భారత పార్లమెంటు (లోక్‌సభ & రాజ్యసభ): Study Notes & 20 MCQs

 

భారత పార్లమెంటు (Indian Parliament) మన దేశ ప్రజాస్వామ్య వ్యవస్థకు గుండెకాయ లాంటిది. 140 కోట్ల మంది భారతీయుల ఆకాంక్షలకు, ఆశయాలకు ప్రతిరూపమైన ఈ అత్యున్నత చట్టసభ.. దేశ భవిష్యత్తును నిర్దేశించే ఎన్నో చారిత్రాత్మక నిర్ణయాలకు ప్రధాన వేదిక. భారత రాజ్యాంగంలోని 5వ భాగంలో ఉన్న ఆర్టికల్స్ 79 నుండి 122 వరకు పార్లమెంటు నిర్మాణం, కూర్పు, అధికారాలు, మరియు విధులను సమగ్రంగా వివరిస్తాయి.

ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద ప్రజాస్వామ్య దేశమైన భారతదేశాన్ని పరిపాలించే శాసన వ్యవస్థ ఎలా పనిచేస్తుంది? అందులోని సభలు ఏమిటి? చట్టాలు ఎలా తయారవుతాయి? అనే విషయాలను పోటీ పరీక్షల అభ్యర్థులకు మరియు సామాన్య పౌరులకు సులభంగా అర్థమయ్యే రీతిలో ఈ వ్యాసంలో అత్యంత విపులంగా విశ్లేషిద్దాం.

పార్లమెంటు నిర్మాణం - రాజ్యాంగ స్వరూపం (ఆర్టికల్ 79)

భారత రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 79 ప్రకారం భారత పార్లమెంటు అనగా కేవలం చట్టసభలు మాత్రమే కాదు. పార్లమెంటు ప్రధానంగా మూడు భాగాలను కలిగి ఉంటుంది:

1. భారత రాష్ట్రపతి
2. రాజ్యసభ (ఎగువ సభ లేదా కౌన్సిల్ ఆఫ్ స్టేట్స్)
3. లోక్‌సభ (దిగువ సభ లేదా హౌస్ ఆఫ్ ది పీపుల్)

రాష్ట్రపతి పార్లమెంటులో భాగం ఎందుకు?:

అమెరికా అధ్యక్షుడిలా కాకుండా భారత రాష్ట్రపతి చట్టసభల్లో (లోక్‌సభ, రాజ్యసభ) కూర్చోరు, అక్కడి చర్చల్లో నేరుగా పాల్గొనరు. అయినప్పటికీ ఆయన పార్లమెంటులో అంతర్భాగమే. దీనికి కారణం.. ఉభయ సభలు ఆమోదించిన ఏ బిల్లు అయినా రాష్ట్రపతి సంతకం (ఆమోదముద్ర) పడితేనే చట్టంగా మారుతుంది.

అలాగే పార్లమెంటు సమావేశాలను ఏర్పాటు చేసేది, లోక్‌సభను రద్దు చేసేది రాష్ట్రపతే. అందువల్ల రాష్ట్రపతిని పార్లమెంటులో విడదీయరాని భాగంగా రాజ్యాంగ నిర్మాతలు చేర్చారు. 1954లో మన దేశం 'కౌన్సిల్ ఆఫ్ స్టేట్స్' ను రాజ్యసభ అని, 'హౌస్ ఆఫ్ ది పీపుల్' ను లోక్‌సభ అని హిందీ పేర్లతో అధికారికంగా పిలవడం ప్రారంభించింది.

రాజ్యసభ (ఎగువ సభ) - ఆర్టికల్ 80

రాజ్యసభ భారత సమాఖ్య వ్యవస్థలో రాష్ట్రాలకు మరియు కేంద్ర పాలిత ప్రాంతాలకు ప్రాతినిధ్యం వహించే సభ. కేంద్రం చేసే చట్టాల వల్ల రాష్ట్రాల హక్కులకు భంగం కలగకుండా చూసే బాధ్యత రాజ్యసభదే.

సభ్యుల సంఖ్య మరియు కూర్పు:

రాజ్యాంగం ప్రకారం రాజ్యసభ గరిష్ట సభ్యుల సంఖ్య 250. ఇందులో 238 మంది సభ్యులు రాష్ట్రాలు మరియు కేంద్ర పాలిత ప్రాంతాల నుండి పరోక్షంగా ఎన్నికవుతారు. మిగిలిన 12 మంది సభ్యులను కళలు, సాహిత్యం, సైన్స్, మరియు సామాజిక సేవ తదితర రంగాల్లో విశేష కృషి చేసిన నిష్ణాతులను రాష్ట్రపతి నామినేట్ చేస్తారు. ప్రస్తుతం రాజ్యసభలో 245 మంది సభ్యులు ఉన్నారు (233 ఎన్నికైన వారు + 12 నామినేట్ అయిన వారు).

ఎన్నికల విధానం:

రాజ్యసభ సభ్యులను ప్రజలు నేరుగా ఎన్నుకోరు. ఆయా రాష్ట్రాల శాసనసభ సభ్యులు (MLAs) దామాషా ప్రాతినిధ్య పద్ధతిలో (Proportional representation by means of single transferable vote) రాజ్యసభ సభ్యులను ఎన్నుకుంటారు. ఏ రాష్ట్రానికి ఎన్ని రాజ్యసభ స్థానాలు ఉండాలనేది ఆ రాష్ట్ర జనాభా ప్రాతిపదికన రాజ్యాంగంలోని 4వ షెడ్యూల్‌లో నిర్ణయించారు. (ఉదాహరణకు ఉత్తరప్రదేశ్‌కు అత్యధికంగా 31 స్థానాలు ఉంటే, ఆంధ్రప్రదేశ్‌కు 11, తెలంగాణకు 7 స్థానాలు ఉన్నాయి).

పదవీకాలం:

రాజ్యసభ ఒక శాశ్వత సభ. లోక్‌సభ మాదిరిగా దీనిని ఐదేళ్లకోసారి రద్దు చేయడం కుదరదు. రాజ్యసభ సభ్యుడి పదవీకాలం 6 సంవత్సరాలు. ప్రతి రెండు సంవత్సరాలకు ఒకసారి సభలోని మూడింట ఒక వంతు (1/3rd) సభ్యులు పదవీ విరమణ చేస్తారు, ఆ ఖాళీలకు మళ్లీ ఎన్నికలు జరుగుతాయి.

