు (Casting Vote): సాధారణ పరిస్థితులలో ఏదైనా బిల్లుపై ఓటింగ్ జరిగినప్పుడు స్పీకర్ ఓటు వేయరు. కానీ, ఆ బిల్లుకు అనుకూలంగా మరియు వ్యతిరేకంగా సమానమైన ఓట్లు (Tie) వచ్చినప్పుడు మాత్రమే ప్రతిష్ఠంభనను తొలగించడానికి స్పీకర్ తన 'నిర్ణాయక ఓటు' (Casting Vote) ను ఉపయోగిస్తారు.
- సంయుక్త సమావేశానికి అధ్యక్షత: భారత రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 108 ప్రకారం, ఒక సాధారణ బిల్లు ఆమోదం విషయంలో లోక్సభ మరియు రాజ్యసభల మధ్య ప్రతిష్ఠంభన ఏర్పడితే రాష్ట్రపతి ఉభయ సభల సంయుక్త సమావేశాన్ని (Joint Sitting) ఏర్పాటు చేస్తారు. ఈ సంయుక్త సమావేశానికి లోక్సభ స్పీకర్ మాత్రమే అధ్యక్షత వహిస్తారు (రాజ్యసభ చైర్మన్ కాదు).
- రహస్య సమావేశం: సభా నాయకుడి (ప్రధానమంత్రి) కోరిక మేరకు స్పీకర్ సభను రహస్యంగా సమావేశపరచవచ్చు. ఆ సమయంలో స్పీకర్ అనుమతి లేకుండా బయటి వ్యక్తులు గ్యాలరీలో ఉండటానికి వీలులేదు.
- ద్రవ్య బిల్లు (Money Bill) నిర్ధారణ: ఒక బిల్లు ద్రవ్య బిల్లు అవునా కాదా అని నిర్ధారించే ఏకైక అధికారం లోక్సభ స్పీకర్కు మాత్రమే ఉంటుంది. ఆర్టికల్ 110 ప్రకారం స్పీకర్ ఒక బిల్లును ద్రవ్య బిల్లుగా ధృవీకరిస్తే, దాన్ని ఏ న్యాయస్థానంలో గానీ, రాష్ట్రపతి ముందు గానీ, రాజ్యసభలో గానీ సవాలు చేయడానికి వీలులేదు.
- పార్టీ ఫిరాయింపుల చట్టం: 10వ షెడ్యూల్ (పార్టీ ఫిరాయింపుల నిరోధక చట్టం) కింద లోక్సభ సభ్యుల అనర్హతపై నిర్ణయం తీసుకునే అధికారం స్పీకర్కే ఉంటుంది. 1992లో కిహోటో హోలోహన్ (Kihoto Hollohan) కేసులో సుప్రీంకోర్టు తీర్పు ప్రకారం, ఈ విషయంలో స్పీకర్ తీసుకునే నిర్ణయం న్యాయసమీక్షకు (Judicial Review) లోబడి ఉంటుంది.
- పార్లమెంటరీ కమిటీలపై నియంత్రణ: లోక్సభలోని అన్ని పార్లమెంటరీ కమిటీల చైర్మన్లను స్పీకర్ నియమిస్తారు. వారి కార్యకలాపాలను పర్యవేక్షిస్తారు. స్పీకర్ స్వయంగా బిజినెస్ అడ్వైజరీ కమిటీ, రూల్స్ కమిటీ మరియు జనరల్ పర్పస్ కమిటీలకు చైర్మన్గా వ్యవహరిస్తారు.
స్పీకర్ స్వాతంత్ర్యం మరియు నిష్పాక్షికత
స్పీకర్ పదవి అత్యంత నిష్పాక్షికంగా ఉండాలని రాజ్యాంగ నిర్మాతలు భావించారు. ఇందుకోసం రాజ్యాంగంలో పలు రక్షణలు కల్పించారు.
- స్పీకర్ను తొలగించడం సులభం కాదు. దీనికి సభలోని అత్యధిక మెజారిటీ అవసరం.
- స్పీకర్ జీతభత్యాలు భారత సంఘటిత నిధి (Consolidated Fund of India) పై భారం (Charged) చేయబడతాయి. కాబట్టి వీటిపై పార్లమెంటులో ఎలాంటి ఓటింగ్ జరగదు.
- సభా నిర్వహణలో స్పీకర్ తీసుకున్న నిర్ణయాలను ఏ న్యాయస్థానంలోనూ ప్రశ్నించడానికి వీలులేదు (ఆర్టికల్ 122).
