ఆదేశిక సూత్రాలు (37-51): Study Notes & 20 MCQs Quiz

 

ఆదేశిక సూత్రాలు (Directive Principles of State Policy) భారత రాజ్యాంగంలో సామాజిక, ఆర్థిక ప్రజాస్వామ్య సాధనకు మరియు 'సంక్షేమ రాజ్య' (Welfare State) స్థాపనకు ఉద్దేశించిన అత్యంత కీలకమైన మార్గదర్శకాలు. రాజ్యాంగంలోని 4వ భాగంలో (Part IV) పొందుపరిచిన ఈ సూత్రాలు, కేంద్ర, రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు చట్టాలు చేసేటప్పుడు, విధానాలు రూపొందించేటప్పుడు తప్పనిసరిగా దృష్టిలో ఉంచుకోవాల్సిన నైతిక బాధ్యతలు.

పోటీ పరీక్షలకు సిద్ధమవుతున్న అభ్యర్థులకు ఆర్టికల్ 37 నుండి 51 వరకు ఉన్న నిబంధనల గురించి లోతైన అవగాహన ఉండటం ఎంతో ముఖ్యం. ఈ వ్యాసంలో ఆదేశిక సూత్రాల చారిత్రక నేపథ్యం, లక్షణాలు, వివిధ ఆర్టికల్స్ యొక్క సమగ్ర వివరణ మరియు రాజ్యాంగ సవరణల గురించి విపులంగా తెలుసుకుందాం.

చారిత్రక నేపథ్యం - ఆవశ్యకత

భారత రాజ్యాంగ నిర్మాతలు ఆదేశిక సూత్రాల భావనను 'ఐర్లాండ్ రాజ్యాంగం' (Irish Constitution, 1937) నుంచి గ్రహించారు. ఐర్లాండ్ వారు దీనిని స్పెయిన్ రాజ్యాంగం నుంచి స్వీకరించారు. భారత ప్రభుత్వ చట్టం - 1935 లో ఉన్న 'ఇన్‌స్ట్రుమెంట్ ఆఫ్ ఇన్‌స్ట్రక్షన్స్' (Instrument of Instructions) నిబంధనలను పోలి ఉండేవే ఈ ఆదేశిక సూత్రాలు.

రాజ్యాంగ ముసాయిదా కమిటీ చైర్మన్ డాక్టర్ బి.ఆర్. అంబేద్కర్ ఆదేశిక సూత్రాలను రాజ్యాంగంలోని "నవ్య లక్షణాలు" (Novel Features) గా అభివర్ణించారు. ప్రముఖ రాజ్యాంగ నిపుణుడు గ్రాన్‌విల్ ఆస్టిన్ (Granville Austin) ప్రాథమిక హక్కులు మరియు ఆదేశిక సూత్రాలను కలిపి "రాజ్యాంగ అంతరాత్మ" (Conscience of the Constitution) అని వర్ణించారు.

ప్రాథమిక హక్కులు పౌరులకు 'రాజకీయ ప్రజాస్వామ్యాన్ని' కల్పిస్తే, ఆదేశిక సూత్రాలు దేశంలో 'సామాజిక, ఆర్థిక ప్రజాస్వామ్యాన్ని' (Socio-Economic Democracy) నెలకొల్పడానికి కృషి చేస్తాయి. స్వాతంత్ర్యం వచ్చిన కొత్తలో మన దేశం తీవ్ర ఆర్థిక సంక్షోభం, పేదరికం, నిరక్షరాస్యతతో ఉండేది.

కాబట్టి ప్రజలకు ఉచిత విద్య, ఉపాధి లాంటివన్నీ ప్రాథమిక హక్కులుగా ఇస్తే, వాటిని అమలు చేయడానికి కావలసిన ఆర్థిక వనరులు ప్రభుత్వాల వద్ద లేవు. అందుకే ఆ లక్ష్యాలను ఆదేశిక సూత్రాల కింద చేర్చి, భవిష్యత్తులో దేశం ఆర్థికంగా బలపడిన కొద్దీ వీటిని ఒక్కొక్కటిగా అమలు చేయాలని రాజ్యాంగ నిర్మాతలు ప్రభుత్వాలకు సూచించారు.