రాజ్యసభకు ఉన్న రెండు ప్రత్యేక అధికారాలు:

• ఆర్టికల్ 249: జాతీయ ప్రయోజనాల దృష్ట్యా రాష్ట్రాల జాబితా (State List) లోని ఏదైనా అంశంపై చట్టం చేసే అధికారాన్ని పార్లమెంటుకు ఇస్తూ రాజ్యసభ 2/3వ మెజారిటీతో తీర్మానం చేయవచ్చు.
• ఆర్టికల్ 312: దేశంలో కొత్తగా ఏదైనా ఆల్ ఇండియా సర్వీస్ (All India Services - ఉదాహరణకు ఇండియన్ ఫారెస్ట్ సర్వీస్) ను సృష్టించాలంటే, ఆ తీర్మానాన్ని ముందుగా రాజ్యసభ మాత్రమే ఆమోదించాలి.

లోక్‌సభ (దిగువ సభ) - ఆర్టికల్ 81

లోక్‌సభ భారతదేశ ప్రజలకు నేరుగా ప్రాతినిధ్యం వహించే సభ. ప్రభుత్వ ఏర్పాటు, దేశ ఆర్థిక వ్యవస్థపై పూర్తి నియంత్రణ ఈ సభ చేతిలోనే ఉంటాయి.

సభ్యుల సంఖ్య మరియు కూర్పు: లోక్‌సభ గరిష్ట సభ్యుల సంఖ్య 550. (గతంలో ఇది 552 గా ఉండేది, కానీ 2020లో చేసిన 104వ రాజ్యాంగ సవరణ ద్వారా ఆంగ్లో-ఇండియన్ వర్గానికి చెందిన ఇద్దరిని నామినేట్ చేసే విధానాన్ని రద్దు చేశారు). ప్రస్తుతం లోక్‌సభలో 543 మంది సభ్యులు ఉన్నారు. వీరంతా నేరుగా ప్రజల చేత ఎన్నికైన వారే.

ఎన్నికల విధానం: లోక్‌సభ సభ్యులను సార్వజనీన వయోజన ఓటు హక్కు (Universal Adult Franchise) ద్వారా దేశ ప్రజలు నేరుగా ఎన్నుకుంటారు. 18 సంవత్సరాలు నిండిన ప్రతి పౌరుడు ఓటు వేసి తమ నియోజకవర్గ ప్రతినిధిని (MP) ఎన్నుకుంటారు.

పదవీకాలం: లోక్‌సభ జీవితకాలం 5 సంవత్సరాలు. అయితే ఈ ఐదేళ్లు పూర్తి కాకముందే ప్రధానమంత్రి సలహా మేరకు రాష్ట్రపతి లోక్‌సభను రద్దు చేయవచ్చు (Dissolution). ఒకవేళ దేశంలో జాతీయ అత్యవసర పరిస్థితి (National Emergency) అమల్లో ఉంటే, లోక్‌సభ పదవీకాలాన్ని పార్లమెంటు చట్టం ద్వారా ఒకేసారి ఒక సంవత్సరం పాటు పొడిగించవచ్చు.

లోక్‌సభకు ఉన్న ప్రత్యేక అధికారాలు:

• ప్రభుత్వ ఏర్పాటు: ఏ పార్టీకి అయితే లోక్‌సభలో మెజారిటీ (సగం కంటే ఎక్కువ స్థానాలు) వస్తుందో, ఆ పార్టీ మాత్రమే కేంద్రంలో ప్రభుత్వాన్ని ఏర్పాటు చేస్తుంది. మంత్రిమండలి సమిష్టిగా లోక్‌సభకు మాత్రమే బాధ్యత వహిస్తుంది.
• ద్రవ్య బిల్లులు (Money Bills): ఆర్టికల్ 110 ప్రకారం ద్రవ్య బిల్లును కేవలం లోక్‌సభలో మాత్రమే ప్రవేశపెట్టాలి. రాజ్యసభలో ప్రవేశపెట్టడానికి వీల్లేదు. ద్రవ్య బిల్లు విషయంలో రాజ్యసభకు కేవలం 14 రోజుల సమయం మాత్రమే ఉంటుంది, ఆ తర్వాత అది ఆటోమేటిక్‌గా ఆమోదం పొందినట్లు పరిగణిస్తారు.
• అవిశ్వాస తీర్మానం (No-Confidence Motion): ప్రభుత్వంపై ప్రతిపక్షాలు ప్రవేశపెట్టే అవిశ్వాస తీర్మానాన్ని కేవలం లోక్‌సభలోనే ప్రవేశపెట్టాలి. ఇది నెగ్గితే ప్రధానమంత్రితో సహా మొత్తం మంత్రిమండలి రాజీనామా చేయాల్సిందే.

పార్లమెంటు సభ్యుల అర్హతలు మరియు అనర్హతలు

అర్హతలు (ఆర్టికల్ 84):

• కచ్చితంగా భారతదేశ పౌరుడై ఉండాలి.
• లోక్‌సభ సభ్యుడిగా పోటీ చేయడానికి కనీసం 25 సంవత్సరాల వయసు ఉండాలి. రాజ్యసభకు పోటీ చేయడానికి కనీసం 30 సంవత్సరాల వయసు ఉండాలి.
• ఎన్నికల సంఘం ముందు రాజ్యాంగం పట్ల విధేయతగా ఉంటానని ప్రమాణం చేయాలి.
• పార్లమెంటు నిర్దేశించిన ఇతర అర్హతలు (రిజిస్టర్డ్ ఓటరై ఉండటం తదితర) కలిగి ఉండాలి.

అనర్హతలు (ఆర్టికల్ 102 మరియు పార్టీ ఫిరాయింపుల నిరోధక చట్టం):

ఒక పార్లమెంటు సభ్యుడు కింది సందర్భాల్లో తన పదవిని కోల్పోతాడు:

• కేంద్ర లేదా రాష్ట్ర ప్రభుత్వాల కింద ఏదైనా లాభదాయక పదవిలో (Office of Profit) ఉంటే.
• మతిస్థిమితం లేని వాడని న్యాయస్థానం ప్రకటిస్తే.
• అప్పుల పాలై కోర్టు ద్వారా దివాలాదారు (Insolvent) గా ప్రకటించబడితే.
• 10వ షెడ్యూల్ (పార్టీ ఫిరాయింపులు): ఒక పార్టీ గుర్తుపై గెలిచిన ఎంపీ వేరొక పార్టీలోకి ఫిరాయించినా, లేదా సభలో పార్టీ విప్‌ను ధిక్కరించి ఓటు వేసినా 10వ షెడ్యూల్ కింద స్పీకర్ ఆ సభ్యుడిపై అనర్హత వేటు వేస్తారు.

