పీడనాన్ని నిరోధించే హక్కు ఆర్టికల్స్ 23-24: Study Notes & 20 MCQs

పీడనాన్ని నిరోధించే హక్కు (Right against Exploitation) భారత రాజ్యాంగం పౌరులకు ప్రసాదించిన అత్యంత విశిష్టమైన, మానవీయమైన ప్రాథమిక హక్కులలో ఒకటి. సమాజంలో తరతరాలుగా వేళ్లూనుకుపోయిన సామాజిక, ఆర్థిక దోపిడీల నుంచి బలహీన వర్గాలను, మహిళలను, చిన్నారులను రక్షించడానికి రాజ్యాంగ నిర్మాతలు ఈ హక్కును ప్రత్యేకంగా రూపొందించారు.

కేవలం చట్టం ముందు సమానత్వం కల్పిస్తే సరిపోదని, మనిషిని మనిషి దోచుకునే అమానవీయ వ్యవస్థలను సమూలంగా నిర్మూలించినప్పుడే నిజమైన ప్రజాస్వామ్యం సిద్ధిస్తుందని వారు నమ్మారు. అందుకే భారత రాజ్యాంగంలోని మూడవ భాగంలో ఆర్టికల్ 23 మరియు ఆర్టికల్ 24 కింద పీడనాన్ని నిరోధించే హక్కును పొందుపరిచారు.

ఈ వ్యాసంలో ఈ రెండు ఆర్టికల్స్ యొక్క పూర్తి నేపథ్యం, వాటికి సంబంధించిన చట్టాలు, సుప్రీంకోర్టు వెలువరించిన చారిత్రాత్మక తీర్పులు మరియు నేటి సమాజంలో వాటి ఆవశ్యకత గురించి అత్యంత సమగ్రంగా విశ్లేషిద్దాం.

చారిత్రక నేపథ్యం - సామాజిక దోపిడీల మూలాలు

భారతదేశ చరిత్రను నిశితంగా పరిశీలిస్తే, శతాబ్దాల పాటు సమాజంలో తీవ్రమైన ఆర్థిక, సామాజిక అసమానతలు ఉండేవి. ఈ అసమానతల పునాదుల పైనే దోపిడీ వ్యవస్థలు వృద్ధి చెందాయి.

• వెట్టిచాకిరి (Bonded Labour): బ్రిటిష్ కాలంలో మరియు అంతకు ముందు జమీందారీ, జాగీర్దారీ వ్యవస్థల్లో భూస్వాములు పేద రైతులను, కూలీలను వడ్డీ వ్యాపారం పేరుతో అప్పుల ఊబిలోకి నెట్టేవారు. ఆ అప్పు తీర్చడానికి తరతరాలుగా వారు భూస్వాముల ఇళ్లలో, పొలాల్లో ఉచితంగా లేదా అతి తక్కువ కూలీకి పనిచేయాల్సి వచ్చేది.
• బేగార్ (Begar): రాజులు, జమీందార్లు పేద ప్రజల నుంచి ఉచితంగా, ఎలాంటి ప్రతిఫలం లేకుండా శ్రమను దోచుకునే విధానాన్ని బేగార్ అనేవారు.
• దేవదాసి మరియు జోగిని వ్యవస్థలు: మతం పేరుతో చిన్న వయసులోనే ఆడపిల్లలను గుడులకు వదిలేసి, వారిని లైంగిక దోపిడీకి గురిచేసే దురాచారం సమాజంలో ఉండేది.
• మానవ అక్రమ రవాణా: మనుషులను, ముఖ్యంగా మహిళలను, పిల్లలను వస్తువుల్లాగా మార్కెట్లో కొనుగోలు చేయడం, అమ్మడం లాంటి దారుణాలు జరిగేవి.

స్వాతంత్ర్యం వచ్చిన తరువాత నవభారత నిర్మాణంలో ఇటువంటి అమానవీయ ఆచారాలకు తావుండకూడదనే ఉద్దేశ్యంతో, రాజ్యాంగ పరిషత్ (Constituent Assembly) వీటిని నేరుగా రాజ్యాంగం ద్వారానే నిషేధించాలని నిర్ణయించింది.

ఆర్టికల్ 23: మానవ అక్రమ రవాణా, వెట్టిచాకిరి నిషేధం

ఆర్టికల్ 23 భారత సమాజంలోని అత్యంత దుర్మార్గమైన దోపిడీ విధానాలపై నేరుగా దాడి చేస్తుంది. మనిషిని ఒక వస్తువుగా పరిగణించడాన్ని ఇది కఠినంగా నిషేధిస్తుంది.

ఆర్టికల్ 23(1) వివరణ

"మానవ అక్రమ రవాణా (Traffic in human beings), బేగార్ (Begar) మరియు అటువంటి ఇతర బలవంతపు చాకిరీ విధానాలు నిషేధించబడ్డాయి. ఈ నిబంధనను ఉల్లంఘించడం చట్ట ప్రకారం శిక్షార్హమైన నేరం."

