రాజ్యాంగ పరిహారపు హక్కు ఆర్టికల్ 32: Study Notes & 20 MCQs

 

రాజ్యాంగ పరిహారపు హక్కు భారత రాజ్యాంగంలో పౌరులకు కల్పించిన ప్రాథమిక హక్కులన్నింటికీ ప్రాణం పోసే అత్యంత కీలకమైన రక్షణ కవచం. రాజ్యాంగంలోని మూడవ భాగంలో పౌరులకు ఎన్ని గొప్ప హక్కులు (సమానత్వపు హక్కు, స్వాతంత్ర్యపు హక్కు మొదలైనవి) కల్పించినప్పటికీ, వాటిని అమలుపరిచే పకడ్బందీ యంత్రాంగం లేకపోతే ఆ హక్కులకు ఎలాంటి విలువా ఉండదు.

హక్కులకు భంగం కలిగినప్పుడు నేరుగా అత్యున్నత న్యాయస్థానాన్ని ఆశ్రయించి, సత్వర న్యాయం పొందే అద్భుతమైన అవకాశాన్ని ఈ రాజ్యాంగ పరిహారపు హక్కు కల్పిస్తుంది. భారత రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 32 ద్వారా ఈ హక్కును పౌరులకు ప్రసాదించారు. ఈ వ్యాసంలో ఆర్టికల్ 32 యొక్క ప్రాముఖ్యత, సుప్రీంకోర్టు జారీ చేసే ఐదు రకాల రిట్లు, మరియు ప్రాథమిక హక్కుల సవరణలకు సంబంధించిన నిబంధనల గురించి అత్యంత సమగ్రంగా తెలుసుకుందాం.

చారిత్రక నేపథ్యం - డాక్టర్ బి.ఆర్. అంబేద్కర్ మాటల్లో ఆర్టికల్ 32

న్యాయశాస్త్రంలో ఒక ప్రసిద్ధ నానుడి ఉంది: "Ubi jus ibi remedium" (Where there is a right, there is a remedy). అనగా హక్కు ఉన్న చోట పరిహారం (న్యాయం పొందే మార్గం) కచ్చితంగా ఉండి తీరాలి. పరిహారం లేని హక్కులు కేవలం కాగితాలకే పరిమితమవుతాయి. పౌరుల స్వేచ్ఛను, హక్కులను ప్రభుత్వాలు లేదా అధికారులు కాలరాసినప్పుడు వాటిని పునరుద్ధరించడానికి ఒక బలమైన ఆయుధం అవసరమని రాజ్యాంగ నిర్మాతలు భావించారు.

రాజ్యాంగ ముసాయిదా కమిటీ చైర్మన్ డాక్టర్ బి.ఆర్. అంబేద్కర్ రాజ్యాంగ పరిషత్‌లో ఆర్టికల్ 32 గురించి మాట్లాడుతూ ఇలా అన్నారు:
"భారత రాజ్యాంగంలో అత్యంత ముఖ్యమైన ఆర్టికల్ ఏది అని నన్ను ఎవరైనా అడిగితే, నేను ఈ ఆర్టికల్ (ఆర్టికల్ 32) పేరు మాత్రమే చెబుతాను. ఈ ఆర్టికల్ లేకుండా రాజ్యాంగం శూన్యం అవుతుంది. ఇది భారత రాజ్యాంగానికి ఆత్మ మరియు హృదయం (Heart and Soul of the Constitution)."

అంబేద్కర్ గారు ఈ ఆర్టికల్‌కు అంతటి అత్యున్నత స్థానం ఇవ్వడానికి కారణం, ఇది కేవలం ఒక చట్టపరమైన హక్కు మాత్రమే కాదు, ప్రాథమిక హక్కుల పరిరక్షణను కూడా ఒక ప్రాథమిక హక్కుగా (Fundamental Right to protect Fundamental Rights) మార్చడమే.

ఆర్టికల్ 32: నిబంధనల పూర్తి విశ్లేషణ

ఆర్టికల్ 32 లో ప్రధానంగా నాలుగు క్లాజులు ఉన్నాయి. ఇవి రాజ్యాంగ పరిహారాల అమలు యంత్రాంగాన్ని స్పష్టం చేస్తాయి:

• ఆర్టికల్ 32(1): ప్రాథమిక హక్కులకు భంగం కలిగినప్పుడు తగిన న్యాయ ప్రక్రియ ద్వారా నేరుగా సుప్రీంకోర్టును ఆశ్రయించే హక్కును ఇది పౌరులకు హామీ ఇస్తుంది. (సాధారణంగా ఏదైనా కేసు కింది కోర్టుల నుంచి అప్పీల్ ద్వారా సుప్రీంకోర్టుకు వెళ్తుంది, కానీ ప్రాథమిక హక్కుల ఉల్లంఘన జరిగితే నేరుగా సుప్రీంకోర్టులోనే కేసు వేయవచ్చు).
• ఆర్టికల్ 32(2): ప్రాథమిక హక్కులను అమలు చేయడానికి ఆదేశాలు (Directions), ఉత్తర్వులు (Orders) లేదా రిట్లను (Writs) జారీ చేసే అత్యున్నత అధికారం సుప్రీంకోర్టుకు ఉంటుంది. ఈ రిట్లలో హెబియస్ కార్పస్, మాండమస్, ప్రొహిబిషన్, సెర్షియోరరి మరియు కో-వారెంటో అనే ఐదు రకాలు ఉంటాయి.
• ఆర్టికల్ 32(3): సుప్రీంకోర్టుకు ఉన్న రిట్లు జారీ చేసే అధికారాన్ని తగ్గించకుండా, అవసరమైతే ఇతర న్యాయస్థానాలకు (స్థానిక కోర్టులకు) కూడా ఈ రిట్లను జారీ చేసే అధికారాన్ని చట్టం ద్వారా కట్టబెట్టే అధికారం పార్లమెంటుకు ఉంటుంది. (కానీ ఇప్పటివరకు పార్లమెంటు ఏ కింది కోర్టుకూ ఈ అధికారాన్ని ఇవ్వలేదు. కేవలం సుప్రీంకోర్టు, హైకోర్టులకు మాత్రమే ఈ అధికారం ఉంది).
• ఆర్టికల్ 32(4): భారత రాజ్యాంగం నిర్దేశించిన పద్ధతిలో తప్ప, ఆర్టికల్ 32 కింద కల్పించిన ఈ హక్కును ఎట్టి పరిస్థితుల్లోనూ రద్దు చేయకూడదు లేదా సస్పెండ్ చేయకూడదు. (అంటే, జాతీయ అత్యవసర పరిస్థితి - ఆర్టికల్ 359 అమలులో ఉన్నప్పుడు మాత్రమే రాష్ట్రపతి ఉత్తర్వుల ద్వారా ప్రాథమిక హక్కుల అమలును తాత్కాలికంగా నిలిపివేయవచ్చు).