బ్రిటన్ పార్లమెంటులో "ఒకసారి స్పీకర్ అయితే, జీవితాంతం స్పీకరే" (Once a Speaker, always a Speaker) అనే సంప్రదాయం ఉంది. అనగా, స్పీకర్గా ఎన్నికైన వ్యక్తి తన రాజకీయ పార్టీకి రాజీనామా చేసి పూర్తిగా తటస్థంగా ఉంటారు. కానీ భారతదేశంలో స్పీకర్ తన పార్టీకి రాజీనామా చేయాల్సిన చట్టపరమైన అవసరం లేదు. అయినప్పటికీ సభలో అందరినీ సమానంగా చూస్తూ నిష్పాక్షికంగా వ్యవహరించాలని ఆశిస్తారు.
2. లోక్సభ డిప్యూటీ స్పీకర్
ఆర్టికల్ 93 ప్రకారం స్పీకర్తో పాటే డిప్యూటీ స్పీకర్ను కూడా లోక్సభ సభ్యులు తమలో ఒకరిని ఎన్నుకుంటారు. స్పీకర్ ఎన్నిక జరిగిన తర్వాత, డిప్యూటీ స్పీకర్ ఎన్నిక జరుగుతుంది. డిప్యూటీ స్పీకర్ ఎన్నిక తేదీని లోక్సభ స్పీకర్ నిర్ణయిస్తారు.
11వ లోక్సభ వరకు స్పీకర్ మరియు డిప్యూటీ స్పీకర్ ఇద్దరూ అధికార పార్టీకి లేదా సంకీర్ణ కూటమికి చెందిన వారే ఉండేవారు. కానీ 11వ లోక్సభ (1996) నుండి స్పీకర్ పదవిని అధికార పక్షానికి, డిప్యూటీ స్పీకర్ పదవిని ప్రధాన ప్రతిపక్షానికి ఇవ్వడం ఒక ఆరోగ్యకరమైన ప్రజాస్వామ్య ఆనవాయితీగా మారింది.
డిప్యూటీ స్పీకర్ విధులు మరియు అధికారాలు
స్పీకర్ పదవి ఖాళీగా ఉన్నప్పుడు లేదా స్పీకర్ సభకు హాజరు కాలేని పరిస్థితుల్లో డిప్యూటీ స్పీకర్.. స్పీకర్ విధులను నిర్వహిస్తారు.
- ఉభయ సభల సంయుక్త సమావేశానికి స్పీకర్ హాజరుకాని పక్షంలో, డిప్యూటీ స్పీకర్ దానికి అధ్యక్షత వహిస్తారు.
- డిప్యూటీ స్పీకర్ ఎట్టి పరిస్థితుల్లోనూ స్పీకర్కు లోబడిన అధికారి (Subordinate) కాదు. ఆయన నేరుగా లోక్సభకే బాధ్యత వహిస్తారు.
- స్పీకర్ విధులను నిర్వర్తిస్తున్నప్పుడు డిప్యూటీ స్పీకర్కు స్పీకర్కు ఉన్న అన్ని అధికారాలు (నిర్ణాయక ఓటు తదితర అధికారాలు) ఉంటాయి.
ప్రత్యేక అధికారం: డిప్యూటీ స్పీకర్కు ఉన్న ఒక ప్రత్యేక హక్కు ఏమిటంటే, ఆయన ఏదైనా పార్లమెంటరీ కమిటీకి సభ్యుడిగా నామినేట్ అయితే, ఆటోమేటిక్గా ఆ కమిటీకి ఆయనే చైర్మన్ అవుతారు. డిప్యూటీ స్పీకర్ సభలో సాధారణ సభ్యుడిగా ఉన్నప్పుడు (స్పీకర్ సభను నడుపుతున్నప్పుడు), సభలో మాట్లాడటానికి, చర్చల్లో పాల్గొనడానికి మరియు ఓటు వేయడానికి ఆయనకు పూర్తి హక్కు ఉంటుంది.
3. లోక్సభ ప్యానెల్ చైర్పర్సన్లు
సభా కార్యకలాపాలు నిరంతరాయంగా జరగడానికి, లోక్సభ నిబంధనల ప్రకారం స్పీకర్ సభలోని సభ్యుల నుండి గరిష్టంగా 10 మంది సభ్యులతో ఒక "ప్యానెల్ ఆఫ్ చైర్పర్సన్స్" ను నామినేట్ చేస్తారు.
- స్పీకర్ మరియు డిప్యూటీ స్పీకర్ ఇద్దరూ సభకు హాజరుకాని పక్షంలో (గైర్హాజరీలో), ఈ ప్యానెల్లోని ఒక సభ్యుడు సభకు అధ్యక్షత వహిస్తాడు.
