పౌరసత్వం అంటే ఏమిటి? – భారత పౌరసత్వం పూర్తి వివరాలు
పౌరసత్వం అనేది ఒక వ్యక్తికి మరియు దేశానికి మధ్య ఉండే అత్యంత ముఖ్యమైన చట్టబద్ధమైన సంబంధం. ఇది కేవలం ఒక గుర్తింపు పత్రం కాదు, అది ఒక దేశంలో వ్యక్తి అనుభవించే హక్కులకు, బాధ్యతలకు మూలాధారం. ప్రజాస్వామ్య వ్యవస్థలో పౌరసత్వం యొక్క ప్రాముఖ్యత ఎంతో ఉంది.
ఈ వ్యాసంలో మనం పౌరసత్వం అంటే ఏమిటి, దాని రకాలు, భారత రాజ్యాంగంలో పౌరసత్వానికి సంబంధించిన నిబంధనలు (ఆర్టికల్స్ 5 నుండి 11), 1955 పౌరసత్వ చట్టం, మరియు పౌరసత్వం పొందే, కోల్పోయే విధానాల గురించి సమగ్రంగా తెలుసుకుందాం.
పౌరసత్వం అనగా ఏమిటి?
పౌరసత్వం అనగా ఒక వ్యక్తి ఒక దేశం (రాజ్యం) యొక్క పూర్తి స్థాయి సభ్యుడిగా గుర్తించబడటం.
ఒక దేశంలో నివసించే వారిని ప్రధానంగా రెండు రకాలుగా వర్గీకరించవచ్చు:
- పౌరులు (Citizens): వీరు ఆ దేశానికి పూర్తి సభ్యులు. దేశం పట్ల వీరికి విధేయత ఉంటుంది. వీరికి రాజ్యాంగం కల్పించిన పౌర మరియు రాజకీయ హక్కులన్నీ పూర్తిగా లభిస్తాయి.
- విదేశీయులు లేదా ఏలియన్స్ (Aliens): వీరు ఇతర దేశాలకు చెందిన పౌరులు. వీరికి రాజకీయ హక్కులు ఉండవు.
పౌరసత్వం అనేది హక్కులను అనుభవించడానికి ఒక అర్హత పత్రం లాంటిది. అందుకే సుప్రీంకోర్టు “పౌరసత్వం అనేది హక్కులను పొందే హక్కు” అని అభివర్ణించింది.
భారత రాజ్యాంగంలో పౌరసత్వ నిబంధనలు
భారత రాజ్యాంగంలోని రెండవ భాగం (Part II) లో ఆర్టికల్ 5 నుండి 11 వరకు పౌరసత్వానికి సంబంధించిన నిబంధనలు పొందుపరచబడ్డాయి.
1. నివాసం ద్వారా పౌరసత్వం (Article 5)
ఆర్టికల్ 5 ప్రకారం, రాజ్యాంగం అమలులోకి వచ్చిన నాటికి భారతదేశంలో స్థిర నివాసం కలిగిన వారు భారత పౌరులు అవుతారు.
- భారతదేశంలో జన్మించి ఉండాలి
- తల్లిదండ్రులలో ఒకరు భారతదేశంలో జన్మించి ఉండాలి
- కనీసం 5 సంవత్సరాలు భారతదేశంలో నివసించి ఉండాలి
2. పాకిస్తాన్ నుండి వలస వచ్చిన వారికి పౌరసత్వం (Article 6)
దేశ విభజన సమయంలో పాకిస్తాన్ నుండి భారతదేశానికి వచ్చిన వారికి పౌరసత్వం కల్పించడానికి ఆర్టికల్ 6 రూపొందించబడింది.
- జూలై 19, 1948 ముందు వచ్చిన వారు – నేరుగా పౌరులు
- ఆ తర్వాత వచ్చిన వారు – రిజిస్ట్రేషన్ అవసరం
3. పాకిస్తాన్ కు వెళ్లి తిరిగి వచ్చిన వారికి పౌరసత్వం (Article 7)
భారతదేశం నుండి పాకిస్తాన్ కు వెళ్లి తిరిగి భారతదేశానికి స్థిరపడటానికి వచ్చిన వారికి ఈ ఆర్టికల్ వర్తిస్తుంది.
4. విదేశాలలో నివసిస్తున్న భారతీయులకు పౌరసత్వం (Article 8)
విదేశాలలో నివసిస్తున్న భారతీయులు భారత రాయబార కార్యాలయంలో తమ పేరును నమోదు చేసుకోవడం ద్వారా భారత పౌరసత్వం పొందవచ్చు.
ఆర్టికల్ 9, 10 మరియు 11
- ఆర్టికల్ 9: విదేశీ పౌరసత్వం తీసుకుంటే భారత పౌరసత్వం రద్దవుతుంది.
- ఆర్టికల్ 10: పౌరసత్వం కొనసాగింపు గురించి వివరిస్తుంది.
- ఆర్టికల్ 11: పౌరసత్వంపై చట్టాలు చేసే పూర్తి అధికారం పార్లమెంటుకు ఇస్తుంది.
ఏక పౌరసత్వం
భారతదేశం ‘ఏక పౌరసత్వం’ విధానాన్ని అనుసరిస్తుంది. అంటే దేశంలోని ప్రతి వ్యక్తి భారత పౌరుడే. రాష్ట్రాలకు ప్రత్యేక పౌరసత్వం ఉండదు.
పౌరసత్వ చట్టం, 1955
1955 పౌరసత్వ చట్టం ప్రకారం భారత పౌరసత్వాన్ని ఐదు పద్ధతుల ద్వారా పొందవచ్చు.