పార్లమెంటు సమావేశాలు మరియు ముఖ్యమైన పదజాలం

సాధారణంగా భారత పార్లమెంటు సంవత్సరానికి మూడు సార్లు సమావేశమవుతుంది. రెండు సమావేశాల మధ్య గ్యాప్ 6 నెలలకు మించకూడదని రాజ్యాంగం చెబుతోంది. అంటే కనీసం సంవత్సరానికి రెండు సార్లైనా పార్లమెంటు సమావేశం కావాలి.

• బడ్జెట్ సమావేశాలు (Budget Session): ఫిబ్రవరి నుండి మే వరకు జరుగుతాయి. ఇవి అన్నింటికంటే సుదీర్ఘమైనవి మరియు ముఖ్యమైనవి.
• వర్షాకాల సమావేశాలు (Monsoon Session): జూలై నుండి సెప్టెంబర్ వరకు జరుగుతాయి.
• శీతాకాల సమావేశాలు (Winter Session): నవంబర్ మరియు డిసెంబర్ నెలల్లో జరుగుతాయి. ఇవి అన్నింటికంటే తక్కువ వ్యవధి కలిగిన సమావేశాలు.

ముఖ్యమైన పదజాలం:

• సమన్ (Summoning): పార్లమెంటు సమావేశాలకు హాజరు కావాల్సిందిగా సభ్యులకు రాష్ట్రపతి పంపే అధికారిక పిలుపు.
• వాయిదా (Adjournment): సభ జరుగుతున్నప్పుడు గందరగోళం జరిగితే కొన్ని గంటల పాటు లేదా కొన్ని రోజుల పాటు సభను తాత్కాలికంగా ఆపేయడాన్ని వాయిదా అంటారు. ఈ అధికారం స్పీకర్/చైర్మన్ చేతిలో ఉంటుంది.
• ప్రొరోగ్ (Prorogation): ఒక సమావేశాల సెషన్ (ఉదా: వర్షాకాల సమావేశాలు) పూర్తయిన తర్వాత ఆ సెషన్‌ను అధికారికంగా ముగిస్తున్నట్లు రాష్ట్రపతి చేసే ప్రకటన.
• కోరమ్ (Quorum): సభ ప్రారంభం కావడానికి ఉండాల్సిన కనీస సభ్యుల సంఖ్య. లోక్‌సభ అయినా, రాజ్యసభ అయినా సభలోని మొత్తం సభ్యుల్లో 1/10 వ వంతు మంది సభలో ఉంటేనే స్పీకర్ సభను ప్రారంభిస్తారు. (లోక్‌సభకు కనీసం 55 మంది, రాజ్యసభకు 25 మంది హాజరు కావాలి).

పార్లమెంటరీ కార్యకలాపాలు - సాధనాలు

ప్రభుత్వాన్ని జవాబుదారీగా ఉంచడానికి పార్లమెంటులో ప్రతిపక్షాలకు, సభ్యులకు కొన్ని ప్రత్యేక ఆయుధాలు ఉంటాయి.

1. ప్రశ్నోత్తరాల సమయం (Question Hour):

పార్లమెంటు సమావేశం ప్రారంభమైన మొదటి గంట (ఉదయం 11 నుండి 12 గంటల వరకు) సాధారణంగా ప్రశ్నోత్తరాల సమయం. ఇందులో ఎంపీలు మంత్రులను ప్రశ్నలు అడుగుతారు, దానికి మంత్రులు సమాధానం చెబుతారు. ప్రశ్నలు మూడు రకాలు:

• నక్షత్రపు గుర్తు గల ప్రశ్నలు (Starred Questions): వీటికి మంత్రి సభలో మౌఖికంగా (నోటి మాటతో) సమాధానం ఇస్తారు. దీనిపై అనుబంధ ప్రశ్నలు కూడా అడగవచ్చు.
• నక్షత్రపు గుర్తు లేని ప్రశ్నలు (Unstarred Questions): వీటికి మంత్రి రాతపూర్వకంగా సమాధానం ఇస్తారు. అనుబంధ ప్రశ్నలు అడగడానికి వీల్లేదు.
• స్వల్ప వ్యవధి ప్రశ్నలు (Short Notice Questions): 10 రోజుల కంటే తక్కువ నోటీసు ఇచ్చి అడిగే అత్యవసర ప్రశ్నలు.

2. జీరో అవర్ (Zero Hour):

ఇది పూర్తిగా భారతదేశం సృష్టించిన పార్లమెంటరీ విధానం. ప్రశ్నోత్తరాల సమయం ముగిసిన వెంటనే (మధ్యాహ్నం 12 గంటలకు) ఇది మొదలవుతుంది. ఇందులో సభ్యులు ఎలాంటి ముందస్తు నోటీసు లేకుండానే అత్యవసరమైన ప్రజా సమస్యలను సభ దృష్టికి తీసుకువస్తారు.

3. తీర్మానాలు (Motions):

• సావధాన తీర్మానం (Calling Attention Motion): అత్యవసరమైన ప్రజా ప్రాముఖ్యత ఉన్న అంశంపై ఒక మంత్రి దృష్టిని ఆకర్షించడానికి సభ్యులు ప్రవేశపెట్టే తీర్మానం.
• వాయిదా తీర్మానం (Adjournment Motion): సభలో ముందుగా నిర్ణయించిన అజెండాను పక్కనపెట్టి, దేశంలో జరిగిన ఒక అత్యంత తీవ్రమైన సంఘటనపై (ఉదాహరణకు పెద్ద రైలు ప్రమాదం లేదా ఉగ్రదాడి) వెంటనే చర్చించమని కోరే తీర్మానం. దీనికి కనీసం 50 మంది సభ్యుల మద్దతు కావాలి. ఇది లోక్‌సభలో మాత్రమే ప్రవేశపెడతారు.
• అవిశ్వాస తీర్మానం (No-Confidence Motion): మంత్రిమండలిపై లోక్‌సభకు నమ్మకం లేదని ప్రతిపక్షాలు ప్రవేశపెట్టే అత్యంత శక్తివంతమైన తీర్మానం. దీనికి కనీసం 50 మంది మద్దతు ఉండాలి. ఇది సభలో నెగ్గితే ప్రధానితో సహా మొత్తం ప్రభుత్వం కూలిపోతుంది.

శాసన నిర్మాణ ప్రక్రియ - చట్టాలు ఎలా తయారవుతాయి?