రిట్లు జారీ చేసే అధికారం: సుప్రీంకోర్టు (ఆర్టికల్ 32) వర్సెస్ హైకోర్టు (ఆర్టికల్ 226)

భారతదేశంలో ప్రాథమిక హక్కుల పరిరక్షణ బాధ్యతను సుప్రీంకోర్టు మరియు హైకోర్టులకు అప్పగించారు. ఆర్టికల్ 32 ద్వారా సుప్రీంకోర్టుకు, ఆర్టికల్ 226 ద్వారా రాష్ట్రాల హైకోర్టులకు రిట్లు జారీ చేసే అధికారం ఉంది. అయితే ఈ రెండింటి మధ్య కొన్ని స్పష్టమైన వ్యత్యాసాలు ఉన్నాయి:

పరిధి (Scope): ఆర్టికల్ 32 కింద సుప్రీంకోర్టు కేవలం 'ప్రాథమిక హక్కుల' ఉల్లంఘన జరిగినప్పుడు మాత్రమే రిట్లు జారీ చేయగలదు. ఇతర సాధారణ చట్టపరమైన హక్కుల కోసం ఆర్టికల్ 32 కింద సుప్రీంకోర్టుకు వెళ్లలేరు. కానీ హైకోర్టు ఆర్టికల్ 226 కింద ప్రాథమిక హక్కులతో పాటు ఇతర చట్టపరమైన, సాధారణ హక్కుల ఉల్లంఘనకు కూడా రిట్లు జారీ చేయవచ్చు. అంటే రిట్ల జారీ విషయంలో సుప్రీంకోర్టు కంటే హైకోర్టు పరిధి చాలా విస్తృతమైనది.

భౌగోళిక పరిధి (Territorial Jurisdiction): సుప్రీంకోర్టు దేశవ్యాప్తంగా ఏ వ్యక్తికైనా, ఏ ప్రభుత్వానికైనా రిట్లను జారీ చేయగలదు. కానీ హైకోర్టు కేవలం తన రాష్ట్ర భౌగోళిక పరిధిలోని వ్యక్తులకు, అధికారులకు మాత్రమే రిట్లను జారీ చేయగలదు (ఒకవేళ వివాదానికి కారణం తమ రాష్ట్ర పరిధిలో జరిగితే వేరే రాష్ట్ర అధికారులకు కూడా జారీ చేయవచ్చు).

తిరస్కరించే అధికారం: ఆర్టికల్ 32 అనేది స్వయంగా ఒక ప్రాథమిక హక్కు. కాబట్టి ప్రాథమిక హక్కుల రక్షణ కోసం ఎవరైనా సుప్రీంకోర్టును ఆశ్రయిస్తే, వారికి న్యాయం చేయడానికి సుప్రీంకోర్టు నిరాకరించరాదు. కానీ ఆర్టికల్ 226 అనేది ప్రాథమిక హక్కు కాదు, విచక్షణాధికారం. రిట్ పిటిషన్‌ను స్వీకరించాలా వద్దా అనేది హైకోర్టు విచక్షణపై ఆధారపడి ఉంటుంది.

రిట్ల రకాలు - సమగ్ర వివరణ

రిట్ (Writ) అనగా ఒక వ్యక్తిని లేదా సంస్థను ఒక నిర్దిష్టమైన పనిని చేయమని లేదా చేయవద్దని ఉన్నత న్యాయస్థానాలు జారీ చేసే ఒక న్యాయపరమైన రాతపూర్వక ఉత్తర్వు. ఈ రిట్ల విధానాన్ని మనం బ్రిటన్ (ఇంగ్లాండ్) రాజ్యాంగం నుంచి స్వీకరించాము. బ్రిటన్‌లో వీటిని "ప్రిరోగేటివ్ రిట్స్" (Prerogative Writs) అంటారు. సుప్రీంకోర్టు మరియు హైకోర్టులు జారీ చేసే ఐదు రకాల రిట్లు ఈ క్రింది విధంగా ఉన్నాయి:

1. హెబియస్ కార్పస్ (Habeas Corpus)

ఇది లాటిన్ పదం. దీని అర్థం "టు హావ్ ద బాడీ ఆఫ్" (శరీరాన్ని హాజరుపరచడం లేదా భౌతికంగా కోర్టు ముందు ప్రవేశపెట్టడం).
ఉద్దేశ్యం: చట్టవిరుద్ధంగా లేదా అక్రమంగా ఎవరినైనా అరెస్టు చేసి నిర్బంధిస్తే (Illegal detention), ఆ వ్యక్తిని వెంటనే కోర్టు ముందు హాజరుపరచాలని సంబంధిత పోలీసులకు లేదా వ్యక్తులకు న్యాయస్థానం ఆదేశాలు జారీ చేస్తుంది. అరెస్టుకు గల కారణాలను కోర్టు పరిశీలిస్తుంది. ఆ నిర్బంధం చట్టవిరుద్ధమని లేదా అక్రమమని తేలితే ఆ వ్యక్తిని తక్షణమే విడుదల చేయాలని కోర్టు ఆదేశిస్తుంది.

ఆర్టికల్ 21 కింద కల్పించిన "ప్రాణ, వ్యక్తిగత స్వేచ్ఛ" హక్కును కాపాడటంలో ఇది అత్యంత శక్తివంతమైన అస్త్రం. దీనిని వ్యక్తిగత స్వేచ్ఛకు పునాదిరాయిగా పరిగణిస్తారు.

ఎవరిపై జారీ చేయవచ్చు?