(గమనిక: ఆర్టికల్ 36 రాజ్యం (State) యొక్క నిర్వచనాన్ని తెలుపుతుంది. ప్రాథమిక హక్కుల్లోని ఆర్టికల్ 12 లో రాజ్యం అనే పదానికి ఉన్న అర్థమే ఇక్కడ కూడా వర్తిస్తుంది. ఇక ఆర్టికల్ 37 నుంచి సూత్రాల అసలు వివరణ మొదలవుతుంది).

ఆదేశిక సూత్రాలు: ఆర్టికల్ 37 నుండి 51 వరకు సమగ్ర విశ్లేషణ

ఆర్టికల్ 37: ఆదేశిక సూత్రాల అమలు - న్యాయస్థానాల పరిమితి

ఈ ఆర్టికల్ ఆదేశిక సూత్రాల యొక్క స్వభావాన్ని స్పష్టం చేస్తుంది. దీని ప్రకారం:

• న్యాయస్థానాల ద్వారా అమలు చేయలేము (Non-justiciable): ఆదేశిక సూత్రాలను ప్రభుత్వం అమలు చేయకపోతే, పౌరులు కోర్టుకు వెళ్లి వాటిని అమలు చేయాలని ప్రభుత్వానికి వ్యతిరేకంగా రిట్లు జారీ చేయించలేరు. ప్రాథమిక హక్కులకు ఉన్నట్లు వీటికి న్యాయ సంరక్షణ లేదు.
• దేశ పరిపాలనలో ప్రాథమికమైనవి: ఇవి కోర్టుల ద్వారా అమలు కానప్పటికీ, దేశ పరిపాలనలో ఇవే ప్రాథమిక ఆధారాలు. చట్టాలు చేసేటప్పుడు ఈ సూత్రాలను అన్వయించడం రాజ్యానికి (ప్రభుత్వానికి) ఉన్న నైతిక బాధ్యత. ప్రజల తీర్పు (ఎన్నికలు) మాత్రమే ప్రభుత్వాలను వీటిని అమలు చేసేలా బాధ్యులను చేస్తాయి.

ఆర్టికల్ 38: సంక్షేమ రాజ్య స్థాపన - సామాజిక న్యాయం

దేశంలో అసమానతలు లేని సంక్షేమ రాజ్యాన్ని నిర్మించడానికి ఇది పునాది. ఇందులో రెండు ఉప నిబంధనలు ఉన్నాయి:

• ఆర్టికల్ 38(1): ప్రజల సంక్షేమాన్ని పెంపొందించే విధంగా సామాజిక, ఆర్థిక, మరియు రాజకీయ న్యాయం (Social, Economic and Political Justice) జాతీయ జీవనంలోని అన్ని సంస్థల్లో ప్రతిబింబించేలా ఒక సామాజిక వ్యవస్థను ప్రభుత్వం సృష్టించాలి మరియు రక్షించాలి.
• ఆర్టికల్ 38(2): ఈ క్లాజును 1978లో 44వ రాజ్యాంగ సవరణ ద్వారా చేర్చారు. దీని ప్రకారం, పౌరుల మధ్య ఉన్న ఆదాయ అసమానతలను తగ్గించడానికి ప్రభుత్వం కృషి చేయాలి. వ్యక్తుల మధ్య మాత్రమే కాకుండా, వివిధ ప్రాంతాల్లో నివసించే వారి మధ్య లేదా వివిధ వృత్తుల్లో ఉన్నవారి మధ్య ఉన్న హోదా, సౌకర్యాలు మరియు అవకాశాల అసమానతలను తొలగించడానికి రాజ్యం ప్రయత్నించాలి.

