భారత రైల్వే మ్యాప్లో ఒక చారిత్రాత్మక మార్పు చోటుచేసుకుంది. దశాబ్దాల నిరీక్షణకు తెరదించుతూ, ఆంధ్రప్రదేశ్ వాసుల కల సాకారమైంది. విశాఖపట్నం కేంద్రంగా కొత్తగా ఏర్పాటైన 'సౌత్ కోస్ట్ రైల్వే జోన్' (South Coast Railway - SCoR) తన అధికారిక కార్యకలాపాలను లాంఛనంగా ప్రారంభించింది.
భారతీయ రైల్వే వ్యవస్థలో 18వ జోన్గా అవతరించిన ఈ నూతన జోన్, దేశ రవాణా మరియు ఆర్థిక ముఖచిత్రాన్ని మార్చడంలో, అలాగే ఉత్తరాంధ్ర మరియు కోస్తా ప్రాంతాల పారిశ్రామిక అభివృద్ధిని పరుగులు పెట్టించడంలో కీలక పాత్ర పోషించనుంది.
- ఎవరు: భారత రైల్వే శాఖ (Indian Railways) మరియు కేంద్ర ప్రభుత్వం.
- ఏమిటి: దేశంలో 18వ రైల్వే జోన్గా 'సౌత్ కోస్ట్ రైల్వే జోన్' (SCoR) పూర్తి స్థాయి కార్యకలాపాలను ప్రారంభించింది.
- ఎక్కడ: ఆంధ్రప్రదేశ్లోని విశాఖపట్నం ప్రధాన కేంద్రంగా ఈ జోన్ ఏర్పాటు చేయబడింది.
- ఎప్పుడు: 2026 జూన్ 1 వ తేదీ నుండి లాంఛనంగా కార్యకలాపాలు మొదలయ్యాయి.
- ఎందుకు: దక్షిణ కోస్తా ప్రాంతంలో రైల్వే సేవలను వేగవంతం చేయడానికి, పరిపాలనను సులభతరం చేయడానికి, మరియు సరుకు రవాణా ద్వారా ఆదాయాన్ని పెంచడానికి.
రాజ్యాంగంలోని 7వ షెడ్యూల్ మరియు రైల్వేల స్థానం
భారత రాజ్యాంగంలోని 7వ షెడ్యూల్ (7th Schedule) దేశంలోని శాసనాధికారాలను కేంద్రం, రాష్ట్రం మరియు ఉమ్మడి జాబితాలుగా విభజిస్తుంది. ఈ షెడ్యూల్ ప్రకారం "రైల్వే రవాణా" అనేది కేంద్ర జాబితా (Union List) లోకి వస్తుంది (ఎంట్రీ 22). దీని అర్థం, దేశవ్యాప్తంగా రైల్వేల నిర్మాణం, నిర్వహణ, కొత్త జోన్ల ఏర్పాటు, భద్రత, మరియు రైల్వే ఆస్తుల అభివృద్ధికి సంబంధించిన చట్టాలు చేసే పూర్తి అధికారం కేవలం కేంద్ర ప్రభుత్వానికి (భారత పార్లమెంటుకు) మాత్రమే ఉంటుంది. ఇందులో రాష్ట్ర ప్రభుత్వాల జోక్యం ఉండదు.
నేపథ్యం: దశాబ్దాల పోరాటం మరియు ప్రస్తుత పరిణామాలు
దక్షిణ కోస్తా ప్రాంతానికి, ముఖ్యంగా విశాఖపట్నానికి ప్రత్యేక రైల్వే జోన్ కావాలనే డిమాండ్ దాదాపు నాలుగు దశాబ్దాలుగా ఉంది. 2014లో ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్ర విభజన చట్టంలో (AP Reorganisation Act) ఇచ్చిన హామీ మేరకు ఈ జోన్ ఏర్పాటుకు అధికారికంగా బీజం పడింది. 2019 ఫిబ్రవరి 17న కేంద్ర ప్రభుత్వం ఈ జోన్ను ప్రకటించినప్పటికీ, పరిపాలనాపరమైన పునర్వ్యవస్థీకరణ, భూసేకరణ మరియు నిధుల కేటాయింపుల వల్ల కొంత జాప్యం జరిగింది.