• ప్రభుత్వ అధికారులపై (పోలీసులు, ఇంటెలిజెన్స్ సంస్థలు).
• ప్రైవేట్ వ్యక్తులపై కూడా (ఉదాహరణకు: ఎవరైనా ప్రైవేట్ వ్యక్తి ఇంకొకరిని కిడ్నాప్ చేసి బంధిస్తే, లేదా ఒక సంస్థ కార్మికులను నిర్బంధిస్తే ఈ రిట్ వాడవచ్చు).
• ఇది ప్రభుత్వ, ప్రైవేట్ వ్యక్తులు ఇద్దరిపైనా ప్రయోగించగల ఏకైక రిట్.

ఎప్పుడు జారీ చేయరు?

• అరెస్టు లేదా నిర్బంధం చట్టబద్ధంగా జరిగినప్పుడు.
• శసనసభ ధిక్కారం లేదా న్యాయస్థాన ధిక్కారం (Contempt of Court) కింద అరెస్టు చేసినప్పుడు.
• విచారణ జరుగుతున్న కోర్టు పరిధికి వెలుపల నిర్బంధం ఉన్నప్పుడు.
• నివారక నిర్బంధ చట్టాల (Preventive Detention) కింద చట్టబద్ధంగా అరెస్టు చేసినప్పుడు.

ఉదాహరణ: ఒక యువతిని ఆమె తల్లిదండ్రులు బలవంతంగా ఇంట్లో బంధిస్తే, ఆమె స్నేహితుడు లేదా బంధువులు హెబియస్ కార్పస్ పిటిషన్ వేయవచ్చు. అప్పుడు కోర్టు ఆ యువతిని తమ ముందు హాజరుపరచాలని పోలీసులను ఆదేశించి, ఆమె వాంగ్మూలం ఆధారంగా స్వేచ్ఛను ప్రసాదిస్తుంది.

2. మాండమస్ (Mandamus)

ఇది లాటిన్ పదం. దీని అర్థం "వి కమాండ్" (మేము ఆజ్ఞాపిస్తున్నాము లేదా ఆదేశిస్తున్నాము).
ఉద్దేశ్యం: ఎవరైనా ప్రభుత్వ అధికారి, ప్రభుత్వ సంస్థ, లేదా కింది కోర్టులు తమకు చట్టబద్ధంగా నిర్దేశించిన విధులను (Public duties) సక్రమంగా నిర్వర్తించడంలో విఫలమైనప్పుడు, ఆ పనిని వెంటనే చేయాలని అత్యున్నత న్యాయస్థానాలు జారీ చేసే కఠినమైన ఆదేశం ఇది. ప్రభుత్వ యంత్రాంగాన్ని మేల్కొల్పి చట్టబద్ధంగా పనిచేసేలా చేయడానికి ఈ రిట్ ఉపయోగపడుతుంది.

ఎవరిపై జారీ చేయవచ్చు?

• ప్రభుత్వ అధికారులు, మంత్రులు, ప్రభుత్వ శాఖలు.
• పబ్లిక్ కార్పొరేషన్లు.
• కింది కోర్టులు, ట్రిబ్యునళ్లు.
• ప్రభుత్వం చేత నియంత్రించబడే సంస్థలు.

ఎవరిపై జారీ చేయరు?

• ప్రైవేట్ వ్యక్తులు లేదా ప్రైవేట్ సంస్థల (ఉదా: ప్రైవేట్ ఐటీ కంపెనీలు) పై దీనిని ప్రయోగించలేరు.
• భారత రాష్ట్రపతి లేదా రాష్ట్రాల గవర్నర్లకు వ్యతిరేకంగా మాండమస్ జారీ చేయరాదు.
• హైకోర్టు ప్రధాన న్యాయమూర్తి తన విధులను నిర్వర్తిస్తున్నప్పుడు ఆయనపై కూడా జారీ చేయరాదు.
• విచక్షణాధికారాల కింద ఉన్న పనులను (Discretionary duties) తప్పనిసరిగా చేయాలని ఆదేశించలేరు. ఒక చట్టబద్ధమైన బాధ్యత (Mandatory duty) ఉన్నప్పుడు మాత్రమే ఈ రిట్ పనిచేస్తుంది.

ఉదాహరణ: ఒక ప్రభుత్వ ఆసుపత్రిలో అత్యవసర పరిస్థితిలో ఉన్న పేద రోగికి చికిత్స నిరాకరిస్తే, ఆ ఆసుపత్రికి చికిత్స చేయాలని ఆదేశిస్తూ కోర్టు మాండమస్ జారీ చేయవచ్చు.

3. ప్రొహిబిషన్ (Prohibition)

దీని అర్థం "నిషేధించడం" (To forbid). సామెతలో చెప్పినట్లు "ప్రివెన్షన్ ఈజ్ బెటర్ ద్యాన్ క్యూర్" (రాకముందే నివారించడం మేలు) అనే సూత్రంపై ఇది పనిచేస్తుంది.

ఉద్దేశ్యం: కింది కోర్టులు (Subordinate courts), జ్యుడీషియల్ లేదా క్వాసీ-జ్యుడీషియల్ ట్రిబ్యునళ్లు తమ చట్టపరమైన అధికార పరిధిని (Jurisdiction) దాటి ప్రవర్తించినప్పుడు లేదా అసలు పరిధి లేని కేసులను విచారిస్తున్నప్పుడు, "ఆ కేసు విచారణను వెంటనే నిలిపివేయండి" అని సుప్రీంకోర్టు లేదా హైకోర్టు జారీ చేసే నివారక ఉత్తర్వు ఇది.

ఇది కేవలం ఒక కోర్టు (ఉన్నత కోర్టు) మరొక కోర్టుకు (కింది కోర్టుకు) మాత్రమే జారీ చేసే రిట్. ఈ రిట్ జారీ అయిన వెంటనే, కింది కోర్టులో జరుగుతున్న కేసు విచారణ అక్కడికక్కడే ఆగిపోతుంది.

ఎవరిపై జారీ చేయరు?

• ఈ రిట్‌ను కేవలం న్యాయస్థానాలు (Judicial) మరియు ట్రిబ్యునళ్ల (Quasi-judicial) పై మాత్రమే ప్రయోగిస్తారు.
• పరిపాలనా అధికారులు (Administrative bodies), శాసన సంస్థలు మరియు ప్రైవేట్ వ్యక్తులపై ప్రొహిబిషన్ రిట్‌ను జారీ చేయలేరు.