- సభను నడుపుతున్నప్పుడు ప్యానెల్ చైర్పర్సన్కు స్పీకర్కు ఉండే అన్ని అధికారాలు ఉంటాయి.
- కొత్త ప్యానెల్ ఏర్పడే వరకు పాత ప్యానెల్ సభ్యులు తమ విధుల్లో కొనసాగుతారు.
ముఖ్యమైన గమనిక: స్పీకర్ లేదా డిప్యూటీ స్పీకర్ పదవులు "ఖాళీ" (Vacant) అయినప్పుడు ప్యానెల్ సభ్యులు అధ్యక్షత వహించడానికి వీలులేదు. పదవి ఖాళీ అయినప్పుడు అధ్యక్షత వహించే వ్యక్తిని భారత రాష్ట్రపతి ప్రత్యేకంగా నియమిస్తారు. ప్యానెల్ సభ్యులు కేవలం స్పీకర్/డిప్యూటీ స్పీకర్ "గైర్హాజరీ" (Absent) అయినప్పుడు మాత్రమే బాధ్యతలు చూస్తారు.
4. ప్రొటెం స్పీకర్ (Speaker Pro Tem)
ప్రొటెం (Pro Tem) అనేది లాటిన్ పదం. దీనికి 'తాత్కాలికంగా' (For the time being) అని అర్థం. గత లోక్సభ స్పీకర్ కొత్త లోక్సభ తొలి సమావేశం ప్రారంభం కాగానే తన పదవిని ఖాళీ చేస్తారు. కాబట్టి, కొత్తగా ఎన్నికైన లోక్సభ సభ్యులతో ప్రమాణ స్వీకారం చేయించడానికి మరియు కొత్త స్పీకర్ ఎన్నికను నిర్వహించడానికి ఒక తాత్కాలిక అధికారి అవసరం. ఈ అధికారినే 'ప్రొటెం స్పీకర్' అంటారు.
- భారత రాజ్యాంగం ప్రకారం రాష్ట్రపతి ఒక లోక్సభ సభ్యుడిని ప్రొటెం స్పీకర్గా నియమిస్తారు.
- సాధారణంగా అత్యంత సీనియర్ సభ్యుడిని (ఎక్కువ సార్లు ఎంపీగా గెలిచిన వ్యక్తిని) ఈ పదవికి ఎంపిక చేయడం ఆనవాయితీ.
- రాష్ట్రపతి స్వయంగా ప్రొటెం స్పీకర్తో ప్రమాణ స్వీకారం చేయిస్తారు.
- ప్రొటెం స్పీకర్కు రెగ్యులర్ స్పీకర్కు ఉండే అన్ని అధికారాలు ఆ కొద్ది రోజుల పాటు ఉంటాయి.
సభకు అధ్యక్షత వహించి, కొత్త సభ్యులందరి చేత ప్రమాణ స్వీకారం చేయించడం ఇతని ప్రధాన కర్తవ్యం. ఆ తర్వాత కొత్త స్పీకర్ ఎన్నిక కోసం సభను నడిపిస్తాడు. కొత్త స్పీకర్ ఎన్నిక కాగానే ప్రొటెం స్పీకర్ పదవి దానంతట అదే రద్దవుతుంది.
5. రాజ్యసభ చైర్మన్
భారత పార్లమెంటు ఎగువ సభ అయిన రాజ్యసభకు అధ్యక్షత వహించే అధికారిని 'చైర్మన్' అని పిలుస్తారు. భారత రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 89 ప్రకారం భారతదేశ ఉపరాష్ట్రపతి (Vice President of India) హోదా రీత్యా (Ex-officio) రాజ్యసభ చైర్మన్గా వ్యవహరిస్తారు. అనగా, ఉపరాష్ట్రపతి పదవికి ఎన్నికైన వ్యక్తే ఆటోమేటిక్గా రాజ్యసభ చైర్మన్ అవుతారు.
లోక్సభ స్పీకర్ లోక్సభ సభ్యుడై ఉంటారు. కానీ రాజ్యసభ చైర్మన్ (ఉపరాష్ట్రపతి) రాజ్యసభ సభ్యుడు కాదు.
రాజ్యసభ చైర్మన్ అధికారాలు మరియు విధులు
లోక్సభ స్పీకర్కు ఉండే దాదాపు అన్ని అధికారాలు రాజ్యసభ చైర్మన్కు కూడా ఉంటాయి. అయితే రెండు కీలకమైన విషయాల్లో స్పీకర్కు చైర్మన్ కంటే ప్రత్యేక అధికారాలు ఉన్నాయి:
- ఒక బిల్లు ద్రవ్య బిల్లు (Money Bill) అవునా కాదా అని నిర్ధారించే అధికారం లోక్సభ స్పీకర్కు మాత్రమే ఉంది, రాజ్యసభ చైర్మన్కు లేదు.
