భారత అత్యున్నత న్యాయస్థానంలో పేరుకుపోతున్న కేసుల భారాన్ని అరికట్టే దిశగా కేంద్ర ప్రభుత్వం ఒక చారిత్రాత్మక అడుగు వేసింది. దేశ ప్రజలకు సత్వర న్యాయం అందించడమే లక్ష్యంగా, మే 2026లో 'సుప్రీంకోర్టు (న్యాయమూర్తుల సంఖ్య) సవరణ బిల్లు, 2026' ను పార్లమెంటులో అధికారికంగా ప్రతిపాదించింది.
దశాబ్దాలుగా న్యాయ వ్యవస్థలో ఉన్న మానవ వనరుల కొరతను తీర్చడానికి, కొండచిలువలా పేరుకుపోతున్న కేసులను పరిష్కరించడానికి మరియు అత్యున్నత న్యాయస్థానం పనితీరును మరింత వేగవంతం చేయడానికి కేంద్రం ఈ కీలక బిల్లును రూపొందించింది.
- ఎవరు: భారత కేంద్ర ప్రభుత్వం (కేంద్ర న్యాయ మంత్రిత్వ శాఖ).
- ఏమిటి: 'సుప్రీంకోర్టు (న్యాయమూర్తుల సంఖ్య) సవరణ బిల్లు, 2026' చట్ట సవరణ ప్రతిపాదన.
- ఎక్కడ: భారత పార్లమెంటు, న్యూఢిల్లీ.
- ఎప్పుడు: మే 2026 లో ప్రతిపాదించబడింది.
- ఎందుకు: సుప్రీంకోర్టులో ఏళ్లుగా పెండింగ్లో ఉన్న 80 వేలకు పైగా కేసుల సత్వర పరిష్కారం కోసం మరియు కీలక రాజ్యాంగ ధర్మాసనాల ఏర్పాటును సులభతరం చేయడానికి.
నేపథ్యం: సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తుల సంఖ్య చరిత్ర
భారత రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 124(1) ప్రకారం, సుప్రీంకోర్టులో భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తి (Chief Justice of India - CJI) తో పాటు, పార్లమెంటు చట్టం ద్వారా నిర్దేశించిన సంఖ్యలో ఇతర న్యాయమూర్తులు ఉంటారు. 1950 జనవరి 28న భారత సుప్రీంకోర్టు అధికారికంగా ఉనికిలోకి వచ్చినప్పుడు, ఒక ప్రధాన న్యాయమూర్తి మరియు ఏడుగురు ఇతర న్యాయమూర్తులు (మొత్తం 8 మంది) మాత్రమే ఉండేవారు.
అయితే, పెరుగుతున్న జనాభా, మారుతున్న చట్టపరమైన సంక్లిష్టతలు మరియు అప్పీళ్ల సంఖ్య పెరగడంతో పార్లమెంటు వివిధ సమయాల్లో చట్ట సవరణల ద్వారా ఈ సంఖ్యను క్రమంగా పెంచుతూ వచ్చింది.
గత దశాబ్దాలను పరిశీలిస్తే, 1956లో ఈ సంఖ్యను 11కు, 1960లో 14కు, 1977లో 18కు పెంచారు. ఆ తరువాత 1986లో 26కు, 2009లో 31కు చేరింది. చివరగా, ఆగస్టు 2019లో ప్రవేశపెట్టిన సవరణ ద్వారా ఈ సంఖ్యను ప్రధాన న్యాయమూర్తితో కలిపి 34కు (33+1) పెంచారు. అయినప్పటికీ, పెండింగ్ కేసుల సంఖ్య ఏమాత్రం తగ్గకపోవడంతో, తాజా సవరణ అనివార్యమైంది.
2019 తర్వాత పెరిగిన కేసుల భారం
2019లో న్యాయమూర్తుల సంఖ్యను 34కి పెంచినప్పటికీ, కోవిడ్-19 (Covid-19) మహమ్మారి సమయంలో పరిమిత వర్చువల్ విచారణలు మాత్రమే జరగడం, అలాగే దేశవ్యాప్తంగా వివిధ హైకోర్టుల నుంచి వచ్చే అప్పీళ్లు వెల్లువెత్తడంతో కేసుల సంఖ్య విపరీతంగా పెరిగింది.