1. పుట్టుక ద్వారా
- 1950–1987 మధ్య భారతదేశంలో పుట్టిన ప్రతి వ్యక్తి పౌరుడు
- 1987–2004 మధ్య పుట్టిన వారికి తల్లిదండ్రులలో ఒకరు భారత పౌరుడు కావాలి
- 2004 తర్వాత ఇద్దరూ పౌరులు కావాలి లేదా ఒకరు పౌరుడు, మరొకరు అక్రమ వలసదారుడు కాకూడదు
2. వారసత్వం ద్వారా
విదేశాలలో పుట్టిన పిల్లలకు తల్లిదండ్రుల ద్వారా భారత పౌరసత్వం లభిస్తుంది.
3. నమోదు ద్వారా
భారత సంతతి వ్యక్తులు, భారత పౌరుడిని వివాహం చేసుకున్న విదేశీయులు తదితరులు నమోదు ద్వారా పౌరసత్వం పొందవచ్చు.
4. సహజీకరణ ద్వారా
పూర్తి విదేశీయులు కొన్ని నిబంధనలు పాటించి భారత పౌరసత్వం పొందవచ్చు.
5. భూభాగాల విలీనం ద్వారా
భారతదేశంలో కొత్త ప్రాంతాలు విలీనం అయితే అక్కడి ప్రజలకు పౌరసత్వం కల్పించబడుతుంది.
పౌరసత్వం కోల్పోయే విధానాలు
1. స్వచ్ఛందంగా వదులుకోవడం
భారత పౌరుడు స్వచ్ఛందంగా తన పౌరసత్వాన్ని వదులుకోవచ్చు.
2. విదేశీ పౌరసత్వం పొందడం
మరొక దేశ పౌరసత్వం తీసుకుంటే భారత పౌరసత్వం ఆటోమేటిక్ గా రద్దవుతుంది.
3. ప్రభుత్వం ద్వారా తొలగించడం
తప్పుడు సమాచారం ద్వారా పౌరసత్వం పొందితే ప్రభుత్వం దానిని రద్దు చేయవచ్చు.
పౌరసత్వ సవరణ చట్టం 2019 (CAA)
పాకిస్తాన్, బంగ్లాదేశ్ మరియు ఆఫ్ఘనిస్తాన్ నుండి వచ్చిన కొన్ని మైనారిటీలకు భారత పౌరసత్వం కల్పించడానికి ఈ చట్టం తీసుకువచ్చారు.
- హిందువులు
- సిక్కులు
- బౌద్ధులు
- జైనులు
- పార్సీలు
- క్రైస్తవులు
ఈ చట్టం ప్రకారం సహజీకరణ కోసం అవసరమైన నివాస కాలాన్ని 11 సంవత్సరాల నుండి 5 సంవత్సరాలకు తగ్గించారు.
OCI (Overseas Citizen of India)
విదేశీ పౌరసత్వం తీసుకున్న భారత సంతతి వ్యక్తుల కోసం OCI కార్డు విధానాన్ని తీసుకువచ్చారు.
OCI కార్డు లాభాలు
- జీవితకాల మల్టిపుల్ ఎంట్రీ వీసా
- FRRO రిజిస్ట్రేషన్ అవసరం లేదు
- NRIలకు లభించే కొన్ని సౌకర్యాలు
OCI కార్డు పరిమితులు
- ఓటు హక్కు లేదు
- ప్రభుత్వ ఉద్యోగాలు లేవు
- వ్యవసాయ భూములు కొనలేరు
సారాంశం
పౌరసత్వం అనేది ఒక రాజ్యాంగబద్ధమైన బంధం. భారత రాజ్యాంగం మరియు 1955 పౌరసత్వ చట్టం భారత పౌరసత్వానికి సంబంధించిన అన్ని అంశాలను స్పష్టంగా నిర్వచించాయి.
దేశాభివృద్ధిలో పౌరుల పాత్ర అత్యంత కీలకం. హక్కులతో పాటు బాధ్యతలను కూడా నిర్వర్తించడం ప్రతి పౌరుడి కర్తవ్యం.
భారత పౌరసత్వం ప్రాక్టీస్ ప్రశ్నలు & సమాధానాలు
1. భారత రాజ్యాంగంలో పౌరసత్వ నిబంధనలు ఏ భాగంలో ఉన్నాయి?
A. ఒకటవ భాగం
B. రెండవ భాగం
C. మూడవ భాగం
D. నాల్గవ భాగం
సమాధానం: B – రెండవ భాగం
2. పౌరసత్వానికి సంబంధించిన ఆర్టికల్స్ ఏవి?
A. 1-4
B. 5-11
C. 12-35
D. 36-51
సమాధానం: B – 5-11
3. భారతదేశం ఏ పౌరసత్వ విధానాన్ని అనుసరిస్తుంది?
A. ద్వంద్వ పౌరసత్వం
B. ఏక పౌరసత్వం
C. బహుళ పౌరసత్వం
D. తాత్కాలిక పౌరసత్వం
సమాధానం: B – ఏక పౌరసత్వం
4. పౌరసత్వంపై చట్టాలు చేసే పూర్తి అధికారం ఎవరికి ఉంది?
A. రాష్ట్ర శాసనసభలు
B. భారత పార్లమెంటు
C. సుప్రీంకోర్టు
D. ఎన్నికల సంఘం
సమాధానం: B – భారత పార్లమెంటు
5. పౌరసత్వ చట్టం ఎప్పుడు రూపొందించబడింది?
A. 1950
B. 1952
C. 1955
D. 1986
సమాధానం: C – 1955