4. సెర్షియోరరి (Certiorari)

ఇది కూడా లాటిన్ పదం. దీని అర్థం "సమాచారం తెప్పించుకోవడం" లేదా "ధృవీకరించడం" (To be certified or to be informed).

ఉద్దేశ్యం: కింది కోర్టులు తమ అధికార పరిధిని ఉల్లంఘించి లేదా సహజ న్యాయ సూత్రాలకు (Natural justice) విరుద్ధంగా వ్యవహరించి, లేదా చట్టపరమైన లోపంతో (Error of law) ఏదైనా తీర్పు లేదా ఉత్తర్వు ఇస్తే... ఆ తీర్పును రద్దు చేస్తూ (Quash) ఉన్నత న్యాయస్థానాలు జారీ చేసే రిట్ ఇది. అవసరమైతే కింది కోర్టులో ఉన్న కేసు ఫైళ్లను, రికార్డులను తమకు బదిలీ చేయాలని పై కోర్టులు ఆదేశిస్తాయి.

ప్రొహిబిషన్ మరియు సెర్షియోరరి మధ్య తేడా:

ఈ రెండు రిట్లు కింది కోర్టులపైన ఉన్నత కోర్టులు ప్రయోగించేవే. అయితే, కేసు విచారణ దశలో ఉండగా ఆపేయడానికి జారీ చేసేది 'ప్రొహిబిషన్'. విచారణ పూర్తయి, కింది కోర్టు తీర్పు ఇచ్చేసిన తర్వాత, ఆ తీర్పును రద్దు చేయడానికి జారీ చేసేది 'సెర్షియోరరి'. అంటే ప్రొహిబిషన్ నివారణ (Preventive) అయితే, సెర్షియోరరి అనేది నివారణ మరియు పరిహారం (Preventive and Curative) రెండూ చేస్తుంది.

1991లో సుప్రీంకోర్టు ఇచ్చిన ఒక తీర్పు ప్రకారం, సెర్షియోరరి రిట్‌ను కేవలం న్యాయస్థానాలపైనే కాకుండా, వ్యక్తుల హక్కులను ప్రభావితం చేసే "పరిపాలనా అధికారుల" (Administrative authorities) ఉత్తర్వులపై కూడా జారీ చేయవచ్చు.

5. కో-వారెంటో (Quo-Warranto)

దీని అర్థం "ఏ అధికారం చేత?" (By what authority or warrant).
ఉద్దేశ్యం: ఎవరైనా ఒక వ్యక్తి తనకు అర్హత లేని ప్రభుత్వ పదవిని (Public office) చట్టవిరుద్ధంగా ఆక్రమిస్తే, ఏ అధికారంతో ఆ పదవిలో కొనసాగుతున్నావో న్యాయస్థానానికి వివరణ ఇవ్వాలని కోర్టు ఈ రిట్ ద్వారా అడుగుతుంది. ఆ పదవిలో కొనసాగడానికి అతనికి చట్టపరమైన అర్హత లేదని రుజువైతే, వెంటనే ఆ పదవి నుంచి అతనిని తొలగిస్తూ కోర్టు ఆదేశాలు ఇస్తుంది. ప్రభుత్వ పదవుల దుర్వినియోగాన్ని అరికట్టడానికి ఇది అత్యంత కీలకమైన ఆయుధం.

షరతులు:

ఈ రిట్ కేవలం శాశ్వతమైన రాజ్యాంగబద్ధ లేదా చట్టబద్ధమైన పబ్లిక్ పదవులకు (Substantive public office) మాత్రమే వర్తిస్తుంది. (ఉదాహరణకు: అటార్నీ జనరల్, వైస్ ఛాన్సలర్, ప్రభుత్వ శాఖల డైరెక్టర్లు).

మంత్రి పదవులు (Ministers) లేదా ప్రైవేట్ సంస్థల పదవులకు ఇది వర్తించదు. ఎందుకంటే మంత్రులు ప్రజల చేత ఎన్నికైన ప్రతినిధులు.

ఎవరు దాఖలు చేయవచ్చు?

ఇతర రిట్లలో (ముఖ్యంగా హెబియస్ కార్పస్ మినహా) బాధితుడు మాత్రమే కోర్టుకు వెళ్లాలి. కానీ కో-వారెంటో పిటిషన్‌ను ఆ పదవితో ప్రత్యక్ష సంబంధం లేని ఏ సాధారణ పౌరుడైనా (బాధితుడు కాకపోయినా) కోర్టులో దాఖలు చేయవచ్చు.

పబ్లిక్ ఇంట్రెస్ట్ లిటిగేషన్ (PIL) - ప్రజా ప్రయోజన వ్యాజ్యం

ఆర్టికల్ 32 చరిత్రలో ఒక విప్లవాత్మకమైన మార్పు 'ప్రజా ప్రయోజన వ్యాజ్యం' (PIL). సంప్రదాయ న్యాయ సూత్రాల ప్రకారం "లోకస్ స్టాండి" (Locus Standi) అనే నియమం ఉండేది. దీని అర్థం "ఎవరి హక్కులైతే ఉల్లంఘనకు గురయ్యాయో, ఆ బాధితుడు స్వయంగా కోర్టుకు వచ్చి కేసు వేయాలి." ఒకరి కోసం మరొకరు కేసు వేయడానికి వీల్లేదు.

కానీ భారతదేశంలో పేదరికం, నిరక్షరాస్యత వల్ల లక్షలాది మంది దళితులు, గిరిజనులు, కార్మికులు తమ హక్కులు ఉల్లంఘనకు గురవుతున్నా సుప్రీంకోర్టు గడప తొక్కలేకపోయారు. ఈ పరిస్థితిని మారుస్తూ 1980ల దశకంలో సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తులు జస్టిస్ పి.ఎన్. భగవతి మరియు జస్టిస్ వి.ఆర్. కృష్ణ అయ్యర్ 'లోకస్ స్టాండి' నిబంధనను సడలించారు.