ఆర్టికల్ 39: రాజ్య విధాన మార్గదర్శక సూత్రాలు

సమసమాజ స్థాపన కోసం ప్రభుత్వం అనుసరించాల్సిన అత్యంత ముఖ్యమైన విధానాలను ఆర్టికల్ 39 నిర్దేశిస్తుంది. ఇందులో ఆరు ఉప నిబంధనలు (a నుంచి f వరకు) ఉన్నాయి:

• 39(a): స్త్రీ, పురుషులందరికీ సమానంగా తగిన జీవనోపాధి (Livelihood) పొందే హక్కును కల్పించడం.
• 39(b): సమాజ భౌతిక వనరుల యాజమాన్యం మరియు నియంత్రణ (Ownership and control of material resources), ఉమ్మడి మేలు (Common good) జరిగేలా పంపిణీ చేయబడాలి. (జమీందారీ వ్యవస్థ రద్దు, బ్యాంకుల జాతీయీకరణ ఈ సూత్రం ఆధారంగానే జరిగాయి).
• 39(c): ఆర్థిక వ్యవస్థ కారణంగా సంపద మరియు ఉత్పత్తి సాధనాలు కొద్దిమంది చేతుల్లో కేంద్రీకృతం (Concentration of wealth) కాకుండా ప్రభుత్వం చూడాలి.
• 39(d): స్త్రీ, పురుషులిద్దరికీ "సమాన పనికి సమాన వేతనం" (Equal pay for equal work) కల్పించాలి.
• 39(e): కార్మికుల ఆరోగ్యం మరియు శారీరక దారుఢ్యాన్ని, పిల్లల లేత వయసును దుర్వినియోగం చేయకూడదు. పౌరులు తమ ఆర్థిక అవసరాల కోసం తమ వయసుకు, శక్తికి మించిన పనులు చేసేలా బలవంతపెట్టబడకూడదు.
• 39(f): పిల్లలు స్వేచ్ఛగా, ఆరోగ్యకరమైన వాతావరణంలో, గౌరవప్రదంగా ఎదగడానికి అవకాశాలు, సౌకర్యాలు కల్పించాలి. బాల్యం, యవ్వనం దోపిడీకి గురికాకుండా నైతిక, భౌతిక రక్షణ కల్పించాలి. (ఈ క్లాజును 1976లో 42వ రాజ్యాంగ సవరణ ద్వారా చేర్చారు).

ఆర్టికల్ 39A: సమాన న్యాయం మరియు ఉచిత న్యాయ సలహా

ఈ ఆర్టికల్‌ను కూడా 42వ రాజ్యాంగ సవరణ (1976) ద్వారా చేర్చారు.

పేదరికం లేదా మరే ఇతర అసమానతల కారణంగా ఏ ఒక్క పౌరుడూ న్యాయం పొందకుండా మిగిలిపోకూడదు. న్యాయవ్యవస్థ అందరికీ సమాన అవకాశాల ఆధారంగా న్యాయాన్ని అందించాలి. ఆర్థికంగా వెనుకబడిన వారికి ప్రభుత్వం తన ఖర్చుతో "ఉచిత న్యాయ సహాయం" (Free Legal Aid) అందించాలి. దీనిని అమలు చేయడానికే కేంద్ర ప్రభుత్వం 1987లో 'లీగల్ సర్వీసెస్ అథారిటీస్ యాక్ట్' (NALSA) తీసుకువచ్చి, లోక్ అదాలత్‌లను స్థాపించింది.

ఆర్టికల్ 40: గ్రామ పంచాయతీల సంస్థీకరణ (గాంధేయ సూత్రం)

గ్రామాలు స్వయం సమృద్ధి సాధించినప్పుడే భారతదేశం నిజమైన అభివృద్ధి సాధిస్తుందన్నది మహాత్మా గాంధీ నమ్మకం. ఆ స్ఫూర్తితోనే ఆర్టికల్ 40 ని చేర్చారు.

ప్రభుత్వం గ్రామ పంచాయతీలను ఏర్పాటు చేయడానికి చర్యలు తీసుకోవాలి. అవి స్వయం పరిపాలనా విభాగాలుగా (Units of self-government) పనిచేయడానికి అవసరమైన అధికారాలను, బాధ్యతలను వాటికి అప్పగించాలి. ఈ సూత్రాన్ని సుదీర్ఘకాలం తర్వాత 1992లో 73వ రాజ్యాంగ సవరణ చట్టం ద్వారా రాజ్యాంగబద్ధం చేసి, పంచాయతీరాజ్ వ్యవస్థను బలోపేతం చేశారు.