పార్లమెంటు యొక్క అతి ముఖ్యమైన విధి చట్టాలను తయారు చేయడం. చట్టంగా మారకముందు ప్రతిపాదన దశలో ఉన్న పత్రాన్ని "బిల్లు" (Bill) అంటారు. ఉభయ సభలు బిల్లును ఆమోదించి, రాష్ట్రపతి సంతకం చేసిన తర్వాత అది "చట్టం" (Act) అవుతుంది. బిల్లులు ప్రధానంగా నాలుగు రకాలు:

1. సాధారణ బిల్లులు (Ordinary Bills)

ఈ బిల్లులను లోక్‌సభలో కానీ, రాజ్యసభలో కానీ ఏ సభలోనైనా ప్రవేశపెట్టవచ్చు. ఒక సభలో ఈ బిల్లు మూడు దశల (Readings) ద్వారా వెళుతుంది.

• మొదటి పఠనం (First Reading): బిల్లును సభలో ప్రవేశపెట్టి దాని ఉద్దేశాలను చదివి వినిపిస్తారు.
• రెండవ పఠనం (Second Reading): ఇది అత్యంత కీలక దశ. బిల్లులోని ప్రతి పాయింట్‌పై కూలంకషంగా చర్చిస్తారు, అవసరమైతే మార్పులు (Amendments) సూచిస్తారు. కొన్నిసార్లు బిల్లును లోతుగా అధ్యయనం చేయడానికి పార్లమెంటరీ కమిటీలకు పంపుతారు.
• మూడవ పఠనం (Third Reading): మొత్తం బిల్లును ఆమోదించాలా వద్దా అని ఓటింగ్ నిర్వహిస్తారు.

ఒక సభలో ఆమోదం పొందిన తర్వాత బిల్లును రెండవ సభకు పంపుతారు. అక్కడ కూడా ఈ మూడు దశలు పూర్తై ఆమోదం పొందితే, దానిని రాష్ట్రపతి సంతకం కోసం పంపుతారు.

2. ద్రవ్య బిల్లులు (Money Bills - ఆర్టికల్ 110)

పన్నుల విధింపు, రద్దు, మార్పులు లేదా కేంద్ర ప్రభుత్వ సంచిత నిధి (Consolidated Fund of India) నుంచి డబ్బులు ఖర్చు చేయడం లాంటి అంశాలతో కూడిన బిల్లులను ద్రవ్య బిల్లులు అంటారు. ఒక బిల్లు ద్రవ్య బిల్లా కాదా అని అంతిమంగా నిర్ణయించే అధికారం "లోక్‌సభ స్పీకర్‌" దే.

దీనిని రాష్ట్రపతి ముందస్తు అనుమతితో కేవలం లోక్‌సభలో మాత్రమే ప్రవేశపెట్టాలి. లోక్‌సభ ఆమోదించిన తర్వాత దీనిని రాజ్యసభకు పంపుతారు. రాజ్యసభ ఈ బిల్లును తిరస్కరించలేరు, మార్పులు చేయలేరు. కేవలం 14 రోజుల పాటు తమ వద్ద అట్టిపెట్టుకోగలరు. 14 రోజుల్లోగా రాజ్యసభ వెనక్కి పంపకపోతే అది ఉభయ సభల ఆమోదం పొందినట్లుగానే భావించి రాష్ట్రపతికి పంపుతారు.

3. ఆర్థిక బిల్లులు (Financial Bills - ఆర్టికల్ 117)

ద్రవ్య బిల్లులోని అంశాలతో పాటు ఇతర సాధారణ చట్టపరమైన అంశాలు కూడా కలిసి ఉంటే దానిని ఆర్థిక బిల్లు అంటారు. ఇది ద్రవ్య బిల్లులాగే రాష్ట్రపతి అనుమతితో లోక్‌సభలోనే ప్రవేశపెట్టాలి కానీ, రాజ్యసభకు ఈ బిల్లును తిరస్కరించే లేదా మార్పులు చేసే పూర్తి అధికారం ఉంటుంది.

4. రాజ్యాంగ సవరణ బిల్లులు (ఆర్టికల్ 368)

రాజ్యాంగంలో ఏదైనా మార్పు తీసుకురావడానికి ప్రవేశపెట్టే బిల్లులు ఇవి. వీటిని ఏ సభలోనైనా ప్రవేశపెట్టవచ్చు. కానీ ప్రతి సభ (లోక్‌సభ మరియు రాజ్యసభ) ఈ బిల్లును ప్రత్యేక మెజారిటీతో (సభలో హాజరై ఓటు వేసిన వారిలో 2/3వ వంతు) విడివిడిగా ఆమోదించాల్సిందే.

ఉభయ సభల సంయుక్త సమావేశం (ఆర్టికల్ 108):

సాధారణ బిల్లులు లేదా ఆర్థిక బిల్లుల విషయంలో లోక్‌సభకు, రాజ్యసభకు మధ్య డెడ్‌లాక్ (ప్రతిష్టంభన) ఏర్పడితే (అంటే ఒక సభ ఆమోదించిన బిల్లును మరో సభ ఆరు నెలల పాటు ఆపినా లేదా తిరస్కరించినా) రాష్ట్రపతి ఆర్టికల్ 108 కింద ఉభయ సభల సంయుక్త సమావేశాన్ని ఏర్పాటు చేస్తారు. దీనికి లోక్‌సభ స్పీకర్ అధ్యక్షత వహిస్తారు. ద్రవ్య బిల్లులకు మరియు రాజ్యాంగ సవరణ బిల్లులకు ఉభయ సభల సంయుక్త సమావేశం ఏర్పాటు చేయడానికి వీల్లేదు.

పార్లమెంటు యొక్క విస్తృత అధికారాలు

భారత పార్లమెంటు అధికారాలను బహుముఖంగా వర్గీకరించవచ్చు.

1. శాసన అధికారాలు (Legislative Powers): రాజ్యాంగంలోని 7వ షెడ్యూల్‌లో ఉన్న కేంద్ర జాబితా (Union List - 100 అంశాలు) మరియు ఉమ్మడి జాబితా (Concurrent List - 52 అంశాలు) లోని అంశాలపై చట్టాలు చేసే సంపూర్ణ అధికారం పార్లమెంటుదే. మిగిలిపోయిన అధికారాలపై (Residuary Powers) చట్టాలు చేసే అధికారం కూడా పార్లమెంటుకే ఉంది. అత్యవసర పరిస్థితుల్లో రాష్ట్రాల జాబితాలోని అంశాలపై కూడా పార్లమెంటు చట్టాలు చేయవచ్చు.

2. కార్యనిర్వాహక నియంత్రణ (Executive Powers): మంత్రిమండలి తీసుకునే ప్రతి నిర్ణయానికి పార్లమెంటు జవాబుదారీ. ప్రశ్నలు అడగడం, తీర్మానాలు ప్రవేశపెట్టడం ద్వారా మంత్రుల పనితీరును ఎంపీలు నిలదీస్తారు. మంత్రిమండలి విధానాలు నచ్చకపోతే అవిశ్వాస తీర్మానం ద్వారా ప్రభుత్వాన్ని ఇంటికి పంపే అధికారం లోక్‌సభకు ఉంది.