- ఉభయ సభల సంయుక్త సమావేశానికి లోక్సభ స్పీకర్ మాత్రమే అధ్యక్షత వహిస్తారు, రాజ్యసభ చైర్మన్ వహించరు.
- లోక్సభ స్పీకర్ మాదిరిగానే రాజ్యసభ చైర్మన్ కూడా మొదటి విడత ఓటింగ్లో పాల్గొనరు. ఓట్లు సమం అయినప్పుడు మాత్రమే తన నిర్ణాయక ఓటును ఉపయోగిస్తారు.
తొలగింపు ప్రక్రియ
రాజ్యసభ చైర్మన్ను తొలగించాలంటే, ఆయన్ను భారత ఉపరాష్ట్రపతి పదవి నుండి తొలగించాల్సిందే. ఆర్టికల్ 67 ప్రకారం ఉపరాష్ట్రపతిని తొలగించే తీర్మానాన్ని రాజ్యసభలో మెజారిటీ సభ్యులు ఆమోదించి, లోక్సభ దానికి అంగీకరిస్తే ఆయన పదవిని కోల్పోతారు.
ఉపరాష్ట్రపతిని తొలగించే తీర్మానం రాజ్యసభలో పరిశీలనలో ఉన్నప్పుడు ఆయన సభకు అధ్యక్షత వహించడానికి వీలులేదు. కానీ ఆయన సభలో హాజరై, చర్చల్లో పాల్గొనవచ్చు. అయితే ఆ తీర్మానంపై ఓటు వేసే హక్కు ఆయనకు ఉండదు.
6. రాజ్యసభ డిప్యూటీ చైర్మన్
ఆర్టికల్ 89 ప్రకారం రాజ్యసభ సభ్యులు తమలో ఒకరిని డిప్యూటీ చైర్మన్గా ఎన్నుకుంటారు. రాజ్యసభ చైర్మన్ పదవి ఖాళీగా ఉన్నప్పుడు లేదా చైర్మన్ (ఉపరాష్ట్రపతి) తాత్కాలికంగా భారత రాష్ట్రపతి విధులను నిర్వహిస్తున్నప్పుడు, డిప్యూటీ చైర్మన్ సభకు అధ్యక్షత వహిస్తారు.
కింది సందర్భాలలో డిప్యూటీ చైర్మన్ తన పదవిని కోల్పోతారు:
- రాజ్యసభ సభ్యత్వం ముగిసినప్పుడు.
- చైర్మన్కు లిఖితపూర్వకంగా రాజీనామా చేసినప్పుడు.
- రాజ్యసభలోని మెజారిటీ సభ్యులు ఆయన్ను తొలగిస్తూ తీర్మానం చేసినప్పుడు (14 రోజుల ముందస్తు నోటీసు ఇవ్వాలి).
లోక్సభ డిప్యూటీ స్పీకర్ మాదిరిగానే, రాజ్యసభ డిప్యూటీ చైర్మన్ కూడా సభకు నేరుగా బాధ్యత వహిస్తారు. ఆయన చైర్మన్కు సబార్డినేట్ కారు. సభను నడుపుతున్నప్పుడు ఆయనకు చైర్మన్కు ఉన్న సమాన అధికారాలు ఉంటాయి.
7. రాజ్యసభ ప్యానెల్ వైస్-చైర్పర్సన్లు
లోక్సభలో లాగానే రాజ్యసభలో కూడా సభా కార్యకలాపాలు నిరంతరాయంగా సాగేందుకు ఒక ప్యానెల్ ఉంటుంది. రాజ్యసభ నిబంధనల ప్రకారం చైర్మన్ సభలోని సభ్యుల నుండి గరిష్టంగా ఆరుగురు (6) సభ్యులను 'వైస్-చైర్పర్సన్స్ ప్యానెల్' కు నామినేట్ చేస్తారు.
చైర్మన్ మరియు డిప్యూటీ చైర్మన్ ఇద్దరూ గైర్హాజరైనప్పుడు వీరిలో ఒకరు సభకు అధ్యక్షత వహిస్తారు. ఈ ప్యానెల్ సభ్యులకు చైర్మన్ లేనప్పుడు ఆయనకున్న అధికారాలన్నీ వస్తాయి.