ఈ ఆర్టికల్ పౌరులకు మాత్రమే కాకుండా విదేశీయులకు కూడా వర్తిస్తుంది. ఇది కేవలం రాజ్యం (ప్రభుత్వం) చేతిలో జరిగే దోపిడీని మాత్రమే కాకుండా, ప్రైవేట్ వ్యక్తులు, భూస్వాములు, సంస్థలు చేసే దోపిడీకి వ్యతిరేకంగా కూడా రక్షణ కల్పిస్తుంది. ఇందులోని ప్రధాన పదాలను విశ్లేషిద్దాం:

1. మానవ అక్రమ రవాణా (Traffic in human beings):

దీని అర్థం మనుషులను వస్తువుల లాగా లేదా జంతువుల లాగా కొనడం మరియు అమ్మడం. ఇందులో కింది అంశాలు అంతర్భాగంగా ఉంటాయి:

• పురుషులు, మహిళలు, పిల్లలను అమ్ముకోవడం లేదా కొనుగోలు చేయడం.
• మహిళలను, పిల్లలను వ్యభిచార కూపంలోకి నెట్టడం కోసం రవాణా చేయడం.
• దేవదాసి, జోగిని, బసివి లాంటి మతపరమైన ఆచారాల పేరుతో మహిళలను దోపిడీ చేయడం.
• బానిసత్వం (Slavery).

2. బేగార్ (Begar):

ఒక వ్యక్తి నుంచి ఎలాంటి వేతనం లేదా ప్రతిఫలం ఇవ్వకుండా బలవంతంగా పనిచేయించుకోవడాన్ని బేగార్ అంటారు. ఇది ప్రాచీన కాలం నాటి జమీందారీ వ్యవస్థలో ఎక్కువగా ఉండేది.

3. బలవంతపు చాకిరి / వెట్టిచాకిరి (Forced Labour):

ఒక వ్యక్తికి ఇష్టం లేకపోయినా, శారీరక లేదా చట్టపరమైన బెదిరింపుల ద్వారా బలవంతంగా పనిచేయించుకోవడం. సుప్రీంకోర్టు దీనికి అత్యంత విశాలమైన అర్థాన్ని ఇచ్చింది. కేవలం భౌతిక బలవంతమే కాకుండా, "ఆర్థిక పరిస్థితుల వల్ల, ఆకలి వల్ల తప్పనిసరి పరిస్థితుల్లో కనీస వేతనం కంటే తక్కువకు పనిచేయడం కూడా బలవంతపు చాకిరి కిందకే వస్తుంది" అని సుప్రీంకోర్టు స్పష్టం చేసింది. అప్పు తీసుకున్నందుకు గాను జీవితకాలం ఉచితంగా పనిచేసే వెట్టిచాకిరి (Bonded labour) కూడా ఇందులో భాగమే.

ఆర్టికల్ 23(2): మినహాయింపు (Exceptions)

ప్రతి హక్కుకూ కొన్ని మినహాయింపులు ఉన్నట్లే, ఆర్టికల్ 23 కి కూడా ఒక ముఖ్యమైన మినహాయింపు ఉంది.
"ప్రజా ప్రయోజనాల (Public purpose) కోసం పౌరుల నుంచి రాజ్యం (ప్రభుత్వం) నిర్బంధ సేవలను కోరడాన్ని ఈ ఆర్టికల్ నిరోధించదు. అయితే ఇలాంటి సేవలను విధించేటప్పుడు ప్రభుత్వం మతం, జాతి, కులం లేదా వర్గం ఆధారంగా ఎలాంటి వివక్ష చూపరాదు."

ఉదాహరణకు: దేశ రక్షణ కోసం యువకులను తప్పనిసరిగా సైన్యంలో పనిచేయాలని ప్రభుత్వం చట్టం చేయవచ్చు (Military conscription). అలాగే ఏదైనా విపత్తు వచ్చినప్పుడు సామాజిక సేవ (Social service) చేయాలని పౌరులను ఆదేశించవచ్చు. ఇలాంటి సమయాల్లో ఉచితంగా పనిచేయించుకున్నప్పటికీ, దానిని వెట్టిచాకిరి లేదా బేగార్ కింద పరిగణించరు.

ఆర్టికల్ 23 అమలు కోసం పార్లమెంటు చేసిన చట్టాలు

ఆర్టికల్ 23 లోని నిషేధాలను కేవలం రాజ్యాంగంలో రాసి ఊరుకోకుండా, వాటిని ఉల్లంఘించిన వారికి కఠిన శిక్షలు విధించడానికి పార్లమెంటు ఆర్టికల్ 35 కింద అనేక చట్టాలను రూపొందించింది:

• అనైతిక అక్రమ రవాణా నిరోధక చట్టం, 1956 (Immoral Traffic Prevention Act): మహిళలు, పిల్లలను వ్యభిచారం కోసం రవాణా చేయడాన్ని, వ్యభిచార గృహాలను నిర్వహించడాన్ని ఈ చట్టం కఠినంగా శిక్షిస్తుంది.
• వెట్టిచాకిరి (బానిసత్వ) నిర్మూలన చట్టం, 1976 (Bonded Labour System Abolition Act): తరతరాలుగా వస్తున్న అప్పుల ఆధారిత వెట్టిచాకిరిని ఈ చట్టం దేశవ్యాప్తంగా రద్దు చేసింది. వెట్టి కార్మికుల అప్పులను మాఫీ చేసి, వారికి పునరావాసం కల్పించడం ఈ చట్టం ముఖ్య ఉద్దేశం.
• కనీస వేతనాల చట్టం, 1948 (Minimum Wages Act): కార్మికులకు కనీస వేతనం ఇవ్వకుండా శ్రమను దోచుకోవడాన్ని నిరోధించడానికి ఈ చట్టం తెచ్చారు.
• సమాన వేతన చట్టం, 1976 (Equal Remuneration Act): ఒకే రకమైన పనికి పురుషులతో సమానంగా మహిళలకు కూడా సమాన వేతనం ఇవ్వాలని, లింగ వివక్ష చూపకూడదని ఈ చట్టం నిర్దేశిస్తుంది.