3. ఆర్థిక అధికారాలు (Financial Powers): "ప్రాతినిధ్యం లేకుండా పన్ను విధింపు లేదు" అనేది ప్రజాస్వామ్య సూత్రం. పార్లమెంటు ఆమోదం లేకుండా ప్రభుత్వం దేశ ప్రజలపై ఒక్క రూపాయి పన్ను విధించలేరు, ఖజానా నుండి ఒక్క రూపాయి ఖర్చు చేయలేరు. ప్రతి సంవత్సరం కేంద్ర బడ్జెట్‌ను (Annual Financial Statement - Article 112) పార్లమెంటు ఆమోదిస్తేనే ప్రభుత్వానికి నిధులు అందుతాయి.

4. రాజ్యాంగ సవరణ అధికారాలు (Constituent Powers): సమాజంలో వస్తున్న మార్పులకు అనుగుణంగా రాజ్యాంగాన్ని సవరించే (Article 368) ఏకైక అధికారం పార్లమెంటుకు మాత్రమే ఉంది. రాష్ట్రాల శాసనసభలు రాజ్యాంగాన్ని సవరించలేవు. అయితే రాజ్యాంగ మౌలిక స్వరూపానికి (Basic Structure) భంగం కలగకుండా మాత్రమే ఈ సవరణలు చేయాలి.

5. న్యాయపరమైన అధికారాలు (Judicial Powers): భారత రాష్ట్రపతిని మహాభియోగ తీర్మానం (Impeachment) ద్వారా తొలగించే ప్రక్రియను పార్లమెంటులోనే చేపడతారు. అలాగే సుప్రీంకోర్టు, హైకోర్టు న్యాయమూర్తులను, భారత ఎన్నికల ప్రధాన కమిషనర్‌ను, కాగ్ (CAG) ను పదవి నుండి తొలగించే తీర్మానాలను కూడా పార్లమెంటే ఆమోదిస్తుంది.

6. ఎన్నికల అధికారాలు (Electoral Powers): భారత రాష్ట్రపతి మరియు ఉపరాష్ట్రపతి ఎన్నికల్లో పార్లమెంటు ఉభయ సభల సభ్యులు అత్యంత కీలకమైన ఓటర్లుగా వ్యవహరిస్తారు.

పార్లమెంటరీ కమిటీలు

పార్లమెంటు ముందుకు వచ్చే ప్రతి బిల్లును, బడ్జెట్ అంకెలను సభలో లోతుగా పరిశీలించడానికి తగినంత సమయం, సాంకేతిక పరిజ్ఞానం సభకు ఉండదు. కాబట్టి సభకు సహాయపడటానికి ఎంపీలతో కూడిన వివిధ 'పార్లమెంటరీ కమిటీలను' ఏర్పాటు చేస్తారు. ఇవి సూక్ష్మ స్థాయి పార్లమెంటు (Mini Parliament) లాగా పనిచేస్తాయి. ఇవి ప్రధానంగా రెండు రకాలు:

1. స్థాయి సంఘాలు (Standing Committees - శాశ్వతమైనవి)
2. తాత్కాలిక కమిటీలు (Ad-hoc Committees).

వీటిలో ఆర్థిక వ్యవహారాలను పర్యవేక్షించే మూడు కమిటీలు అత్యంత ముఖ్యమైనవి:

1. పబ్లిక్ అకౌంట్స్ కమిటీ (PAC - ప్రభుత్వ ఖాతాల కమిటీ): ప్రభుత్వం ఖర్చు చేసిన నిధులపై కాగ్ (CAG) ఇచ్చే ఆడిట్ రిపోర్టులను ఈ కమిటీ పరిశీలిస్తుంది. అవినీతిని, నిధుల దుర్వినియోగాన్ని వెలికితీస్తుంది. ఇందులో 22 మంది సభ్యులు (15 LS + 7 RS) ఉంటారు. దీనికి సాధారణంగా ప్రతిపక్ష నాయకుడు చైర్మన్‌గా ఉంటారు.
2. అంచనాల కమిటీ (Estimates Committee): బడ్జెట్ అంచనాలలో పొదుపు ఎలా చేయాలి, పరిపాలనా సామర్థ్యాన్ని ఎలా పెంచాలి అని ప్రభుత్వానికి ఇది సలహాలు ఇస్తుంది. ఇందులో ఉండే 30 మంది సభ్యులు కేవలం లోక్‌సభ నుండే ఉంటారు.
3. ప్రభుత్వ రంగ సంస్థల కమిటీ (Committee on Public Undertakings): ప్రభుత్వ ఆధీనంలో నడిచే ఎల్ఐసీ, ఎయిర్ ఇండియా లాంటి సంస్థల పనితీరును, వాటి ఆడిట్ నివేదికలను ఈ కమిటీ పరిశీలిస్తుంది. ఇందులో 22 మంది (15 LS + 7 RS) సభ్యులు ఉంటారు.

ఇవే కాకుండా శాఖాపరమైన పార్లమెంటరీ స్థాయి సంఘాలు (Departmental Standing Committees) మొత్తం 24 ఉంటాయి. ఇవి వివిధ మంత్రిత్వ శాఖల పనులను నిరంతరం పర్యవేక్షిస్తాయి.

నూతన పార్లమెంటు భవనం - మారుతున్న కాలానికి ప్రతిరూపం

బ్రిటిష్ కాలంలో ఎడ్విన్ ల్యుట్యెన్స్ మరియు హెర్బర్ట్ బేకర్ డిజైన్ చేసిన పాత పార్లమెంటు భవనం 1927లో ప్రారంభమై దాదాపు ఒక శతాబ్దం పాటు దేశానికి సేవలందించింది. అయితే పెరుగుతున్న జనాభాకు అనుగుణంగా భవిష్యత్తులో నియోజకవర్గాల పునర్విభజన (Delimitation) జరిగితే ఎంపీల సంఖ్య భారీగా పెరుగుతుంది.

పాత భవనంలో అంతమంది కూర్చోవడానికి వసతులు లేవు. అంతేకాకుండా ఆధునిక సాంకేతిక అవసరాల దృష్ట్యా కేంద్ర ప్రభుత్వం 'సెంట్రల్ విస్టా' (Central Vista) ప్రాజెక్టు కింద నూతన పార్లమెంటు భవనాన్ని నిర్మించింది.