దీని ద్వారా, సామాజికంగా, ఆర్థికంగా వెనుకబడిన వర్గాల హక్కులు హరించబడుతున్నప్పుడు, వారి తరపున ఏ సామాజిక కార్యకర్త అయినా, స్వచ్ఛంద సంస్థ (NGO) అయినా, లేదా ఒక సాధారణ పౌరుడైనా ఆర్టికల్ 32 కింద సుప్రీంకోర్టును ఆశ్రయించవచ్చు. దీనినే ప్రజా ప్రయోజన వ్యాజ్యం (PIL) అంటారు. కనీసం ఒక పోస్ట్ కార్డ్ రాసి పంపినా దానిని రిట్ పిటిషన్‌గా స్వీకరించి సుప్రీంకోర్టు పేదలకు న్యాయం చేసిన చారిత్రక సందర్భాలు ఎన్నో ఉన్నాయి. జైళ్లలో మగ్గుతున్న అండర్ ట్రయల్ ఖైదీల విడుదలకు, వెట్టి కార్మికుల విముక్తికి, పర్యావరణ పరిరక్షణకు PIL ఒక బ్రహ్మాస్త్రంగా పనిచేస్తోంది.

సాయుధ బలగాలు మరియు ప్రాథమిక హక్కులు (ఆర్టికల్స్ 33, 34, 35)

రాజ్యాంగంలోని మూడవ భాగంలో పౌరులకు విశేషమైన హక్కులు కల్పించినప్పటికీ, దేశ భద్రత, సమగ్రత కోసం ఆ హక్కులపై కొన్ని ప్రత్యేక ఆంక్షలు విధించే అధికారాన్ని ఆర్టికల్ 33, 34 ల ద్వారా పార్లమెంటుకు కల్పించారు. ఇవి కూడా ప్రాథమిక హక్కుల అధ్యాయంలో అంతర్భాగమే.

ఆర్టికల్ 33: సాయుధ బలగాల హక్కుల కుదింపు

భారత సైన్యం (ఆర్మీ, నేవీ, ఎయిర్ ఫోర్స్), పారామిలటరీ దళాలు (BSF, CRPF లాంటివి), పోలీసు బలగాలు మరియు ఇంటెలిజెన్స్ ఏజెన్సీల్లో (IB, RAW) పనిచేసే సిబ్బందికి ప్రాథమిక హక్కులను పూర్తిగా లేదా పాక్షికంగా రద్దు చేసే లేదా పరిమితం చేసే అధికారం ఆర్టికల్ 33 ద్వారా కేవలం పార్లమెంటుకు మాత్రమే ఉంటుంది (రాష్ట్ర శాసనసభలకు కాదు).

ఉద్దేశ్యం: సైనిక బలగాల్లో కఠినమైన క్రమశిక్షణను (Discipline) నిర్వహించడం. వారికి కూడా పూర్తి స్థాయి వాక్ స్వాతంత్ర్యం, సంఘాలు ఏర్పాటు చేసుకునే స్వేచ్ఛ ఇస్తే దేశ భద్రతకే ముప్పు వాటిల్లుతుంది.

ఈ నిబంధన కింద పార్లమెంటు Army Act 1950, Navy Act 1950 లాంటి చట్టాలను చేసింది. సైన్యంలో పారిశుద్ధ్య కార్మికులుగా, కుక్‌లుగా పనిచేసే నాన్-కంబ్యాటెంట్స్ (Non-combatants) కు కూడా ఈ చట్టాలు వర్తిస్తాయి.

ఆర్టికల్ 34: మార్షల్ లా (సైనిక పాలన)

భారతదేశ భూభాగంలోని ఏదైనా ప్రాంతంలో 'మార్షల్ లా' (సైనిక చట్టం లేదా ఆర్మీ పాలన) అమలులో ఉన్నప్పుడు, ప్రాథమిక హక్కులపై ఆంక్షలు విధించే ఆర్టికల్ ఇది.
అసాధారణ పరిస్థితులు ఏర్పడినప్పుడు (యుద్ధం, తిరుగుబాటు, అల్లర్లు లాంటివి) సాధారణ పౌర పరిపాలన స్థానంలో సైన్యం ఆధీనంలోకి పాలన వెళితే దానిని మార్షల్ లా అంటారు. ఆ సమయంలో శాంతిభద్రతలను పునరుద్ధరించడానికి సైనికాధికారులు తీసుకున్న చర్యలను లేదా విధించిన శిక్షలను చట్టబద్ధం చేసే అధికారం పార్లమెంటుకు (Indemnity) ఉంటుంది. సైనిక పాలన సమయంలో పౌరులు తమ ప్రాథమిక హక్కులను కోల్పోతారు.

ఆర్టికల్ 35: ప్రాథమిక హక్కులకు చట్టబద్ధత కల్పించే శాసనాధికారం రాజ్యాంగంలోని మూడవ భాగంలో పేర్కొన్న ప్రాథమిక హక్కులను ఆచరణలో అమలు చేయడానికి, అవసరమైన చట్టాలను చేసే అధికారం కేవలం "పార్లమెంటుకు" మాత్రమే ఉంటుంది, రాష్ట్ర శాసనసభలకు ఉండదు. దేశవ్యాప్తంగా ప్రాథమిక హక్కుల అమలులో ఒకే విధానం (Uniformity) ఉండాలనే ఉద్దేశ్యంతో ఈ అధికారాన్ని కేంద్రానికి కట్టబెట్టారు.

ఉదాహరణకు: అంటరానితనం నిషేధం (ఆర్టికల్ 17), మానవ అక్రమ రవాణా నిషేధం (ఆర్టికల్ 23) లాంటి వాటిని ఉల్లంఘించిన వారికి శిక్షలు ఖరారు చేస్తూ చట్టాలు (ఉదాహరణకు అట్రాసిటీ చట్టం) చేసే అధికారం ఆర్టికల్ 35 కింద పార్లమెంటుకే ఉంటుంది.

భారత రాజ్యాంగం ప్రపంచంలోనే అత్యుత్తమమైన లిఖిత రాజ్యాంగం. అందులో పౌరులకు కల్పించిన ప్రాథమిక హక్కులు ప్రజాస్వామ్యానికి పునాదిరాళ్లు. అయితే ఆ హక్కులకు రక్షణ కవచమైన ఆర్టికల్ 32 (రాజ్యాంగ పరిహారపు హక్కు) లేకపోతే, అదంతా ఒక అందమైన కాగితపు పడవ లాంటిదే.