ఆర్టికల్ 24: బాల కార్మిక వ్యవస్థ నిషేధం

బాల్యం అనేది ఒక మనిషి జీవితంలో అత్యంత మధురమైన, కీలకమైన దశ. విద్యాబుద్ధులు నేర్చుకుని, ఆటపాటలతో శారీరకంగా, మానసికంగా ఎదగాల్సిన వయసులో చిన్నారుల చేతుల్లో పనిముట్లు పెట్టడం దేశ భవిష్యత్తును అంధకారంలోకి నెట్టడమే. ఈ వాస్తవాన్ని గ్రహించిన రాజ్యాంగ నిర్మాతలు ఆర్టికల్ 24 ద్వారా బాల కార్మిక వ్యవస్థను నిషేధించారు.

ఆర్టికల్ 24 వివరణ

"పద్నాలుగు (14) సంవత్సరాల లోపు వయసు ఉన్న ఏ పిల్లవాడిని/పాపను ఏదైనా కర్మాగారంలో (Factory) గానీ, గనిలో (Mine) గానీ పని చేయడానికి నియమించకూడదు. లేదా మరే ఇతర ప్రమాదకరమైన పనుల్లో (Hazardous employment) వారితో పనిచేయించకూడదు."

రాజ్యాంగం ప్రారంభంలో పిల్లలను ప్రమాదకరమైన పనుల్లో (కర్మాగారాలు, గనులు, రైల్వేలు, టపాకాయల తయారీ లాంటివి) మాత్రమే నిషేధించింది. హాని కలిగించని పనుల్లో (వ్యవసాయం, కిరాణా దుకాణాలు) పనిచేయడానికి అప్పట్లో ఎలాంటి రాజ్యాంగపరమైన నిషేధం లేదు. కానీ కాలక్రమంలో ఈ దృక్పథం పూర్తిగా మారిపోయింది.

ఆర్టికల్ 24 అమలు మరియు బాలకార్మిక చట్టాలు

ఆర్టికల్ 24 ను సమర్థవంతంగా అమలు చేయడానికి ప్రభుత్వం అనేక కమిటీలను వేసింది. అందులో ముఖ్యమైనది గురుపాదస్వామి కమిటీ (1979). ఈ కమిటీ సిఫార్సుల ఆధారంగానే భారతదేశంలో అత్యంత కీలకమైన చట్టం రూపుదిద్దుకుంది.

బాల కార్మిక (నిషేధ మరియు నియంత్రణ) చట్టం, 1986 (Child Labour Prohibition and Regulation Act):

ఈ చట్టం 14 ఏళ్ల లోపు పిల్లలను కొన్ని ప్రమాదకరమైన పరిశ్రమల్లో పనిచేయడాన్ని నిషేధించింది. మిగతా రంగాల్లో వారి పనివేళలను, పరిస్థితులను నియంత్రించింది.

2016 సవరణ చట్టం - ఒక చారిత్రాత్మక మార్పు:

కాలం మారుతున్న కొద్దీ, పిల్లల విద్యా హక్కుకు (Article 21A - Right to Education) ప్రాధాన్యత పెరిగింది. విద్యా హక్కు చట్టం 2009 ప్రకారం 14 ఏళ్ల లోపు పిల్లలందరూ బడిలో ఉండాలి. వారు ఏ పని చేసినా అది వారి విద్యా హక్కుకు భంగం కలిగించినట్లే. కాబట్టి 2016లో పాత బాలకార్మిక చట్టానికి సమూల మార్పులు చేశారు. దాని పేరును "బాల మరియు కౌమార కార్మిక (నిషేధ మరియు నియంత్రణ) చట్టం"గా (Child and Adolescent Labour Act) మార్చారు.

2016 సవరణ చట్టం ప్రకారం:

14 ఏళ్ల లోపు పిల్లలు: వీరు ఎలాంటి వృత్తిలోనూ (ప్రమాదకరమైన లేదా సాధారణమైన) పనిచేయకూడదు. దీనిని పూర్తిగా నిషేధించారు. (అయితే పాఠశాల సమయం తర్వాత తమ కుటుంబ వ్యాపారాల్లో సహాయం చేయడానికి, మరియు సినిమాల్లో/టీవీల్లో బాలనటులుగా పనిచేయడానికి కొన్ని మినహాయింపులు ఇచ్చారు).

కౌమారదశ పిల్లలు (Adolescents - 14 నుంచి 18 ఏళ్ల లోపు): వీరిని ప్రమాదకరమైన పనుల్లో (గనులు, కర్మాగారాలు, పేలుడు పదార్థాలు) నియమించడాన్ని పూర్తిగా నిషేధించారు. ఇతర సాధారణ పనుల్లో మాత్రమే షరతులతో కూడిన అనుమతి ఉంటుంది. చట్టాన్ని ఉల్లంఘించిన యజమానులకు జైలు శిక్ష మరియు భారీ జరిమానాలు విధించేలా నిబంధనలను కఠినతరం చేశారు.

చైల్డ్ లైన్ (Childline - 1098), పెన్సిల్ పోర్టల్ (PENCIL - Platform for Effective Enforcement for No Child Labour) లాంటి ప్రభుత్వ చొరవలు ఆర్టికల్ 24 అమలులో చురుకైన పాత్ర పోషిస్తున్నాయి.