అనంతరం 2025 జనవరి 8న భారత ప్రధాని నరేంద్ర మోదీ, విశాఖలోని ముడసర్లోవలో 52.2 ఎకరాల విస్తీర్ణంలో సుమారు ₹183 కోట్ల వ్యయంతో నిర్మించనున్న కొత్త ప్రధాన కార్యాలయ భవన నిర్మాణానికి శంకుస్థాపన చేశారు. తదనంతరం 2026 మే 4 వ తేదీన కేంద్ర రైల్వే మంత్రిత్వ శాఖ అధికారిక గెజిట్ నోటిఫికేషన్ విడుదల చేసింది.
ఈ క్రమంలో దశాబ్దాల చరిత్ర ఉన్న ఈస్ట్ కోస్ట్ రైల్వే పరిధిలోని 'వాల్తేరు (Waltair)' డివిజన్ను రెండుగా విభజించి, దక్షిణ భాగాన్ని కొత్తగా ఏర్పడిన 'విశాఖపట్నం డివిజన్' కిందకు మార్చగా, ఉత్తర భాగాన్ని 'రాయగడ డివిజన్' కిందకు మార్చారు.
కొత్త రైల్వే జోన్ పరిధిలోని డివిజన్లు
ఈ కొత్త జోన్ (SCoR) 3,532 కిలోమీటర్ల రైల్వే నెట్వర్క్ను కలిగి ఉంది. దీని పరిధిలోకి మొత్తం నాలుగు ప్రధాన డివిజన్లు చేరాయి. వాటి వివరాలు:
| డివిజన్ పేరు | పరిధిలోని ముఖ్యమైన మార్గాలు/ప్రాంతాలు | గతంలో ఉన్న జోన్ |
|---|---|---|
| విశాఖపట్నం (కొత్తది) | ఇచ్ఛాపురం, విశాఖపట్నం, దువ్వాడ, విజయనగరం, కునేరు, బొబ్బిలి | ఈస్ట్ కోస్ట్ రైల్వే (వాల్తేరు) |
| విజయవాడ | విజయవాడ, నెల్లూరు, ఏలూరు తదితర ప్రాంతాలు | సౌత్ సెంట్రల్ రైల్వే |
| గుంటూరు | గుంటూరు మరియు దాని పరిసర జిల్లాలు | సౌత్ సెంట్రల్ రైల్వే |
| గుంతకల్లు | తిరుపతి, కడప, అనంతపురం మార్గాలు | సౌత్ సెంట్రల్ రైల్వే |
ఈ పరిణామం వల్ల కలిగే ప్రభావం
జూన్ 1, 2026 నుండి SCoR తొలి జనరల్ మేనేజర్ సందీప్ మాధుర్ నేతృత్వంలో తాత్కాలికంగా VMRDA భవనం నుండి కార్యకలాపాలు ప్రారంభించడంతో, స్థానికంగా నిర్ణయాలు తీసుకునే స్వేచ్ఛ పెరిగింది. ఇది ఆర్థిక, పారిశ్రామిక అభివృద్ధిపై ప్రత్యక్ష సానుకూల ప్రభావం చూపుతుంది.
ముఖ్యంగా విశాఖపట్నం పోర్టు ద్వారా జరిగే బొగ్గు, ఇనుప ఖనిజం మరియు పారిశ్రామిక సరుకు రవాణాకు ఈ జోన్ అత్యంత కీలకంగా మారుతుంది. గతంలో ప్రతీ చిన్న పరిపాలనాపరమైన అనుమతి కోసం భువనేశ్వర్ (ఈస్ట్ కోస్ట్ రైల్వే) పై ఆధారపడే పరిస్థితి ఉండేది. ఇప్పుడు ఆ అవసరం లేదు కాబట్టి, మౌలిక సదుపాయాల ప్రాజెక్టుల మంజూరు మరియు నిర్వహణ అత్యంత వేగంగా జరుగుతాయి.
సాధించే ప్రధాన ప్రయోజనాలు
ఈ విశాఖ రైల్వే జోన్ అందుబాటులోకి రావడం వల్ల కలిగే ముఖ్యమైన లాభాలు:
- అపారమైన ఆదాయం: ప్యాసింజర్ మరియు ఫ్రైట్ రైళ్ల ద్వారా ఈ జోన్ ఏటా దాదాపు ₹15,500 కోట్ల ఆదాయాన్ని ఆర్జిస్తుందని అంచనా.
- భారీ సరుకు రవాణా: పారిశ్రామిక కారిడార్లు మరియు పోర్టుల అనుసంధానం ద్వారా ప్రతి సంవత్సరం దాదాపు 100 మిలియన్ టన్నుల సరుకు రవాణాను ఈ జోన్ నిర్వహించనుంది.