2023 మే 28న ప్రారంభోత్సవం చేసుకున్న ఈ కొత్త భవనం త్రిభుజాకారంలో (Triangular shape) కళ్లు చెదిరే వాస్తుశిల్పంతో నిర్మితమైంది. ఇందులో లోక్‌సభ ఛాంబర్‌ను జాతీయ పక్షి నెమలి (Peacock) ఇతివృత్తంతో, రాజ్యసభ ఛాంబర్‌ను జాతీయ పుష్పం తామర (Lotus) ఇతివృత్తంతో రూపొందించారు.

కొత్త లోక్‌సభలో 888 మంది ఎంపీలు, రాజ్యసభలో 384 మంది ఎంపీలు సౌకర్యవంతంగా కూర్చునేలా సీటింగ్ కెపాసిటీని పెంచారు. ఉమ్మడి సమావేశాల కోసం ప్రత్యేక సెంట్రల్ హాల్ లేకుండా లోక్‌సభలోనే ఏకంగా 1,272 మంది కూర్చునే వసతి కల్పించడం దీని ప్రత్యేకత. పాత పార్లమెంటు భవనాన్ని ఇప్పుడు 'సంవిధాన్ సదన్' (రాజ్యాంగ భవనం) గా మార్చారు.

భారత పార్లమెంటు కేవలం ఇటుకలు, రాళ్లతో కట్టిన ఒక భవనం కాదు. అది భారతీయ ప్రజాస్వామ్యపు ఆత్మ. భిన్న భాషలు, భిన్న మతాలు, భిన్న సంస్కృతులు ఉన్న ఈ ఉపఖండాన్ని ఒకే తాటిపై నడిపించే ఏకైక వారధి. చట్టాలను తయారు చేయడం నుండి, ప్రభుత్వ ఖజానాకు కాపలాదారితనం వహించడం వరకు, కార్యనిర్వాహక వర్గాన్ని జవాబుదారీగా ఉంచడం నుండి దేశ భవిష్యత్ విధానాలను నిర్ణయించడం వరకు పార్లమెంటు పాత్ర అనిర్వచనీయమైనది.

అధికార పక్షం ఎంత బలంగా ఉన్నా, ప్రతిపక్షాల గొంతుకకు, సామాన్యుడి ఆవేదనకు పార్లమెంటు వేదిక కల్పిస్తుంది. ప్రజాస్వామ్య దేవాలయంగా కీర్తించబడే ఈ పార్లమెంటరీ వ్యవస్థ పనితీరుపైనే భారతదేశ భవిష్యత్తు, పురోగతి ఆధారపడి ఉంటాయి అనడంలో ఎలాంటి అతిశయోక్తి లేదు.

భారత పార్లమెంటు: 20 MCQs

Quiz topic:భారత పార్లమెంటు (Indian Parliament)

Subject:భారత రాజ్యాంగం (Indian Polity)

Total questions:20

Time duration:20 minutes

Total marks:20

1. భారత రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 79 ప్రకారం 'భారత పార్లమెంటు' అనగా ఏమిటి?

• A.లోక్‌సభ, రాజ్యసభ
• B.రాష్ట్రపతి, లోక్‌సభ, రాజ్యసభ
• C.ప్రధానమంత్రి, లోక్‌సభ, రాజ్యసభ
• D.రాష్ట్రపతి, ఉపరాష్ట్రపతి, ఉభయ సభలు

✅ Answer: B – రాష్ట్రపతి, లోక్‌సభ, రాజ్యసభ

Explanation: ఆర్టికల్ 79 ప్రకారం రాష్ట్రపతి, రాజ్యసభ (ఎగువ సభ), లోక్‌సభ (దిగువ సభ) కలిపి భారత పార్లమెంటుగా ఏర్పడతాయి. ఉభయ సభలు ఆమోదించిన బిల్లు చట్టం కావాలంటే రాష్ట్రపతి ఆమోదం తప్పనిసరి.

2. లోక్‌సభ (దిగువ సభ) గరిష్ట సభ్యుల సంఖ్యను రాజ్యాంగం ఎంతగా నిర్దేశించింది?

• A.543
• B.545
• C.550
• D.552

✅ Answer: C – 550

Explanation: 104వ రాజ్యాంగ సవరణ (2020) ద్వారా ఆంగ్లో-ఇండియన్ల నామినేషన్ (2 స్థానాలు) రద్దు కావడంతో లోక్‌సభ గరిష్ట సభ్యుల సంఖ్య 552 నుండి 550కి తగ్గింది. ప్రస్తుతం సభలో 543 మంది సభ్యులు ఉన్నారు.

3. రాజ్యసభ సభ్యుని పదవీకాలం ఎంత?

• A.5 సంవత్సరాలు
• B.6 సంవత్సరాలు
• C.శాశ్వతం
• D.రాష్ట్రపతి నిర్ణయిస్తారు

✅ Answer: B – 6 సంవత్సరాలు

Explanation: రాజ్యసభ ఒక శాశ్వత సభ, దీనిని రద్దు చేయలేము. కానీ అందులోని ప్రతి సభ్యుడి పదవీకాలం 6 సంవత్సరాలు ఉంటుంది. ప్రతి రెండేళ్లకోసారి సభలోని మూడింట ఒక వంతు (1/3) సభ్యులు పదవీ విరమణ చేస్తారు.

4. లోక్‌సభ సభ్యుడిగా (MP) ఎన్నిక కావడానికి ఉండాల్సిన కనీస వయస్సు ఎంత?

• A.21 సంవత్సరాలు
• B.25 సంవత్సరాలు
• C.30 సంవత్సరాలు
• D.35 సంవత్సరాలు

✅ Answer: B – 25 సంవత్సరాలు

Explanation: రాజ్యాంగం ప్రకారం లోక్‌సభ సభ్యునిగా పోటీ చేయడానికి కనీసం 25 సంవత్సరాల వయస్సు ఉండాలి. అదే రాజ్యసభ సభ్యునిగా పోటీ చేయడానికి అయితే కనీసం 30 సంవత్సరాల వయస్సు నిండి ఉండాలి.

5. పార్లమెంటు ఉభయ సభల సంయుక్త సమావేశానికి (Joint Sitting) ఎవరు అధ్యక్షత వహిస్తారు?

• A.రాష్ట్రపతి
• B.ఉపరాష్ట్రపతి
• C.ప్రధానమంత్రి
• D.లోక్‌సభ స్పీకర్

✅ Answer: D – లోక్‌సభ స్పీకర్

Explanation: ఆర్టికల్ 108 ప్రకారం సాధారణ బిల్లుల విషయంలో డెడ్‌లాక్ ఏర్పడితే రాష్ట్రపతి సంయుక్త సమావేశాన్ని ఏర్పాటు చేస్తారు. కానీ ఈ ఉభయ సభల సమావేశానికి లోక్‌సభ స్పీకర్ మాత్రమే అధ్యక్షత వహిస్తారు.