న్యాయస్థానాల చారిత్రాత్మక తీర్పులు

పీడనాన్ని నిరోధించే హక్కును కాపాడటంలో, దాని పరిధిని విస్తృతం చేయడంలో భారత అత్యున్నత న్యాయస్థానం (సుప్రీంకోర్టు) పాత్ర అద్వితీయమైనది. ప్రజా ప్రయోజన వ్యాజ్యాల (PIL) ద్వారా ఎన్నో అద్భుతమైన తీర్పులు వెలువరించింది.

1. పీపుల్స్ యూనియన్ ఫర్ డెమోక్రటిక్ రైట్స్ (PUDR) వర్సెస్ యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా (1982) - 'ఏషియాడ్ వర్కర్స్ కేసు':

1982లో ఢిల్లీలో ఏషియన్ గేమ్స్ నిర్మాణాలు జరుగుతున్నప్పుడు, కాంట్రాక్టర్లు కూలీలకు చట్టబద్ధమైన కనీస వేతనం కంటే తక్కువ ఇచ్చేవారు. దీనిపై దాఖలైన పిల్ పై సుప్రీంకోర్టు స్పందిస్తూ చారిత్రాత్మక తీర్పు చెప్పింది. "ఆర్థిక అసమానతల వల్ల, ఆకలి వల్ల వేరే దారిలేక కనీస వేతనం కంటే తక్కువకు పనిచేయడానికి ఒక వ్యక్తి అంగీకరించినప్పటికీ, అది ఆర్టికల్ 23 కింద 'బలవంతపు చాకిరి' (Forced Labour) కిందకే వస్తుంది. రాజ్యం కనీస వేతనం చెల్లించేలా చూడాలి" అని స్పష్టం చేసింది.

2. బంధువా ముక్తి మోర్చా వర్సెస్ యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా (1984):

హర్యానాలోని రాతి క్వారీలలో పనిచేస్తున్న వెట్టి కార్మికుల దీనస్థితిపై ఈ కేసు దాఖలైంది. సుప్రీంకోర్టు జోక్యం చేసుకుని ఆ కార్మికులను విడిపించడమే కాకుండా, పౌరులు మానవ గౌరవంతో జీవించే హక్కు (ఆర్టికల్ 21) కు వెట్టిచాకిరి అనేది అతిపెద్ద కళంకం అని, వెంటనే దేశవ్యాప్తంగా ఉన్న వెట్టి కార్మికులను గుర్తించి, విడిపించి, పునరావాసం కల్పించాలని ప్రభుత్వాలను ఆదేశించింది.

3. ఎం.సి. మెహతా వర్సెస్ స్టేట్ ఆఫ్ తమిళనాడు (1996) - శివకాశి కేసు:

తమిళనాడులోని శివకాశి అగ్గిపెట్టెల మరియు టపాకాయల పరిశ్రమలో వేలాది మంది పిల్లలు ప్రాణాలను అరచేతిలో పెట్టుకుని పనిచేస్తున్న వాస్తవాన్ని ఈ కేసు వెలుగులోకి తెచ్చింది. సుప్రీంకోర్టు ఆర్టికల్ 24 నిబంధనలను కఠినంగా అమలు చేయాలని ఆదేశించింది. పిల్లలను పనిలో పెట్టుకున్న యజమానుల నుంచి ఒక్కో పిల్లాడికి రూ. 20,000 చొప్పున వసూలు చేసి 'బాల కార్మిక పునరావాస సంక్షేమ నిధి'ని ఏర్పాటు చేయాలని సంచలన తీర్పునిచ్చింది. పిల్లల తల్లిదండ్రులకు ప్రత్యామ్నాయ ఉపాధి కల్పించాలని కూడా ప్రభుత్వాన్ని ఆదేశించింది.

4. విశాల్ జీత్ వర్సెస్ యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా (1990):

దేవదాసి మరియు జోగిని వ్యవస్థలు ఆర్టికల్ 23 కింద పూర్తి రాజ్యాంగ విరుద్ధమని, ఇవి మహిళలను లైంగిక బానిసలుగా మారుస్తున్నాయని సుప్రీంకోర్టు పేర్కొంది. ఈ దురాచారాలను రూపుమాపడానికి ప్రత్యేక యంత్రాంగాన్ని ఏర్పాటు చేయాలని ఆదేశించింది.

సమకాలీన సవాళ్లు మరియు ఆచరణాత్మక ఇబ్బందులు

రాజ్యాంగం అత్యద్భుతమైన రక్షణలు కల్పించినప్పటికీ, కఠినమైన చట్టాలు ఉన్నప్పటికీ, ఆర్టికల్ 23 మరియు 24 లను నూటికి నూరు శాతం అమలు చేయడంలో భారతదేశం నేటికీ అనేక సవాళ్లను ఎదుర్కొంటోంది.