ఆర్టికల్ 41: పని హక్కు, విద్యా హక్కు, ప్రభుత్వ సహాయం

ప్రభుత్వం తన ఆర్థిక సామర్థ్యం, అభివృద్ధికి లోబడి.. పౌరులకు పని హక్కును (Right to work), విద్యా హక్కును (Right to education) కల్పించడానికి సమర్థవంతమైన ఏర్పాట్లు చేయాలి.

నిరుద్యోగులు, వృద్ధులు, రోగులు, మరియు వికలాంగులకు (అర్హత లేని లేమి పరిస్థితుల్లో ఉన్నవారికి) ప్రభుత్వ సహాయం (Public assistance) అందేలా చూడాలి.

ఈ ఆర్టికల్ ఆధారంగానే కేంద్ర ప్రభుత్వం మహాత్మా గాంధీ జాతీయ గ్రామీణ ఉపాధి హామీ పథకం (MGNREGA), వృద్ధాప్య, వితంతు పింఛన్లు, వికలాంగుల సంక్షేమ పథకాలను అమలు చేస్తోంది.

ఆర్టికల్ 42: మానవీయ పని పరిస్థితులు, ప్రసూతి సహాయం

కార్మికులు పనిచేసే ప్రదేశాల్లో న్యాయమైన, మానవీయమైన (Just and humane) పరిస్థితులు ఉండేలా ప్రభుత్వం చట్టాలు చేయాలి. మహిళలకు ప్రసూతి సహాయం (Maternity relief) కల్పించాలి.

దీనిని అమలు చేస్తూనే కేంద్ర ప్రభుత్వం 'మెటర్నిటీ బెనిఫిట్ యాక్ట్ - 1961' (ఇటీవల 26 వారాల సెలవులకు సవరించబడింది), ఫ్యాక్టరీస్ యాక్ట్ లాంటి చట్టాలను తెచ్చింది.

ఆర్టికల్ 43: జీవన భృతి మరియు కుటీర పరిశ్రమలు

వ్యవసాయ, పారిశ్రామిక లేదా ఇతర కార్మికులందరికీ గౌరవప్రదమైన జీవన ప్రమాణాలను, తగిన విశ్రాంతిని, సామాజిక-సాంస్కృతిక అవకాశాలను కల్పించే 'జీవన వేతనం' (Living wage) దొరికేలా రాజ్యం కృషి చేయాలి.

ముఖ్యంగా గ్రామాల్లో కుటీర పరిశ్రమలను (Cottage industries) వ్యక్తిగత లేదా సహకార ప్రాతిపదికన ప్రోత్సహించడానికి ప్రభుత్వం చర్యలు తీసుకోవాలి. (ఖాదీ విలేజ్ ఇండస్ట్రీస్ కమీషన్ లాంటి సంస్థల ఏర్పాటు దీని ఫలితమే).

ఆర్టికల్ 43A: పరిశ్రమల నిర్వహణలో కార్మికుల భాగస్వామ్యం

దీనిని 42వ రాజ్యాంగ సవరణ (1976) ద్వారా చేర్చారు. పారిశ్రామిక సంస్థల నిర్వహణలో యాజమాన్యంతో పాటు కార్మికులకు కూడా భాగస్వామ్యం (Participation of workers in management) కల్పించేలా ప్రభుత్వం తగిన చట్టాలు చేయాలి. ఇది పారిశ్రామిక శాంతిని మరియు సామ్యవాద లక్ష్యాలను నెరవేరుస్తుంది.

ఆర్టికల్ 43B: సహకార సంఘాల ప్రోత్సాహం

దీనిని 2011లో 97వ రాజ్యాంగ సవరణ ద్వారా చేర్చారు. సహకార సంఘాల (Co-operative societies) స్వచ్ఛంద ఏర్పాటు, స్వయంప్రతిపత్తితో కూడిన పనితీరు, ప్రజాస్వామ్య నియంత్రణ మరియు వృత్తిపరమైన నిర్వహణను ప్రోత్సహించడానికి ప్రభుత్వం కృషి చేయాలి.