8. పార్లమెంటు సచివాలయం
పార్లమెంటు ఉభయ సభలు సక్రమంగా పనిచేయాలంటే వాటికంటూ ఒక ప్రత్యేకమైన, స్వతంత్రమైన అధికార యంత్రాంగం ఉండాలి. రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 98 ప్రకారం పార్లమెంటులోని ప్రతి సభకు ప్రత్యేక సచివాలయ సిబ్బంది (Separate Secretarial Staff) ఉండాలి. అయితే, రెండు సభలకు ఉమ్మడిగా ఉండే కొన్ని పోస్టులను సృష్టించే అధికారం పార్లమెంటుకు ఉంటుంది.
పార్లమెంటు సచివాలయం పనితీరు పూర్తిగా కార్యనిర్వాహక వ్యవస్థ (ప్రభుత్వం) నియంత్రణకు వెలుపల ఉంటుంది. లోక్సభ సచివాలయం లోక్సభ స్పీకర్ నియంత్రణలో, రాజ్యసభ సచివాలయం రాజ్యసభ చైర్మన్ నియంత్రణలో పనిచేస్తాయి.
సచివాలయ నియామకాలు, సర్వీసు నిబంధనలను రూపొందించే అధికారం పార్లమెంటుకు ఉంటుంది.
సెక్రటరీ జనరల్ (Secretary-General): ప్రతి సభ సచివాలయానికి అత్యున్నత అధికారిగా ఒక సెక్రటరీ జనరల్ ఉంటారు. వీరు క్యాబినెట్ సెక్రటరీ హోదాతో సమానమైన ర్యాంకును కలిగి ఉంటారు. లోక్సభ సెక్రటరీ జనరల్ను స్పీకర్ నియమిస్తారు, రాజ్యసభ సెక్రటరీ జనరల్ను చైర్మన్ నియమిస్తారు. వీరు సభా కార్యకలాపాల నిర్వహణలో, పార్లమెంటరీ నిబంధనల విషయంలో స్పీకర్కు/చైర్మన్కు అత్యంత కీలకమైన సలహాలు ఇస్తారు. పార్లమెంటు సమావేశాలను పర్యవేక్షించడం, రికార్డులను భద్రపరచడం వీరి బాధ్యత.
9. పార్లమెంటులో ఇతర ముఖ్య నాయకులు
రాజ్యాంగంలో స్పష్టంగా పేర్కొనకపోయినప్పటికీ, పార్లమెంటు నిబంధనలు మరియు శాసనాల ప్రకారం చట్టసభల పనితీరులో కింది నాయకులు కీలకమైన అధికారులుగా వ్యవహరిస్తారు.
ఎ. సభా నాయకుడు (Leader of the House)
లోక్సభ నిబంధనల ప్రకారం 'సభా నాయకుడు' అనగా భారత ప్రధానమంత్రి. ఒకవేళ ప్రధానమంత్రి రాజ్యసభ సభ్యుడైతే, ఆయన లోక్సభకు ఒక మంత్రిని (ఆ మంత్రి లోక్సభ సభ్యుడై ఉండాలి) సభా నాయకుడిగా నామినేట్ చేస్తారు. అలాగే రాజ్యసభలో కూడా సభా నాయకుడిగా ఒక మంత్రిని ప్రధానమంత్రి నామినేట్ చేస్తారు. సభలో ప్రభుత్వ కార్యకలాపాలను, బిల్లులను సమన్వయం చేయడం, సభ సజావుగా సాగేలా స్పీకర్కు/చైర్మన్కు సహకరించడం సభా నాయకుడి బాధ్యత.
బి. ప్రతిపక్ష నాయకుడు (Leader of the Opposition)
ప్రజాస్వామ్యంలో అధికార పక్షం ఎంత ముఖ్యమో, ప్రతిపక్షం కూడా అంతే ముఖ్యం. ఉభయ సభలలో ప్రతిపక్ష నాయకుడు ఉంటాడు. సభలో ప్రధాన ప్రతిపక్ష పార్టీ (అతిపెద్ద ప్రతిపక్ష పార్టీ) నాయకుడిని 'ప్రతిపక్ష నాయకుడు'గా గుర్తిస్తారు.
గుర్తింపు నియమం: ఒక పార్టీ నాయకుడికి ప్రతిపక్ష నాయకుడి హోదా రావాలంటే ఆ పార్టీకి సభలోని మొత్తం సీట్లలో కనీసం 1/10 వంతు (కోరం) సీట్లు వచ్చి ఉండాలి. అనగా లోక్సభలో కనీసం 55 సీట్లు, రాజ్యసభలో కనీసం 25 సీట్లు రావాలి.