• ఆధునిక బానిసత్వం (Modern Slavery): వెట్టిచాకిరి స్వరూపం మారింది. ఇటుక బట్టీలు, రైస్ మిల్లులు, నిర్మాణ రంగంలో నేటికీ దళారులు అడ్వాన్సులు ఇచ్చి ఇతర రాష్ట్రాల వలస కూలీలను బానిసల్లాగా వాడుకుంటున్నారు. సరైన పత్రాలు లేకపోవడం వల్ల వీరిని చట్టం సులభంగా గుర్తించలేకపోతోంది.
• సైబర్ క్రైమ్ మరియు డిజిటల్ ట్రాఫికింగ్: సాంకేతికత పెరిగిన కొద్దీ మానవ అక్రమ రవాణా డిజిటల్ రూపం దాల్చింది. సోషల్ మీడియా ద్వారా మాయమాటలు చెప్పి, ఉద్యోగాల ఆశ చూపి యువతులను వలలోకి లాగి విదేశాలకు లేదా ఇతర రాష్ట్రాలకు వ్యభిచారం కోసం అమ్మెస్తున్న ముఠాలు పెరిగిపోయాయి.
• అవ్యవస్థీకృత రంగంలో బాలకార్మికులు (Child Labour in Unorganized Sector): కర్మాగారాల్లో బాలకార్మికులు తగ్గినా, ఇళ్లల్లో పనిమనుషులుగా (Domestic help), దాబాల్లో, గ్యారేజీల్లో, వ్యవసాయ పనుల్లో (ముఖ్యంగా పత్తి చేలల్లో) పనిచేసే పిల్లల సంఖ్య ఇంకా ఆందోళనకరంగానే ఉంది.
• పేదరికం మరియు నిరక్షరాస్యత: దోపిడీకి మూలకారణం పేదరికం. పూట గడవని పరిస్థితుల్లో తల్లిదండ్రులే తమ పిల్లలను పనులకు పంపుతున్నారు. అప్పుల ఊబిలో కూరుకుపోయిన వారు తమ శ్రమను దోచుకునేవారికి సాగిలపడుతున్నారు.
• పునరావాస లోపం: అక్రమ రవాణా నుంచి లేదా బాలకార్మిక వ్యవస్థ నుంచి విడిపించిన బాధితులకు సరైన పునరావాసం (Rehabilitation) కల్పించడంలో ప్రభుత్వ యంత్రాంగాలు విఫలమవుతున్నాయి. ప్రత్యామ్నాయ ఉపాధి లేదా విద్య లేకపోవడం వల్ల వారు మళ్లీ పాత కూపంలోకే వెళ్లిపోతున్నారు. అవయవాల వ్యాపారం (Organ trade) కోసం జరుగుతున్న మానవ రవాణా ఆధునిక కాలంలో అతిపెద్ద ముప్పుగా మారింది.

నవసమాజ నిర్మాణానికి బాధ్యత

పీడనాన్ని నిరోధించే హక్కు (ఆర్టికల్ 23, 24) అనేది కేవలం పోలీసుల, న్యాయస్థానాల బాధ్యత మాత్రమే కాదు; ఇది మొత్తం సమాజం సమిష్టిగా నిర్వర్తించాల్సిన బాధ్యత. రాజ్యాంగం మనకు దారి చూపింది, చట్టాలు ఆయుధాలను ఇచ్చాయి, సుప్రీంకోర్టు వాటికి పదును పెట్టింది. కానీ క్షేత్రస్థాయిలో పేదరికం, నిరక్షరాస్యత, కుల వివక్ష లాంటి మూలకారణాలను పరిష్కరించనంత కాలం ఏ చట్టమూ పూర్తి ఫలితాలను ఇవ్వదు.

మన ఇంటి పక్కన ఒక పసివాడు బడికి వెళ్లకుండా పనికి వెళ్తుంటే ప్రశ్నించే సామాజిక స్పృహ మనలో రావాలి. కార్మికుల శ్రమను గౌరవించి వారికి తగిన వేతనం ఇవ్వాలనే నైతికత యజమానుల్లో పెరగాలి. మానవ అక్రమ రవాణా ముఠాలపై ప్రభుత్వాలు ఉక్కుపాదం మోపాలి. బాధితులకు మానసిక స్థైర్యాన్ని, ఆర్థిక భరోసాను ఇచ్చేలా పునరావాస కేంద్రాలు బలోపేతం కావాలి.

అప్పుడే డాక్టర్ బి.ఆర్. అంబేద్కర్, గాంధీజీ కలలు కన్న దోపిడీ రహిత, సమానత్వ, గౌరవప్రదమైన నవభారత నిర్మాణం సాకారం అవుతుంది. మనిషిని మనిషి దోచుకోని సమాజమే నిజమైన స్వాతంత్ర్యానికి, రాజ్యాంగ స్ఫూర్తికి అసలైన గీటురాయి.

భారత రాజ్యాంగం ఆర్టికల్స్ 23 & 24: Study Notes & 20 MCQs

Quiz topic:పీడనాన్ని నిరోధించే హక్కు (Right against Exploitation)

Subject:భారత రాజ్యాంగం (Indian Polity)

Total questions:20

Time duration:15 minutes

Total marks:20

1. భారత రాజ్యాంగంలో 'పీడనాన్ని నిరోధించే హక్కు' గురించి వివరించే ఆర్టికల్స్ ఏవి?

• A.ఆర్టికల్స్ 19, 20
• B.ఆర్టికల్స్ 21, 22
• C.ఆర్టికల్స్ 23, 24
• D.ఆర్టికల్స్ 25, 26

✅ Answer: C – ఆర్టికల్స్ 23, 24

Explanation: రాజ్యాంగంలోని 3వ భాగంలో ఆర్టికల్స్ 23 మరియు 24 పీడనాన్ని నిరోధించే హక్కు (Right against Exploitation) గురించి వివరిస్తాయి. సామాజిక, ఆర్థిక దోపిడీల నుంచి ఇవి రక్షణ కల్పిస్తాయి.