6. ఒక బిల్లు "ద్రవ్య బిల్లా" (Money Bill) కాదా అని అంతిమంగా నిర్ణయించే అధికారం ఎవరికి ఉంటుంది?

• A.ఆర్థిక మంత్రి
• B.రాష్ట్రపతి
• C.లోక్‌సభ స్పీకర్
• D.రాజ్యసభ చైర్మన్

✅ Answer: C – లోక్‌సభ స్పీకర్

Explanation: ఆర్టికల్ 110 ప్రకారం ఒక బిల్లు ద్రవ్య బిల్లా కాదా అని నిర్ణయించే అంతిమ అధికారం లోక్‌సభ స్పీకర్‌కే ఉంటుంది. స్పీకర్ ధృవీకరణ సంతకం తర్వాతే దానిని ఆమోదం కోసం రాజ్యసభకు పంపుతారు.

7. రెండు పార్లమెంటు సమావేశాల మధ్య ఉండాల్సిన గరిష్ట కాల వ్యవధి (Maximum Gap) ఎంతకు మించకూడదు?

• A.3 నెలలు
• B.6 నెలలు
• C.9 నెలలు
• D.1 సంవత్సరం

✅ Answer: B – 6 నెలలు

Explanation: రాజ్యాంగ నిబంధనల ప్రకారం పార్లమెంటు రెండు సమావేశాల మధ్య గ్యాప్ 6 నెలలకు మించకూడదు. అనగా మన దేశంలో పార్లమెంటు సంవత్సరానికి కనీసం రెండు సార్లైనా సమావేశం కావాల్సి ఉంటుంది.

8. రాజ్యసభకు కళలు, సాహిత్యం, సైన్స్ తదితర రంగాల నుండి రాష్ట్రపతి ఎంతమందిని నామినేట్ చేస్తారు?

• A.2 మంది
• B.10 మంది
• C.12 మంది
• D.1/6వ వంతు

✅ Answer: C – 12 మంది

Explanation: ఆర్టికల్ 80 ప్రకారం కళలు, సాహిత్యం, సైన్స్, సామాజిక సేవ వంటి రంగాల్లో విశేష సేవలందించిన 12 మంది నిష్ణాతులను రాజ్యసభకు రాష్ట్రపతి నామినేట్ చేస్తారు. వీరికి సభలో పూర్తి హక్కులు ఉంటాయి.

9. పార్లమెంటరీ వ్యవహారాల్లో 'జీరో అవర్' (Zero Hour) అనేది ఏ దేశ వ్యవస్థ సృష్టి?

• A.బ్రిటన్
• B.అమెరికా
• C.భారతదేశం
• D.ఐర్లాండ్

✅ Answer: C – భారతదేశం

Explanation: జీరో అవర్ అనేది పూర్తిగా భారతదేశం సృష్టించిన పార్లమెంటరీ విధానం (1962 నుండి). ప్రశ్నోత్తరాల సమయం ముగిసిన వెంటనే మొదలయ్యే ఈ సమయంలో అత్యవసర ప్రజా సమస్యలను లేవనెత్తుతారు.

10. ద్రవ్య బిల్లు (Money Bill) విషయంలో రాజ్యసభకు ఉన్న గరిష్ట గడువు ఎంత?

• A.14 రోజులు
• B.30 రోజులు
• C.6 నెలలు
• D.ఎలాంటి గడువు లేదు

✅ Answer: A – 14 రోజులు

Explanation: ద్రవ్య బిల్లును లోక్‌సభ ఆమోదించి పంపిన తర్వాత రాజ్యసభ దానిని తిరస్కరించలేరు. వారు కేవలం 14 రోజులు మాత్రమే తమ వద్ద ఉంచుకోగలరు. ఈ లోపు ఆమోదించకపోయినా అది పాస్ అయినట్లే భావిస్తారు.

11. జాతీయ ప్రయోజనాల దృష్ట్యా, రాష్ట్రాల జాబితా (State List) లోని అంశంపై చట్టం చేసే అధికారాన్ని పార్లమెంటుకు ఇస్తూ తీర్మానం చేసే అధికారం ఎవరికి ఉంది?

• A.లోక్‌సభ
• B.రాజ్యసభ
• C.నీతి ఆయోగ్
• D.సుప్రీంకోర్టు

✅ Answer: B – రాజ్యసభ

Explanation: ఆర్టికల్ 249 ప్రకారం, రాష్ట్రాల జాబితాలోని అంశంపై జాతీయ ప్రయోజనాల కోసం పార్లమెంటు చట్టం చేయాలంటే, ముందుగా రాజ్యసభ 2/3వ మెజారిటీతో తీర్మానం ఆమోదించడం తప్పనిసరి.

12. కేంద్ర మంత్రిమండలి పై 'అవిశ్వాస తీర్మానం' (No-Confidence Motion) ఎక్కడ ప్రవేశపెట్టాలి?

• A.కేవలం లోక్‌సభలో
• B.కేవలం రాజ్యసభలో
• C.ఉభయ సభల్లో ఎక్కడైనా
• D.రాష్ట్రపతి వద్ద

✅ Answer: A – కేవలం లోక్‌సభలో

Explanation: ఆర్టికల్ 75(3) ప్రకారం కేంద్ర మంత్రిమండలి సమిష్టిగా లోక్‌సభకు మాత్రమే బాధ్యత వహిస్తుంది. కాబట్టి ప్రభుత్వాన్ని పడగొట్టే అవిశ్వాస తీర్మానాన్ని కేవలం లోక్‌సభలోనే (50 మంది మద్దతుతో) ప్రవేశపెట్టాలి.

13. దేశంలో కొత్తగా ఒక 'అఖిల భారత సర్వీసు' (All India Service) ను సృష్టించాలంటే ఏ ఆర్టికల్ ప్రకారం రాజ్యసభ ఆమోదం తప్పనిసరి?

• A.ఆర్టికల్ 249
• B.ఆర్టికల్ 312
• C.ఆర్టికల్ 368
• D.ఆర్టికల్ 110

✅ Answer: B – ఆర్టికల్ 312

Explanation: ఆర్టికల్ 312 ప్రకారం దేశంలో నూతన ఆల్ ఇండియా సర్వీసును (ఉదాహరణకు ఇండియన్ ఫారెస్ట్ సర్వీస్ వలె) సృష్టించాలంటే ఆ తీర్మానాన్ని ముందుగా రాజ్యసభ 2/3వ మెజారిటీతో ఆమోదించాలి.