ప్రభుత్వాలు నిరంకుశంగా వ్యవహరించినా, అధికారులు చట్టాన్ని అతిక్రమించినా, మెజారిటీ వర్గాలు మైనార్టీల హక్కులను కాలరాసినా... పౌరుడు ధైర్యంగా తలెత్తి నిలబడి సత్వర న్యాయం కోసం సుప్రీంకోర్టు తలుపులు తట్టగలుగుతున్నాడు అంటే దానికి కారణం ఆర్టికల్ 32. ఈ రాజ్యాంగ పరిహారపు హక్కే భారత ప్రజాస్వామ్య మనుగడకు, పౌరుల వ్యక్తిగత స్వేచ్ఛకు అసలైన రక్షకుడిగా నిలుస్తోంది అనడంలో ఎలాంటి అతిశయోక్తి లేదు.

Quiz topic:రాజ్యాంగ పరిహారపు హక్కు (Article 32 & Writs)

Subject:భారత రాజ్యాంగం (Indian Polity)

Total questions:20

Time duration:20 minutes

Total marks:20

1. ఆర్టికల్ 32 ను "భారత రాజ్యాంగానికి ఆత్మ మరియు హృదయం" అని ఎవరు అభివర్ణించారు?

• A.జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ
• B.డాక్టర్ బి.ఆర్. అంబేద్కర్
• C.మహాత్మా గాంధీ
• D.సర్దార్ వల్లభభాయ్ పటేల్

✅ Answer: B – డాక్టర్ బి.ఆర్. అంబేద్కర్

Explanation: ఆర్టికల్ 32 లేకపోతే రాజ్యాంగం శూన్యమని, ప్రాథమిక హక్కుల పరిరక్షణే అత్యంత కీలకమని డాక్టర్ బి.ఆర్. అంబేద్కర్ దీనిని రాజ్యాంగ హృదయంగా వర్ణించారు.

2. పౌరుల ప్రాథమిక హక్కుల ఉల్లంఘన జరిగినప్పుడు నేరుగా సుప్రీంకోర్టును ఆశ్రయించే హక్కును ఏ ఆర్టికల్ ఇస్తుంది?

• A.ఆర్టికల్ 14
• B.ఆర్టికల్ 21
• C.ఆర్టికల్ 32
• D.ఆర్టికల్ 226

✅ Answer: C – ఆర్టికల్ 32

Explanation: ప్రాథమిక హక్కులకు భంగం కలిగితే కింది కోర్టుల ద్వారా కాకుండా నేరుగా అత్యున్నత న్యాయస్థానమైన సుప్రీంకోర్టును ఆశ్రయించే విశేష అధికారం ఆర్టికల్ 32 కల్పిస్తుంది.

3. ప్రాథమిక హక్కుల రక్షణ కోసం రాష్ట్రాల హైకోర్టులు ఏ ఆర్టికల్ కింద రిట్లను (Writs) జారీ చేస్తాయి?

• A.ఆర్టికల్ 32
• B.ఆర్టికల్ 131
• C.ఆర్టికల్ 226
• D.ఆర్టికల్ 143

✅ Answer: C – ఆర్టికల్ 226

Explanation: ఆర్టికల్ 32 ద్వారా సుప్రీంకోర్టు, ఆర్టికల్ 226 ద్వారా రాష్ట్ర హైకోర్టులు హక్కుల పరిరక్షణ కోసం హెబియస్ కార్పస్, మాండమస్ లాంటి ఐదు రకాల రిట్లను జారీ చేస్తాయి.

4. రిట్ (Writ) విధానాన్ని భారత రాజ్యాంగ నిర్మాతలు ఏ దేశ రాజ్యాంగం నుంచి స్వీకరించారు?

• A.అమెరికా
• B.బ్రిటన్
• C.ఐర్లాండ్
• D.ఆస్ట్రేలియా

✅ Answer: B – బ్రిటన్

Explanation: న్యాయస్థానాలు జారీ చేసే రిట్ల విధానాన్ని బ్రిటన్ (ఇంగ్లాండ్) నుంచి స్వీకరించాము. బ్రిటన్‌లో ఈ రిట్లను "ప్రిరోగేటివ్ రిట్స్" (Prerogative Writs) అని పిలుస్తారు.

5. అక్రమ అరెస్టులు లేదా నిర్బంధాల (Illegal detention) నుంచి పౌరుల స్వేచ్ఛను కాపాడే అత్యంత శక్తివంతమైన రిట్ ఏది?

• A.మాండమస్
• B.ప్రొహిబిషన్
• C.హెబియస్ కార్పస్
• D.కో-వారెంటో

✅ Answer: C – హెబియస్ కార్పస్

Explanation: హెబియస్ కార్పస్ అంటే "శరీరాన్ని హాజరుపరచడం". ఎవరినైనా అక్రమంగా నిర్బంధిస్తే వెంటనే కోర్టు ముందు హాజరుపరచాలని పోలీసులను ఆదేశించే రిట్ ఇది.

6. కింది వాటిలో ప్రభుత్వ అధికారులతో పాటు ప్రైవేట్ వ్యక్తులపై కూడా ప్రయోగించగల ఏకైక రిట్ ఏది?

• A.మాండమస్
• B.హెబియస్ కార్పస్
• C.సెర్షియోరరి
• D.ప్రొహిబిషన్

✅ Answer: B – హెబియస్ కార్పస్

Explanation: ఒక ప్రైవేట్ వ్యక్తి లేదా సంస్థ ఎవరినైనా బలవంతంగా కిడ్నాప్ చేసి బంధించినా, విడిపించడానికి కోర్టులు హెబియస్ కార్పస్ రిట్ జారీ చేస్తాయి.

7. ప్రభుత్వ అధికారులు తమ చట్టబద్ధమైన విధులను సక్రమంగా నిర్వర్తించనప్పుడు, ఆ పనిని వెంటనే చేయాలని ఆదేశిస్తూ జారీ చేసే రిట్ ఏది?

• A.కో-వారెంటో
• B.ప్రొహిబిషన్
• C.మాండమస్
• D.సెర్షియోరరి

✅ Answer: C – మాండమస్

Explanation: మాండమస్ (Mandamus) అనగా "మేము ఆజ్ఞాపిస్తున్నాము". ప్రభుత్వ యంత్రాంగం మరియు అధికారులు చట్టబద్ధంగా పనిచేసేలా చేయడానికి ఈ రిట్ ఉపయోగపడుతుంది.