దేశవ్యాప్తంగా వివిధ ట్రిబ్యునళ్లు, హైకోర్టులు ఇచ్చిన తీర్పులపై తుది అప్పీలు కోసం అందరూ సుప్రీంకోర్టునే ఆశ్రయిస్తున్నారు. దీనికి తోడు పలు కీలకమైన రాజ్యాంగ ధర్మాసనాలకు ఐదుగురు లేదా ఏడుగురు న్యాయమూర్తులు అవసరం అవుతుండటంతో, రెగ్యులర్ కేసుల విచారణకు తీవ్ర ఆటంకం కలుగుతోంది.
Quick-Fact: భారత సుప్రీంకోర్టులో మే 2026 నాటికి సుమారు 82,000 కు పైగా కేసులు పెండింగ్లో ఉన్నట్లు అంచనా. ఈ కొత్త సవరణ బిల్లు ఆమోదం పొందితే, న్యాయమూర్తుల మొత్తం సంఖ్య 34 నుండి ఒకేసారి గణనీయంగా పెరిగే (సుమారు 42 కు) అవకాశం ఉంది!
ఈ పరిణామం వల్ల కలిగే ప్రభావం
"న్యాయం ఆలస్యం కావడం అంటే న్యాయం నిరాకరించబడటమే" (Justice delayed is justice denied) అన్న నానుడికి స్వస్తి పలికేందుకు ఈ బిల్లు తీవ్రంగా కృషి చేస్తుంది. సామాన్య పౌరులకు, న్యాయవాదులకు మరియు దేశ పారిశ్రామిక, సామాజిక వ్యవస్థకు ఈ బిల్లు ఆమోదం పొందడం అత్యంత కీలకం. దీని ప్రభావాలు కింది విధంగా ఉండబోతున్నాయి:
- సత్వర న్యాయం (Speedy Justice): న్యాయమూర్తుల సంఖ్య పెరగడం వల్ల, సమాంతరంగా విచారణ జరిపే బెంచ్ల (Benches) సంఖ్య పెరుగుతుంది. తద్వారా సివిల్, క్రిమినల్ అప్పీళ్లు సంవత్సరాల తరబడి వాయిదా పడకుండా త్వరగా పరిష్కరించబడతాయి.
- రాజ్యాంగ బెంచ్ల ఏర్పాటు సులభతరం: ప్రాథమిక హక్కులు, పౌరసత్వం లాంటి ముఖ్యమైన రాజ్యాంగపరమైన ప్రశ్నలు తలెత్తినప్పుడు, విస్తృత ధర్మాసనాలను సులభంగా ఏర్పాటు చేయవచ్చు. మిగిలిన న్యాయమూర్తులు దైనందిన అప్పీళ్లను వినడానికి అందుబాటులో ఉంటారు.
- పెండింగ్ కేసుల తగ్గింపు: ప్రతి నెలా దాఖలయ్యే కొత్త కేసుల కంటే, పరిష్కరించబడే పాత కేసుల రేటు (Disposal rate) పెరిగి, దశాబ్దాలుగా ఉన్న కేసుల బ్యాక్లాగ్ క్రమంగా తగ్గుముఖం పడుతుంది.
సవరణ బిల్లులోని సవాళ్లు మరియు కొలీజియం పాత్ర
ఈ బిల్లు కేవలం న్యాయమూర్తుల సంఖ్యను చట్టబద్ధంగా పెంచడం వరకే పరిమితం కాలేదు. దీనితో పాటు మౌలిక సదుపాయాల కల్పనకు కూడా ప్రభుత్వం నిధులు కేటాయించాల్సి ఉంటుంది. కొత్త కోర్టు హాళ్లు, న్యాయమూర్తుల నివాసాలు, అదనపు సిబ్బంది నియామకం వంటివి ప్రధాన సవాళ్లుగా మారతాయి.