14. పబ్లిక్ అకౌంట్స్ కమిటీ (PAC - ప్రభుత్వ ఖాతాల కమిటీ) లో లోక్‌సభ, రాజ్యసభల నుండి మొత్తం ఎంతమంది సభ్యులు ఉంటారు?

• A.30 మంది (లోక్‌సభ మాత్రమే)
• B.15 మంది
• C.22 మంది (15 LS + 7 RS)
• D.45 మంది

✅ Answer: C – 22 మంది (15 LS + 7 RS)

Explanation: కాగ్ (CAG) ఆడిట్ రిపోర్టులను పరిశీలించే అత్యంత కీలకమైన పబ్లిక్ అకౌంట్స్ కమిటీలో మొత్తం 22 మంది సభ్యులు ఉంటారు. ఇందులో 15 మంది లోక్‌సభ, 7 మంది రాజ్యసభ నుండి ఎంపికవుతారు.

15. పార్లమెంటులో ఏ కమిటీలో కేవలం లోక్‌సభ సభ్యులు మాత్రమే (30 మంది) ఉంటారు?

• A.పబ్లిక్ అకౌంట్స్ కమిటీ
• B.అంచనాల కమిటీ (Estimates Committee)
• C.ప్రభుత్వ రంగ సంస్థల కమిటీ
• D.నైతిక విలువల కమిటీ

✅ Answer: B – అంచనాల కమిటీ (Estimates Committee)

Explanation: ఆర్థిక వ్యవహారాలకు సంబంధించిన బడ్జెట్ అంచనాలలో పొదుపు సూచించే 'అంచనాల కమిటీ'లో 30 మంది సభ్యులు ఉంటారు. వీరంతా కేవలం లోక్‌సభ నుండే ఎంపికవుతారు, ఇందులో రాజ్యసభకు ప్రాతినిధ్యం ఉండదు.

16. రాజ్యాంగ సవరణ బిల్లు (ఆర్టికల్ 368) పార్లమెంటు ఆమోదం పొందడానికి సంబంధించి సరైనది ఏది?

• A.సంయుక్త సమావేశంలో సాధారణ మెజారిటీ
• B.లోక్‌సభ మాత్రమే ఆమోదిస్తే చాలు
• C.ఉభయ సభలు విడివిడిగా 2/3వ మెజారిటీతో ఆమోదించాలి
• D.రాష్ట్రపతి ఆర్డినెన్స్ ద్వారా చేయవచ్చు

✅ Answer: C – ఉభయ సభలు విడివిడిగా 2/3వ మెజారిటీతో ఆమోదించాలి

Explanation: రాజ్యాంగ సవరణ బిల్లు విషయంలో ఉభయ సభల సంయుక్త సమావేశం ఏర్పాటు చేయడానికి వీల్లేదు. డెడ్‌లాక్ వస్తే బిల్లు వీగిపోతుంది. రెండు సభలూ విడివిడిగా ప్రత్యేక మెజారిటీతో దీనిని ఆమోదించాల్సిందే.

17. లోక్‌సభ లేదా రాజ్యసభ సమావేశం ప్రారంభం కావడానికి ఉండాల్సిన కనీస సభ్యుల సంఖ్య (Quorum) ఎంత?

• A.మొత్తం సభ్యులలో 1/10వ వంతు
• B.1/3వ వంతు
• C.1/6వ వంతు
• D.50 మంది సభ్యులు

✅ Answer: A – మొత్తం సభ్యులలో 1/10వ వంతు

Explanation: సభ కార్యకలాపాలు సాగడానికి అవసరమైన కనీస హాజరును కోరమ్ (Quorum) అంటారు. ఇది సభలోని మొత్తం సభ్యుల్లో పదింట ఒక వంతు (1/10th) ఖచ్చితంగా ఉండాలని రాజ్యాంగం నిర్దేశించింది.

18. అత్యవసర ప్రజా ప్రాముఖ్యత గల అంశంపై ఒక మంత్రి దృష్టిని ఆకర్షించడానికి పార్లమెంటులో సభ్యులు ప్రవేశపెట్టే తీర్మానం ఏది?

• A.వాయిదా తీర్మానం
• B.అవిశ్వాస తీర్మానం
• C.సావధాన తీర్మానం (Calling Attention Motion)
• D.ధన్యవాద తీర్మానం

✅ Answer: C – సావధాన తీర్మానం (Calling Attention Motion)

Explanation: సావధాన తీర్మానం ద్వారా ఏదైనా ఒక ముఖ్యమైన సమస్యపై సంబంధిత శాఖా మంత్రి దృష్టిని ఆకర్షించి, ప్రభుత్వం నుండి అధికారిక వివరణను కోరడం జరుగుతుంది. ఇది భారత పార్లమెంటరీ సృష్టి.

19. నూతన పార్లమెంటు భవనంలోని 'రాజ్యసభ' ఛాంబర్‌ను ఏ ఇతివృత్తం (Theme) తో నిర్మించారు?

• A.జాతీయ పక్షి (నెమలి)
• B.జాతీయ వృక్షం (మర్రిచెట్టు)
• C.జాతీయ జంతువు (పులి)
• D.జాతీయ పుష్పం (తామర)

✅ Answer: D – జాతీయ పుష్పం (తామర)

Explanation: సెంట్రల్ విస్టా ప్రాజెక్టు కింద నిర్మించిన నూతన పార్లమెంటు భవనంలో లోక్‌సభ ఛాంబర్‌ను జాతీయ పక్షి నెమలి (Peacock) థీమ్‌తో, రాజ్యసభ ఛాంబర్‌ను జాతీయ పుష్పం తామర (Lotus) థీమ్‌తో అత్యంత సుందరంగా డిజైన్ చేశారు.

20. ఒక పార్లమెంటు సమావేశాల సెషన్‌ను (ఉదా: శీతాకాల సమావేశాలు) అధికారికంగా ముగిస్తున్నట్లు రాష్ట్రపతి చేసే ప్రకటనను ఏమంటారు?

• A.సమన్ (Summoning)
• B.వాయిదా (Adjournment)
• C.ప్రొరోగ్ (Prorogation)
• D.రద్దు (Dissolution)

✅ Answer: C – ప్రొరోగ్ (Prorogation)

Explanation: ఒక పార్లమెంటరీ సెషన్ పూర్తిగా ముగిసినట్లు రాష్ట్రపతి చేసే అధికారిక ప్రకటనను ప్రొరోగ్ (Prorogation) అంటారు. వాయిదా (Adjournment) అనేది సభను కేవలం కొన్ని గంటలు/రోజులు ఆపడం కోసం స్పీకర్ చేస్తారు.