8. మాండమస్ (Mandamus) రిట్ ను కింది వారిలో ఎవరికి వ్యతిరేకంగా జారీ చేయడానికి వీల్లేదు?

• A.ప్రభుత్వ శాఖలు మరియు అధికారులు
• B.కింది కోర్టులు మరియు ట్రిబ్యునళ్లు
• C.పబ్లిక్ కార్పొరేషన్లు
• D.రాష్ట్రపతి మరియు రాష్ట్రాల గవర్నర్లు

✅ Answer: D – రాష్ట్రపతి మరియు రాష్ట్రాల గవర్నర్లు

Explanation: రాజ్యాంగబద్ధమైన విశేష అధికారాలు కలిగిన రాష్ట్రపతి, గవర్నర్ల విధులకు సంబంధించి వారికి వ్యతిరేకంగా మాండమస్, అలాగే ప్రైవేట్ వ్యక్తులపై జారీ చేయరాదు.

9. కింది కోర్టులు తమ అధికార పరిధిని దాటి ఏదైనా కేసును విచారిస్తున్నప్పుడు, విచారణ దశలోనే దానిని ఆపివేయాలని పై కోర్టులు జారీ చేసే నివారక రిట్ ఏది?

• A.సెర్షియోరరి
• B.ప్రొహిబిషన్
• C.మాండమస్
• D.కో-వారెంటో

✅ Answer: B – ప్రొహిబిషన్

Explanation: ప్రొహిబిషన్ (Prohibition) అంటే 'నిషేధించడం'. పరిధి దాటిన విచారణను నివారించడానికి, కింది కోర్టులో జరుగుతున్న కేసును మధ్యలోనే ఆపేయడానికి ఇది జారీ చేస్తారు.

10. కింది కోర్టు ఇచ్చిన చట్టవిరుద్ధమైన లేదా పరిధి దాటిన తీర్పును రద్దు చేస్తూ (Quash), కేసును తమకు బదిలీ చేయాలని ఉన్నత న్యాయస్థానాలు జారీ చేసే రిట్ ఏది?

• A.సెర్షియోరరి
• B.ప్రొహిబిషన్
• C.హెబియస్ కార్పస్
• D.మాండమస్

✅ Answer: A – సెర్షియోరరి

Explanation: ప్రొహిబిషన్ విచారణను ఆపితే, సెర్షియోరరి (Certiorari) కింది కోర్టు ఇచ్చేసిన తీర్పును రద్దు చేస్తుంది. ఇది పరిహారం కల్పించే (Curative) అస్త్రం.

11. "ఏ అధికారం చేత?" (By what authority) అని ప్రశ్నిస్తూ, అర్హత లేని వ్యక్తి ప్రభుత్వ పదవిని ఆక్రమించకుండా అడ్డుకునే రిట్ ఏది?

• A.ప్రొహిబిషన్
• B.సెర్షియోరరి
• C.కో-వారెంటో
• D.మాండమస్

✅ Answer: C – కో-వారెంటో

Explanation: చట్టపరమైన అర్హత లేని వ్యక్తి ప్రభుత్వ పదవి (Public Office) లో ఉంటే, ఏ అధికారంతో ఆ పదవిలో ఉన్నావో వివరణ ఇవ్వాలని కో-వారెంటో (Quo-Warranto) జారీ చేస్తారు.

12. కో-వారెంటో రిట్ పిటిషన్ దాఖలు చేయడానికి సంబంధించి కింది వాటిలో సరైనది ఏది?

• A.పదవి కోల్పోయిన బాధితుడు మాత్రమే దాఖలు చేయాలి
• B.కేవలం ప్రతిపక్ష నాయకులు మాత్రమే వేయాలి
• C.ఆ పదవితో సంబంధం లేని ఏ సాధారణ పౌరుడైనా దాఖలు చేయవచ్చు
• D.మంత్రి పదవులపై మాత్రమే దీనిని ప్రయోగిస్తారు

✅ Answer: C – ఆ పదవితో సంబంధం లేని ఏ సాధారణ పౌరుడైనా దాఖలు చేయవచ్చు

Explanation: ఇతర రిట్ల లాగా బాధితుడే కోర్టుకు రావాల్సిన పనిలేదు. ప్రభుత్వ పదవులు దుర్వినియోగం కాకుండా చూడటానికి ఏ పౌరుడైనా ఈ పిటిషన్ కోర్టులో వేయవచ్చు.

13. రిట్లు జారీ చేసే అధికారం మరియు పరిధి (Jurisdiction) విషయంలో కింది వాటిలో సరైన వాక్యం ఏది?

• A.సుప్రీంకోర్టు పరిధి హైకోర్టు కంటే విస్తృతమైనది
• B.హైకోర్టు పరిధి సుప్రీంకోర్టు కంటే విస్తృతమైనది
• C.ఇద్దరికీ సమాన అధికారాలు ఉంటాయి
• D.సుప్రీంకోర్టుకు రిట్లు జారీ చేసే అధికారం లేదు

✅ Answer: B – హైకోర్టు పరిధి సుప్రీంకోర్టు కంటే విస్తృతమైనది

Explanation: ఆర్టికల్ 32 కింద సుప్రీంకోర్టు కేవలం ప్రాథమిక హక్కుల కోసమే రిట్లు జారీ చేస్తుంది. కానీ హైకోర్టు ప్రాథమిక హక్కులతో పాటు సాధారణ చట్టపరమైన హక్కులకు కూడా జారీ చేయగలదు.

14. భారతదేశంలో సామాన్యులకు న్యాయం చేరువ చేసిన 'ప్రజా ప్రయోజన వ్యాజ్యం' (PIL) కు ఆద్యులు (Pioneers) ఎవరు?