చట్టబద్ధత: 1977లో చేసిన చట్టం ద్వారా ప్రతిపక్ష నాయకులకు చట్టబద్ధమైన గుర్తింపు లభించింది. వీరికి క్యాబినెట్ మంత్రితో సమానమైన జీతభత్యాలు, సౌకర్యాలు లభిస్తాయి. ప్రభుత్వ విధానాలను నిర్మాణాత్మకంగా విమర్శించడం, ప్రత్యామ్నాయ విధానాలను సూచించడం వీరి ప్రధాన విధి.
సి. విప్ (Whip)
'విప్' అనే పదవికి రాజ్యాంగంలో గానీ, పార్లమెంటు నిబంధనల్లో గానీ చట్టబద్ధమైన గుర్తింపు లేదు. ఇది కేవలం పార్లమెంటరీ సంప్రదాయాల మీద ఆధారపడి ఉంటుంది. ప్రతి రాజకీయ పార్టీకి (అధికార లేదా ప్రతిపక్ష) సభలో ఒక విప్ ఉంటాడు. ఆ పార్టీ సభా నాయకుడు విప్ను నియమిస్తాడు.
- ముఖ్యమైన ఓటింగ్ జరిగే సమయంలో తన పార్టీ సభ్యులందరూ సభకు హాజరయ్యేలా చూడటం, పార్టీ విధానానికి అనుగుణంగా వారు ఓటు వేసేలా దిశానిర్దేశం చేయడం విప్ బాధ్యత.
- విప్ జారీ చేసిన ఆదేశాలను (Whip Guidelines) పార్టీ సభ్యులు ఉల్లంఘిస్తే, వారిపై పార్టీ ఫిరాయింపుల చట్టం కింద క్రమశిక్షణా చర్యలు తీసుకుంటారు, సభ్యత్వం కూడా రద్దయ్యే ప్రమాదం ఉంటుంది.
సమర్థవంతమైన ప్రజాస్వామ్యానికి పటిష్టమైన చట్టసభలు అవసరం. ఆ చట్టసభల గౌరవాన్ని, ప్రతిష్టను నిలబెట్టే బాధ్యత స్పీకర్, చైర్మన్ తదితర పార్లమెంటు అధికారులదే. రాజకీయ పార్టీల ద్వారా ఎన్నికైనప్పటికీ, కుర్చీలో కూర్చున్న క్షణం నుండి వారు పక్షపాతాలకు అతీతంగా వ్యవహరించాలన్నదే రాజ్యాంగం యొక్క మూల ఉద్దేశ్యం. స్పీకర్ యొక్క స్వాతంత్ర్యం, సభా నాయకుడి సమన్వయం, ప్రతిపక్ష నాయకుడి నిర్మాణాత్మక విమర్శలు, సచివాలయ సిబ్బంది నిరంతర శ్రమ..
ఇవన్నీ కలిస్తేనే భారత పార్లమెంటు అనే అతిపెద్ద యంత్రం సక్రమంగా పనిచేస్తుంది. రాజ్యాంగ నిర్మాతలు ఎంతో ముందుచూపుతో రూపొందించిన ఈ పార్లమెంటరీ అధికారుల వ్యవస్థ, గడిచిన ఏడు దశాబ్దాలుగా భారత ప్రజాస్వామ్య మనుగడకు అత్యంత దృఢమైన పునాదిగా నిలుస్తోంది అనడంలో ఎలాంటి సందేహం లేదు. పోటీ పరీక్షలకు సన్నద్ధమయ్యే అభ్యర్థులు ఆర్టికల్స్ (89 నుండి 98 వరకు) మరియు ఈ అధికారుల అధికారాలను స్పష్టంగా అవగాహన చేసుకోవడం ఎంతో ముఖ్యం.
1. రాజ్యసభకు ఎక్స్-అఫీషియో చైర్మన్గా (పదవీరీత్యా అధ్యక్షుడిగా) ఎవరు వ్యవహరిస్తారు?
- A.భారత రాష్ట్రపతి
- B.భారత ఉపరాష్ట్రపతి
- C.ప్రధానమంత్రి
- D.రాజ్యసభలో అత్యంత సీనియర్ సభ్యుడు
2. "లోక్సభకు ఒక స్పీకర్, ఒక డిప్యూటీ స్పీకర్ ఉండాలి" అని ఏ రాజ్యాంగ ఆర్టికల్ స్పష్టం చేస్తోంది?
- A.ఆర్టికల్ 89
- B.ఆర్టికల్ 93
- C.ఆర్టికల్ 108
- D.ఆర్టికల్ 110
3. ఒక బిల్లు విషయంలో ప్రతిష్ఠంభన ఏర్పడితే రాష్ట్రపతి ఏర్పాటు చేసే 'ఉభయ సభల సంయుక్త సమావేశానికి' (Joint Sitting) ఎవరు అధ్యక్షత వహిస్తారు?