2. మానవ అక్రమ రవాణా (Human Trafficking), వెట్టిచాకిరిని నిషేధించే ఆర్టికల్ ఏది?

• A.ఆర్టికల్ 21
• B.ఆర్టికల్ 22
• C.ఆర్టికల్ 23
• D.ఆర్టికల్ 24

✅ Answer: C – ఆర్టికల్ 23

Explanation: ఆర్టికల్ 23 ప్రకారం మనుషులను వస్తువుల్లా కొనడం, అమ్మడం, మరియు బలవంతపు వెట్టిచాకిరి లేదా బేగార్ చేయించుకోవడం కఠినంగా నిషేధించబడింది.

3. ప్రాచీన కాలం నాటి 'బేగార్' (Begar) అనగా అర్థం ఏమిటి?

• A.ఒక వ్యక్తి నుంచి ప్రతిఫలం ఇవ్వకుండా బలవంతంగా పనిచేయించుకోవడం
• B.పిల్లలను ఫ్యాక్టరీల్లో పనికి పంపడం
• C.స్త్రీలకు పురుషులతో సమాన వేతనం ఇవ్వడం
• D.విదేశాలకు వలస వెళ్లడం

✅ Answer: A – ఒక వ్యక్తి నుంచి ప్రతిఫలం ఇవ్వకుండా బలవంతంగా పనిచేయించుకోవడం

Explanation: బేగార్ అనగా ఒక వ్యక్తి నుంచి ఎలాంటి వేతనం లేదా ప్రతిఫలం ఇవ్వకుండా బలవంతంగా ఉచితంగా శ్రమను దోచుకునే విధానం. దీనిని ఆర్టికల్ 23 రద్దు చేసింది.

4. ఆర్టికల్ 24 ప్రకారం, ఎంత వయసు లోపు పిల్లలను కర్మాగారాలు లేదా గనుల్లో పనిచేయడాన్ని నిషేధించారు?

• A.12 ఏళ్లు
• B.14 ఏళ్లు
• C.16 ఏళ్లు
• D.18 ఏళ్లు

✅ Answer: B – 14 ఏళ్లు

Explanation: ఆర్టికల్ 24 ప్రకారం 14 సంవత్సరాల లోపు వయసు ఉన్న ఏ పిల్లవాడిని/పాపను ఫ్యాక్టరీలు, గనులు లేదా ఇతర ఏవైనా ప్రమాదకరమైన పనుల్లో నియమించకూడదు.

5. ఆర్టికల్ 23(2) ప్రకారం, ప్రజా ప్రయోజనాల కోసం ప్రభుత్వం పౌరుల నుంచి నిర్బంధ సేవలను కోరినప్పుడు ఏ ఆధారంపై వివక్ష చూపరాదు?

• A.లింగం, జన్మస్థలం
• B.మతం, జాతి, కులం లేదా వర్గం
• C.వృత్తి, ఆదాయం
• D.భాష, ప్రాంతం

✅ Answer: B – మతం, జాతి, కులం లేదా వర్గం

Explanation: దేశ రక్షణ లాంటి ప్రజా ప్రయోజనాల కోసం నిర్బంధ సేవలు (ఉదా: మిలిటరీ సర్వీస్) విధించేటప్పుడు ప్రభుత్వం కేవలం మతం, జాతి, కులం లేదా వర్గం (Class) ఆధారంగా వివక్ష చూపరాదు.

6. వెట్టిచాకిరి (బానిసత్వ) నిర్మూలన చట్టాన్ని (Bonded Labour System Abolition Act) ఏ సంవత్సరంలో ఆమోదించారు?

• A.1948
• B.1956
• C.1976
• D.1986

✅ Answer: C – 1976

Explanation: తరతరాలుగా వస్తున్న అప్పుల ఆధారిత వెట్టిచాకిరిని సమూలంగా రద్దు చేస్తూ, బాధితులకు పునరావాసం కల్పించే ఉద్దేశ్యంతో 1976లో ప్రభుత్వం ఈ చట్టాన్ని తీసుకువచ్చింది.

7. ఆర్టికల్ 23 కల్పించే రక్షణ ఎవరికి వ్యతిరేకంగా లభిస్తుంది?

• A.కేవలం ప్రభుత్వానికి (రాజ్యానికి) వ్యతిరేకంగా
• B.కేవలం ప్రైవేట్ వ్యక్తులకు వ్యతిరేకంగా
• C.ప్రభుత్వం మరియు ప్రైవేట్ వ్యక్తులు ఇద్దరికీ వ్యతిరేకంగా
• D.పైవేవీ కావు

✅ Answer: C – ప్రభుత్వం మరియు ప్రైవేట్ వ్యక్తులు ఇద్దరికీ వ్యతిరేకంగా

Explanation: ఆర్టికల్ 23 పౌరులకు రాజ్యం (ప్రభుత్వం) చేతిలో జరిగే దోపిడీ నుంచి మాత్రమే కాకుండా, ప్రైవేట్ వ్యక్తులు, జమీందార్లు చేసే వెట్టిచాకిరి దోపిడీ నుంచి కూడా రక్షణ కల్పిస్తుంది.

8. కనీస వేతనం కంటే తక్కువకు పనిచేయించుకోవడం కూడా ఆర్టికల్ 23 కింద 'బలవంతపు చాకిరి' (Forced Labour) అవుతుందని సుప్రీంకోర్టు ఏ కేసులో తీర్పునిచ్చింది?