• A.జస్టిస్ పి.ఎన్. భగవతి మరియు జస్టిస్ వి.ఆర్. కృష్ణ అయ్యర్
• B.జస్టిస్ వై.వి. చంద్రచూడ్ మరియు జస్టిస్ మార్కండేయ కట్జు
• C.జస్టిస్ దీపక్ మిశ్రా మరియు జస్టిస్ రంజన్ గొగోయ్
• D.జస్టిస్ కె.ఎస్. పుట్టస్వామి

✅ Answer: A – జస్టిస్ పి.ఎన్. భగవతి మరియు జస్టిస్ వి.ఆర్. కృష్ణ అయ్యర్

Explanation: 1980ల దశకంలో పేదలు, దళితులు స్వయంగా కోర్టుకు రాలేరని, వారి తరపున ఇతరులు కేసు వేసేలా (PIL) విధానాన్ని ఈ ఇద్దరు న్యాయమూర్తులు ప్రవేశపెట్టారు.

15. PIL విధానంలో సుప్రీంకోర్టు సడలించిన చట్టపరమైన నియమం ఏది?

• A.డ్యూ ప్రాసెస్ ఆఫ్ లా (Due process of law)
• B.ఎక్స్ పోస్ట్ ఫ్యాక్టో (Ex post facto)
• C.లోకస్ స్టాండి (Locus Standi)
• D.డబుల్ జెపర్డీ (Double jeopardy)

✅ Answer: C – లోకస్ స్టాండి (Locus Standi)

Explanation: 'లోకస్ స్టాండి' అంటే బాధితుడు స్వయంగా కేసు వేయాలి. కానీ PIL లో ఎవరైనా (NGO/సామాజిక కార్యకర్త) అణగారిన వర్గాల తరపున కోర్టును ఆశ్రయించేలా ఈ నియమాన్ని సడలించారు.

16. భారత సైన్యం, పారామిలటరీ మరియు పోలీస్ బలగాల్లో పనిచేసే సిబ్బందికి ప్రాథమిక హక్కులను రద్దు చేసే లేదా పరిమితం చేసే అధికారం ఎవరికి ఉంటుంది?

• A.రాష్ట్రపతికి
• B.సుప్రీంకోర్టుకు
• C.పార్లమెంటుకు
• D.రక్షణ శాఖ మంత్రికి

✅ Answer: C – పార్లమెంటుకు

Explanation: ఆర్టికల్ 33 ప్రకారం సైనిక బలగాల్లో కఠినమైన క్రమశిక్షణను కాపాడే ఉద్దేశ్యంతో వారి హక్కులను కుదించే చట్టాలు చేసే అధికారం కేవలం పార్లమెంటుకు మాత్రమే ఉంటుంది.

17. దేశంలో ఏదైనా ప్రాంతంలో 'మార్షల్ లా' (సైనిక పాలన) అమలులో ఉన్నప్పుడు పౌరుల ప్రాథమిక హక్కులపై ఆంక్షలు విధించే ఆర్టికల్ ఏది?

• A.ఆర్టికల్ 32
• B.ఆర్టికల్ 33
• C.ఆర్టికల్ 34
• D.ఆర్టికల్ 35

✅ Answer: C – ఆర్టికల్ 34

Explanation: అసాధారణ పరిస్థితులు ఏర్పడి పౌర పరిపాలన స్థానంలో ఆర్మీ పాలన (Martial law) వస్తే, ప్రాథమిక హక్కులను నిలిపివేసి ఆర్మీ చర్యలను చట్టబద్ధం చేయడానికి ఆర్టికల్ 34 వీలుకల్పిస్తుంది.

18. ప్రాథమిక హక్కులను (ఉదా: అంటరానితనం నిషేధం) అమలు చేయడానికి శిక్షలతో కూడిన చట్టాలను చేసే శాసనాధికారం కేవలం పార్లమెంటుకే ఉంటుందని తెలిపే ఆర్టికల్ ఏది?

• A.ఆర్టికల్ 33
• B.ఆర్టికల్ 34
• C.ఆర్టికల్ 35
• D.ఆర్టికల్ 359

✅ Answer: C – ఆర్టికల్ 35

Explanation: ప్రాథమిక హక్కుల అమలులో దేశవ్యాప్తంగా ఏకరూపత (Uniformity) ఉండాలనే ఉద్దేశ్యంతో చట్టాలు చేసే అధికారం ఆర్టికల్ 35 ద్వారా కేవలం పార్లమెంటుకు కట్టబెట్టారు.

19. ఆర్టికల్ 32 ద్వారా కల్పించిన రాజ్యాంగ పరిహారపు హక్కు అమలును ఏ పరిస్థితిలో తాత్కాలికంగా రద్దు చేయవచ్చు?

• A.రాష్ట్రపతి పాలన (Art 356) అమలులో ఉన్నప్పుడు
• B.జాతీయ అత్యవసర పరిస్థితి (Art 352) అమలులో ఉన్నప్పుడు
• C.ఆర్థిక అత్యవసర పరిస్థితి (Art 360) సమయంలో
• D.ఎట్టి పరిస్థితుల్లోనూ రద్దు చేయలేరు

✅ Answer: B – జాతీయ అత్యవసర పరిస్థితి (Art 352) అమలులో ఉన్నప్పుడు

Explanation: ఆర్టికల్ 359 ప్రకారం కేవలం జాతీయ అత్యవసర పరిస్థితి అమల్లో ఉన్నప్పుడు మాత్రమే రాష్ట్రపతి ఉత్తర్వుల ద్వారా ప్రాథమిక హక్కుల (20, 21 మినహా) అమలును నిలిపివేయవచ్చు.

20. కింది వాటిలో ఏ రెండు రిట్లను కేవలం కింది కోర్టులు (Subordinate courts) మరియు ట్రిబ్యునళ్ల పై మాత్రమే ప్రయోగిస్తారు?

• A.హెబియస్ కార్పస్ మరియు మాండమస్
• B.మాండమస్ మరియు కో-వారెంటో
• C.ప్రొహిబిషన్ మరియు సెర్షియోరరి
• D.సెర్షియోరరి మరియు హెబియస్ కార్పస్

✅ Answer: C – ప్రొహిబిషన్ మరియు సెర్షియోరరి

Explanation: ప్రొహిబిషన్ (కేసు విచారణను ఆపడానికి), సెర్షియోరరి (తీర్పును రద్దు చేయడానికి) అనే రెండు రిట్లను కేవలం న్యాయ వ్యవస్థలు, ట్రిబ్యునళ్లపై మాత్రమే ఉన్నత కోర్టులు జారీ చేస్తాయి.