- A.రాజ్యసభ చైర్మన్
- B.భారత రాష్ట్రపతి
- C.లోక్సభ స్పీకర్
- D.ప్రధానమంత్రి
4. ఒక బిల్లు "ద్రవ్య బిల్లు" (Money Bill) అవునా కాదా అని నిర్ధారించే తుది అధికారం ఎవరికి ఉంది?
- A.ఆర్థిక మంత్రి
- B.భారత రాష్ట్రపతి
- C.సుప్రీంకోర్టు
- D.లోక్సభ స్పీకర్
5. లోక్సభ స్పీకర్ తన పదవికి రాజీనామా చేయదలిస్తే, రాజీనామా పత్రాన్ని ఎవరికి సమర్పించాలి?
- A.భారత రాష్ట్రపతికి
- B.లోక్సభ డిప్యూటీ స్పీకర్కు
- C.ప్రధానమంత్రికి
- D.సుప్రీంకోర్టు ప్రధాన న్యాయమూర్తికి
6. లోక్సభలో ఏదైనా అంశంపై ఓట్లు సమానంగా (Tie) వచ్చినప్పుడు మాత్రమే ప్రతిష్ఠంభనను తొలగించడానికి స్పీకర్ వేసే ఓటును ఏమంటారు?
- A.వీటో ఓటు (Veto Vote)
- B.స్పెషల్ ఓటు (Special Vote)
- C.కాస్టింగ్ ఓటు (Casting Vote)
- D.సీక్రెట్ ఓటు (Secret Vote)
7. కొత్తగా ఎన్నికైన లోక్సభ సభ్యులతో ప్రమాణ స్వీకారం చేయించడానికి మరియు కొత్త స్పీకర్ ఎన్నికను నిర్వహించడానికి రాష్ట్రపతి ఎవరిని నియమిస్తారు?
- A.సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తి
- B.ప్రొటెం స్పీకర్ (Pro Tem Speaker)
- C.లోక్సభ సెక్రటరీ జనరల్
- D.పాత లోక్సభ స్పీకర్
8. 1925లో కేంద్ర శాసనసభకు ఎన్నికైన మొట్టమొదటి భారతీయ ప్రెసిడెంట్ (నేటి స్పీకర్ హోదా) ఎవరు?
- A.జి.వి. మావలంకర్
- B.సచ్చిదానంద సిన్హా
- C.విఠల్భాయ్ పటేల్
- D.సర్ ఫ్రెడరిక్ వైట్
9. స్పీకర్ మరియు డిప్యూటీ స్పీకర్ సభకు హాజరుకాని పక్షంలో సభను నడపడానికి స్పీకర్ ఎంతమంది సభ్యులతో "ప్యానెల్ ఆఫ్ చైర్పర్సన్స్" ను నామినేట్ చేస్తారు?
- A.గరిష్టంగా 6 మంది
- B.గరిష్టంగా 10 మంది
- C.గరిష్టంగా 15 మంది
- D.కేవలం ఒకరిని మాత్రమే
10. 10వ షెడ్యూల్ (పార్టీ ఫిరాయింపుల నిరోధక చట్టం) కింద లోక్సభ సభ్యుల అనర్హతపై తుది నిర్ణయం తీసుకునే అధికారం ఎవరికి ఉంటుంది?
- A.భారత రాష్ట్రపతి
- B.కేంద్ర ఎన్నికల సంఘం
- C.సుప్రీంకోర్టు ప్రధాన న్యాయమూర్తి
- D.లోక్సభ స్పీకర్
11. భారతదేశంలో మొట్టమొదటిసారిగా స్పీకర్, డిప్యూటీ స్పీకర్ (అప్పట్లో ప్రెసిడెంట్, డిప్యూటీ ప్రెసిడెంట్) పదవులు ఏ చట్టం ద్వారా ఉద్భవించాయి?
- A.మింటో-మార్లే సంస్కరణలు 1909
- B.భారత ప్రభుత్వ చట్టం 1919
- C.భారత ప్రభుత్వ చట్టం 1935
- D.భారత స్వాతంత్ర్య చట్టం 1947
12. ఒక రాజకీయ పార్టీ పార్లమెంటులో అధికారిక 'ప్రతిపక్ష పార్టీ' (Official Opposition) గా గుర్తింపు పొందాలంటే సభలో కనీసం ఎన్ని సీట్లు గెలుచుకోవాలి?