• A.బంధువా ముక్తి మోర్చా కేసు (1984)
• B.ఏషియాడ్ వర్కర్స్ (PUDR) కేసు (1982)
• C.మేనకా గాంధీ కేసు (1978)
• D.ఎం.సి. మెహతా కేసు (1996)

✅ Answer: B – ఏషియాడ్ వర్కర్స్ (PUDR) కేసు (1982)

Explanation: 1982 నాటి ఏషియాడ్ వర్కర్స్ కేసులో, ఆకలి లేదా ఆర్థిక ఇబ్బందుల వల్ల కనీస వేతనం కంటే తక్కువకు పనిచేసినా అది రాజ్యాంగం ప్రకారం బలవంతపు చాకిరి కిందకే వస్తుందని కోర్టు తెలిపింది.

9. శివకాశి అగ్గిపెట్టెల పరిశ్రమలోని బాలకార్మికుల దుస్థితిపై సుప్రీంకోర్టు సంచలన తీర్పునిచ్చిన ప్రముఖ కేసు ఏది?

• A.విశాల్ జీత్ వర్సెస్ యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా
• B.ఎం.సి. మెహతా వర్సెస్ స్టేట్ ఆఫ్ తమిళనాడు (1996)
• C.శబరిమల కేసు
• D.కేశవానంద భారతి కేసు

✅ Answer: B – ఎం.సి. మెహతా వర్సెస్ స్టేట్ ఆఫ్ తమిళనాడు (1996)

Explanation: 1996 నాటి ఎం.సి. మెహతా కేసులో సుప్రీంకోర్టు శివకాశి బాలకార్మికుల కోసం యజమానుల నుంచి జరిమానాలు (రూ. 20,000) వసూలు చేసి పునరావాస నిధిని ఏర్పాటు చేయాలని ఆదేశించింది.

10. బాల కార్మిక (నిషేధ మరియు నియంత్రణ) చట్టం, 1986 ను ఏ కమిటీ సిఫార్సుల ఆధారంగా రూపొందించారు?

• A.కొఠారి కమిటీ
• B.స్వరణ్ సింగ్ కమిటీ
• C.గురుపాదస్వామి కమిటీ
• D.జస్టిస్ వర్మ కమిటీ

✅ Answer: C – గురుపాదస్వామి కమిటీ

Explanation: 1979లో ఏర్పాటైన గురుపాదస్వామి కమిటీ ఇచ్చిన నివేదిక ఆధారంగా భారతదేశంలో మొట్టమొదటి సమగ్ర బాలకార్మిక వ్యవస్థ నిషేధ చట్టాన్ని 1986లో రూపొందించారు.

11. 2016 బాల కార్మిక సవరణ చట్టం ప్రకారం 'కౌమారదశ పిల్లలు' (Adolescents) అంటే ఏ వయసు వారు?

• A.12 నుండి 14 ఏళ్లు
• B.14 నుండి 18 ఏళ్లు
• C.16 నుండి 18 ఏళ్లు
• D.14 నుండి 21 ఏళ్లు

✅ Answer: B – 14 నుండి 18 ఏళ్లు

Explanation: 2016 సవరణ చట్టం ప్రకారం 14 నుంచి 18 ఏళ్ల లోపు వయసు వారిని కౌమార కార్మికులుగా నిర్వచించారు. వీరిని పేలుడు పదార్థాలు, గనులు లాంటి ప్రమాదకరమైన పరిశ్రమల్లో నియమించడం పూర్తిగా నిషేధం.

12. రాతి క్వారీలలో పనిచేస్తున్న వెట్టి కార్మికులను విడిపించడానికి సంబంధించిన ప్రసిద్ధ సుప్రీంకోర్టు కేసు ఏది?

• A.విశాఖ కేసు
• B.బంధువా ముక్తి మోర్చా వర్సెస్ యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా (1984)
• C.గోలక్ నాథ్ కేసు
• D.పుట్టస్వామి కేసు

✅ Answer: B – బంధువా ముక్తి మోర్చా వర్సెస్ యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా (1984)

Explanation: 1984 నాటి బంధువా ముక్తి మోర్చా కేసులో సుప్రీంకోర్టు హర్యానా రాతి క్వారీల్లోని వెట్టి కార్మికులను విడిపించి, మానవ గౌరవంతో బ్రతికేలా వారికి పునరావాసం కల్పించాలని ప్రభుత్వాలను ఆదేశించింది.

13. బాల కార్మికుల ఫిర్యాదులు, చట్ట అమలు మరియు పునరావాసం కోసం కేంద్ర ప్రభుత్వం ప్రారంభించిన పోర్టల్ పేరు ఏమిటి?

• A.e-Shram (ఈ-శ్రమ్)
• B.PENCIL (పెన్సిల్)
• C.KALYAN (కల్యాణ్)
• D.NIDAN (నిదాన్)

✅ Answer: B – PENCIL (పెన్సిల్)

Explanation: PENCIL అనగా Platform for Effective Enforcement for No Child Labour. ఇది బాలకార్మిక వ్యవస్థ నిర్మూలన కోసం సమగ్ర ఆన్‌లైన్ వేదికగా పనిచేస్తుంది.

14. దేవదాసి మరియు జోగిని వ్యవస్థలు ఆర్టికల్ 23 కు విరుద్ధమని, ఇవి మహిళల లైంగిక దోపిడీకి దారితీస్తున్నాయని కోర్టు ఏ కేసులో పేర్కొంది?