అంతేకాకుండా, భారత రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 124(2) ప్రకారం సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తులను నియమించే విధానం 'కొలీజియం' (Collegium) వ్యవస్థ ద్వారా జరుగుతుంది. కేవలం పార్లమెంటులో బిల్లు ఆమోదించబడి సంఖ్య పెరిగినంత మాత్రాన ఆటోమాటిక్గా ఖాళీలు భర్తీ కావు. ఆ ఖాళీలను భర్తీ చేయడానికి భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తి నేతృత్వంలోని కొలీజియం వేగంగా అర్హులైన హైకోర్టు న్యాయమూర్తులను సిఫార్సు చేయాల్సి ఉంటుంది.
ముఖ్యమైన ప్రయోజనాలు
- దేశ అత్యున్నత న్యాయస్థానంలో ప్రాతినిధ్యం పెరుగుతుంది (వివిధ రాష్ట్రాల హైకోర్టుల నుండి మరింత మందికి అవకాశం దక్కుతుంది).
- కమర్షియల్ మరియు వ్యాపార వివాదాల సత్వర పరిష్కారం కారణంగా, విదేశీ పెట్టుబడిదారులకు భారత న్యాయవ్యవస్థపై నమ్మకం పెరుగుతుంది.
- మరణశిక్ష లేదా యావజ్జీవ కారాగార శిక్ష పడిన ఖైదీల అప్పీళ్లపై త్వరితగతిన నిర్ణయాలు వస్తాయి.
చారిత్రక పరిణామం: న్యాయమూర్తుల సంఖ్య పెంపు
భారతదేశంలో స్వాతంత్ర్యం వచ్చిన నాటినుండి దశాబ్దాలుగా సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తుల సంఖ్య జనాభా ప్రాతిపదికన ఎలా మారుతూ వచ్చిందో ఈ కింది పట్టికలో స్పష్టంగా చూడవచ్చు:
| సంవత్సరం | సవరణ చట్టం / ఆధారితం | మొత్తం న్యాయమూర్తుల సంఖ్య (CJI తో సహా) |
|---|---|---|
| 1950 | భారత రాజ్యాంగ ప్రారంభం (మూల సంఖ్య) | 8 మంది (7 + 1) |
| 1956 | సుప్రీంకోర్టు (న్యాయమూర్తుల సంఖ్య) చట్టం, 1956 | 11 మంది (10 + 1) |
| 1960 | సుప్రీంకోర్టు (న్యాయమూర్తుల సంఖ్య) సవరణ చట్టం | 14 మంది (13 + 1) |
| 1977 | సుప్రీంకోర్టు (న్యాయమూర్తుల సంఖ్య) సవరణ చట్టం | 18 మంది (17 + 1) |
| 1986 | సుప్రీంకోర్టు (న్యాయమూర్తుల సంఖ్య) సవరణ చట్టం | 26 మంది (25 + 1) |
| 2009 | సుప్రీంకోర్టు (న్యాయమూర్తుల సంఖ్య) సవరణ చట్టం | 31 మంది (30 + 1) |
| 2019 | సుప్రీంకోర్టు (న్యాయమూర్తుల సంఖ్య) సవరణ చట్టం | 34 మంది (33 + 1) |
| 2026 | సుప్రీంకోర్టు (న్యాయమూర్తుల సంఖ్య) సవరణ బిల్లు, 2026 (ప్రతిపాదితం) | పెరుగుదల పరిశీలనలో ఉంది |
సుప్రీంకోర్టులో న్యాయమూర్తుల సంఖ్యను పెంచాలనే మే 2026 సవరణ బిల్లు ప్రతిపాదన, సామాన్యులకు న్యాయాన్ని మరింత వేగంగా చేరువ చేయడంలో ఒక గొప్ప ముందడుగు. చట్టం ప్రకారం ఈ బిల్లు పార్లమెంటు ఉభయ సభల (లోక్ సభ, రాజ్యసభ) ఆమోదం పొంది, రాష్ట్రపతి ఆమోదముద్ర వేస్తే, భారత న్యాయ చరిత్రలో ఇది ఒక సువర్ణాధ్యాయంగా నిలిచిపోతుంది. కేంద్ర ప్రభుత్వం మరియు న్యాయవ్యవస్థ సమన్వయంతో పనిచేస్తే, పెండింగ్ కేసుల రహిత సుప్రీంకోర్టును భవిష్యత్తులో మనం కచ్చితంగా చూడవచ్చు.