- A.మొత్తం స్థానాల్లో సగం (1/2 వంతు)
- B.మొత్తం స్థానాల్లో 1/4 వంతు
- C.మొత్తం స్థానాల్లో 1/10 వంతు
- D.మొత్తం స్థానాల్లో 1/3 వంతు
13. సభ జరగడానికి కనీసం హాజరు కావాల్సిన సభ్యుల సంఖ్యను కోరం (Quorum) అంటారు. భారత రాజ్యాంగం ప్రకారం ఇది ఎంత?
- A.సభ మొత్తం సభ్యులలో 1/10 వంతు
- B.సభ మొత్తం సభ్యులలో 1/4 వంతు
- C.సభ మొత్తం సభ్యులలో 1/3 వంతు
- D.ఖచ్చితంగా 100 మంది సభ్యులు
14. డిప్యూటీ స్పీకర్ ఏదైనా పార్లమెంటరీ కమిటీకి సభ్యుడిగా నామినేట్ అయితే ఆయనకు లభించే ప్రత్యేక హోదా ఏమిటి?
- A.ఆటోమేటిక్గా ఆ కమిటీకి చైర్మన్ అవుతారు
- B.ఆయనకు కమిటీలో ఓటు హక్కు ఉండదు
- C.ఆయనకు కేబినెట్ మంత్రి హోదా లభిస్తుంది
- D.స్పీకర్ ఆమోదంతో మాత్రమే ఆయన కమిటీలో పాల్గొనాలి
15. పార్టీ సభ్యులను సభకు హాజరయ్యేలా చేసి, ఓటింగ్లో దిశానిర్దేశం చేసే "విప్" (Whip) పదవికి రాజ్యాంగపరమైన గుర్తింపు ఉందా?
- A.అవును, రాజ్యాంగంలో స్పష్టంగా పేర్కొన్నారు
- B.అవును, చట్టసభల నిబంధనల్లో చట్టబద్ధత ఉంది
- C.లేదు, ఇది కేవలం పార్లమెంటరీ సంప్రదాయం (Convention) మాత్రమే
- D.సుప్రీంకోర్టు తీర్పు ద్వారా ఏర్పడింది
16. రాజ్యసభ చైర్మన్ను (ఉపరాష్ట్రపతిని) తొలగించే తీర్మానాన్ని ముందుగా ఏ సభలో ప్రవేశపెట్టాలి?
- A.లోక్సభలో మాత్రమే
- B.రాజ్యసభలో మాత్రమే
- C.ఉభయ సభల సంయుక్త సమావేశంలో
- D.పార్లమెంటులోని ఏ సభలోనైనా ప్రవేశపెట్టవచ్చు
17. స్పీకర్ లేదా డిప్యూటీ స్పీకర్ పదవులు "ఖాళీ" (Vacant) అయినప్పుడు, సభకు ప్యానెల్ ఆఫ్ చైర్పర్సన్స్ అధ్యక్షత వహించవచ్చా?
- A.అవును, ప్యానెల్ సభ్యులే అధ్యక్షత వహిస్తారు
- B.లేదు, ఆ సమయంలో రాష్ట్రపతి నియమించిన వ్యక్తే అధ్యక్షత వహించాలి
- C.లోక్సభ సెక్రటరీ జనరల్ అధ్యక్షత వహిస్తారు
- D.సభా నాయకుడు అధ్యక్షత వహిస్తారు
18. స్పీకర్ను తన పదవి నుండి తొలగించడానికి ప్రవేశపెట్టే తీర్మానానికి కనీసం ఎన్ని రోజుల ముందు ముందస్తు నోటీసు ఇవ్వడం తప్పనిసరి?
- A.7 రోజులు
- B.10 రోజులు
- C.14 రోజులు
- D.30 రోజులు
19. పార్లమెంటు ఉభయ సభల సచివాలయాలు ప్రభుత్వ నియంత్రణకు వెలుపల స్వతంత్రంగా పనిచేస్తాయి. లోక్సభ సెక్రటరీ జనరల్ను ఎవరు నియమిస్తారు?
- A.భారత రాష్ట్రపతి
- B.కేంద్ర క్యాబినెట్
- C.లోక్సభ స్పీకర్
- D.యూపీఎస్సీ (UPSC)
20. లోక్సభ స్పీకర్ స్వాతంత్ర్యాన్ని, నిష్పాక్షికతను కాపాడేందుకు ఆయన జీతభత్యాలను దేనిపై భారం (Charged) చేస్తారు?
- A.భారత ఆగంతుక నిధి (Contingency Fund)
- B.భారత సంఘటిత నిధి (Consolidated Fund of India)
- C.పబ్లిక్ అకౌంట్ ఆఫ్ ఇండియా
- D.ప్రధానమంత్రి సహాయ నిధి