- ఉద్యోగ అవకాశాలు: సుమారు 62,000 మంది ఉద్యోగులు ఈ నాలుగు డివిజన్ల పరిధిలో సేవలందిస్తారు. కొత్త జోన్ కారణంగా పరోక్షంగా వేలాది లాజిస్టిక్స్ మరియు రవాణా ఉపాధి అవకాశాలు లభిస్తాయి.
- మౌలిక సదుపాయాలు: వడ్లపూడి రైల్వే వాగన్ డిపో ద్వారా ప్రతిరోజూ 250 నుండి 300 వ్యాగన్ల తనిఖీ మరియు మరమ్మతులు స్థానికంగానే జరగనున్నాయి.
Quick-Fact: సౌత్ కోస్ట్ రైల్వే (SCoR) 18వ జోన్గా ఏర్పడిన చారిత్రక సందర్భంగా, భారతీయ రైల్వే శాఖ తన అధికారిక లోగోలో 18 ఎర్రటి నక్షత్రాలను (18-star logo) చేరుస్తూ సరికొత్త డిజైన్ను ఆవిష్కరించడం విశేషం!
ఆంధ్రప్రదేశ్ పునర్వ్యవస్థీకరణ తరువాత రాష్ట్రానికి దక్కిన అతిపెద్ద మౌలిక వసతుల ప్రాజెక్టులలో SCoR ఒకటి. ఈ అద్భుతమైన మార్పులు కేవలం ఆంధ్రప్రదేశ్కే కాకుండా, పొరుగున ఉన్న తెలంగాణ, ఒడిశా, కర్ణాటక, మరియు తమిళనాడు రాష్ట్రాల మధ్య రైల్వే అనుసంధానాన్ని మరింత బలోపేతం చేసి ప్రాంతీయ సమగ్రాభివృద్ధికి బాటలు వేయనున్నాయి.
భారతదేశంలోని 18 రైల్వే జోన్లు మరియు వాటి ప్రధాన కేంద్రాలు
| క్ర.సం. | రైల్వే జోన్ | ప్రధాన కేంద్రం |
|---|---|---|
| 1 | మధ్య రైల్వే (Central Railway - CR) | ముంబై (ఛత్రపతి శివాజీ మహారాజ్ టెర్మినస్) |
| 2 | తూర్పు రైల్వే (Eastern Railway - ER) | కోల్కతా |
| 3 | తూర్పు మధ్య రైల్వే (East Central Railway - ECR) | హాజీపూర్ |
| 4 | తూర్పు కోస్తా రైల్వే (East Coast Railway - ECoR) | భువనేశ్వర్ |
| 5 | ఉత్తర రైల్వే (Northern Railway - NR) | న్యూఢిల్లీ |
| 6 | ఉత్తర మధ్య రైల్వే (North Central Railway - NCR) | ప్రయాగ్రాజ్ (అలహాబాద్) |
| 7 | ఈశాన్య రైల్వే (North Eastern Railway - NER) | గోరఖ్పూర్ |
| 8 | ఈశాన్య సరిహద్దు రైల్వే (Northeast Frontier Railway - NFR) | గౌహతి (మాలిగావ్) |
| 9 | వాయువ్య రైల్వే (North Western Railway - NWR) | జైపూర్ |
| 10 | దక్షిణ రైల్వే (Southern Railway - SR) | చెన్నై |
| 11 | దక్షిణ మధ్య రైల్వే (South Central Railway - SCR) | సికింద్రాబాద్ |
| 12 | ఆగ్నేయ రైల్వే (South Eastern Railway - SER) | కోల్కతా |
| 13 | ఆగ్నేయ మధ్య రైల్వే (South East Central Railway - SECR) | బిలాస్పూర్ |
| 14 | నైరుతి రైల్వే (South Western Railway - SWR) | హుబ్బళ్లి (హుబ్లీ) |
| 15 | పశ్చిమ రైల్వే (Western Railway - WR) | ముంబై (చర్చ్గేట్) |
| 16 | పశ్చిమ మధ్య రైల్వే (West Central Railway - WCR) | జబల్పూర్ |
| 17 | కోల్కతా మెట్రో రైల్వే (Kolkata Metro Railway) | కోల్కతా |
| 18 | దక్షిణ కోస్తా రైల్వే (South Coast Railway - SCoR) | విశాఖపట్నం |