• A.విశాల్ జీత్ వర్సెస్ యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా (1990)
• B.షాయరా బానో కేసు
• C.నవతేజ్ సింగ్ జోహార్ కేసు
• D.నిర్భయ కేసు

✅ Answer: A – విశాల్ జీత్ వర్సెస్ యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా (1990)

Explanation: 1990 నాటి విశాల్ జీత్ కేసులో మతం పేరుతో నడిచే దేవదాసి, జోగిని వ్యవస్థలు మానవ అక్రమ రవాణా (Human trafficking) కిందికే వస్తాయని సుప్రీంకోర్టు స్పష్టం చేసింది.

15. 2016 బాల కార్మిక సవరణ చట్టం ప్రకారం 14 ఏళ్ల లోపు పిల్లలకు ఏ పనుల్లో పాల్గొనడానికి మినహాయింపు ఇచ్చారు?

• A.బడి వేళల తర్వాత కుటుంబ వ్యాపారాల్లో సాయం చేయడం
• B.ఆడియో-విజువల్ వినోద రంగంలో (సినిమాలు/టీవీ) నటులుగా పనిచేయడం
• C.పై రెండూ సరైనవే
• D.ఎలాంటి మినహాయింపులు లేవు

✅ Answer: C – పై రెండూ సరైనవే

Explanation: 2016 సవరణ చట్టం 14 ఏళ్ల లోపు పిల్లలను ఏ పనిలోనూ నియమించకూడదని చెప్పినా, బడి తర్వాత కుటుంబ వృత్తుల్లో సాయం చేయడానికి, బాల నటులుగా పనిచేయడానికి షరతులతో మినహాయింపునిచ్చింది.

16. ఆర్టికల్ 23లో పేర్కొన్న 'మానవ అక్రమ రవాణా' (Traffic in human beings) పరిధిలోకి కింది వాటిలో ఏది వస్తుంది?

• A.మనుషులను కొనడం-అమ్మడం
• B.మహిళలు/పిల్లలను వ్యభిచారం కోసం రవాణా చేయడం
• C.బానిసత్వం (Slavery)
• D.పైవన్నీ

✅ Answer: D – పైవన్నీ

Explanation: మానవ అక్రమ రవాణా అనగా మనుషులను వస్తువుల్లా క్రయవిక్రయాలు చేయడం, బానిసత్వం మరియు వ్యభిచారం లేదా వెట్టిచాకిరి లాంటి అనైతిక పనుల కోసం మనుషులను రవాణా చేయడం.

17. 'కనీస వేతనాల చట్టాన్ని' (Minimum Wages Act) భారతదేశంలో ఎప్పుడు తీసుకువచ్చారు?

• A.1948
• B.1950
• C.1956
• D.1976

✅ Answer: A – 1948

Explanation: కార్మికులకు కనీస వేతనం చెల్లించకుండా వారి శ్రమను దోచుకోవడాన్ని నిరోధించడానికి 1948లో పార్లమెంటు కనీస వేతనాల చట్టాన్ని రూపొందించింది.

18. మహిళలు మరియు పిల్లలను వ్యభిచారం కోసం రవాణా చేయడాన్ని అరికట్టడానికి పార్లమెంటు చేసిన చట్టం ఏది?

• A.గృహహింస చట్టం (2005)
• B.నిర్భయ చట్టం (2013)
• C.అనైతిక అక్రమ రవాణా నిరోధక చట్టం (1956)
• D.సమాన వేతన చట్టం (1976)

✅ Answer: C – అనైతిక అక్రమ రవాణా నిరోధక చట్టం (1956)

Explanation: Immoral Traffic Prevention Act (1956) అనేది మహిళలు మరియు పిల్లలను వ్యభిచారం లాంటి అనైతిక పనుల కోసం రవాణా చేయడాన్ని, వ్యభిచార గృహాల నిర్వహణను కఠినంగా శిక్షించే చట్టం.

19. ఒకే రకమైన పనికి పురుషులతో పాటు మహిళలకు కూడా సమాన వేతనం ఇవ్వాలని నిర్దేశించే చట్టం (Equal Remuneration Act) ఏ సంవత్సరంలో వచ్చింది?

• A.1976
• B.1986
• C.1990
• D.2005

✅ Answer: A – 1976

Explanation: పనుల్లో లింగ వివక్షను రూపుమాపి, మహిళలకు సమాన శ్రమకు సమాన వేతనం అందించే ఉద్దేశ్యంతో 1976లో సమాన వేతన చట్టాన్ని (Equal Remuneration Act) తీసుకువచ్చారు.

20. కింది వాటిలో ఆర్టికల్ 24 యొక్క ప్రధాన ఉద్దేశ్యం కానిది ఏది?

• A.బాలకార్మిక వ్యవస్థను నిషేధించడం
• పిల్లల శారీరక మానసిక వికాసాన్ని కాపాడటం
• C.పిల్లలను సైన్యంలో చేర్చుకోవడం
• D.పిల్లలను ప్రమాదకర పనుల నుంచి రక్షించడం

✅ Answer: C – పిల్లలను సైన్యంలో చేర్చుకోవడం

Explanation: ఆర్టికల్ 24 బాలకార్మిక వ్యవస్థను నిషేధించి వారి హక్కులను, బాల్యాన్ని కాపాడుతుంది. పిల్లలను సైన్యంలో చేర్చుకోవడం అనేది ఆర్టికల్ 24 ఉద్దేశ్యం కాదు (అది అంతర్జాతీయ బాలల హక్కుల ఉల్లంఘన).