ఆర్టికల్ 44: ఉమ్మడి పౌర స్మృతి (Uniform Civil Code)

భారతదేశ భూభాగమంతటా పౌరులందరికీ ఒకే విధమైన పౌర చట్టాన్ని (Uniform Civil Code - UCC) తీసుకురావడానికి ప్రభుత్వం కృషి చేయాలి.

ప్రస్తుతం మన దేశంలో క్రిమినల్ చట్టాలు (IPC, CRPC) అందరికీ ఒకేలా ఉన్నప్పటికీ, పౌర చట్టాలు (వివాహం, విడాకులు, దత్తత, వారసత్వం, ఆస్తి పంపకాలు) మాత్రం ఆయా మతాల (హిందూ, ముస్లిం, క్రైస్తవ) పర్సనల్ చట్టాల ప్రకారం వేర్వేరుగా ఉన్నాయి. వీటిని రద్దు చేసి దేశవ్యాప్తంగా అందరికీ ఒకే చట్టం తీసుకురావాలన్నదే ఈ ఆర్టికల్ ఉద్దేశం.

గోవా రాష్ట్రం మాత్రమే ప్రస్తుతం తమకంటూ ఒక ఉమ్మడి పౌర స్మృతిని కలిగి ఉంది (పోర్చుగీసు కాలం నాటి గోవా సివిల్ కోడ్). ఇటీవల ఉత్తరాఖండ్ రాష్ట్రం కూడా UCC బిల్లును ఆమోదించింది.

ఆర్టికల్ 45: బాల్యదశ సంరక్షణ, పూర్వ ప్రాథమిక విద్య

రాజ్యాంగం అమలులోకి వచ్చినప్పుడు ఈ ఆర్టికల్ 14 సంవత్సరాల లోపు పిల్లలందరికీ ఉచిత, నిర్బంధ విద్యను అందించాలని నిర్దేశించింది. కానీ 2002లో చేసిన 86వ రాజ్యాంగ సవరణ ద్వారా ప్రాథమిక విద్యను (6-14 ఏళ్లు) ఆర్టికల్ 21A కింద ప్రాథమిక హక్కుగా మార్చారు.

అందువల్ల ఆర్టికల్ 45 సవరించబడింది. ప్రస్తుతం దీని ప్రకారం: "పిల్లలకు ఆరు సంవత్సరాల వయసు నిండే వరకు వారికి బాల్యదశ సంరక్షణ మరియు పూర్వ ప్రాథమిక విద్య (Early childhood care and education) అందించడానికి రాజ్యం కృషి చేయాలి." అంగన్‌వాడీ కేంద్రాల నిర్వహణ ఈ ఆర్టికల్ స్ఫూర్తితోనే జరుగుతోంది.

ఆర్టికల్ 46: ఎస్సీ, ఎస్టీ, బలహీన వర్గాల ప్రయోజనాల పరిరక్షణ

సమాజంలోని బలహీన వర్గాల, ముఖ్యంగా షెడ్యూల్డ్ కులాలు (SC) మరియు షెడ్యూల్డ్ తెగల (ST) విద్యా మరియు ఆర్థిక ప్రయోజనాలను ప్రభుత్వం ప్రత్యేక శ్రద్ధతో ప్రోత్సహించాలి.

సామాజిక అన్యాయం నుంచి, అన్ని రకాల దోపిడీల నుంచి వారిని రక్షించాలి. విద్యాసంస్థల్లో, ఉద్యోగాల్లో రిజర్వేషన్లు అమలు చేయడం మరియు ఎస్సీ, ఎస్టీ అట్రాసిటీ చట్టాల వెనుక ఉన్న ముఖ్య ఉద్దేశ్యం ఈ ఆర్టికల్ అమలు చేయడమే.

ఆర్టికల్ 47: పౌష్టికాహారం, ప్రజారోగ్యం, మద్యపాన నిషేధం

ప్రజల పౌష్టికాహార స్థాయిని (Level of nutrition) పెంచడం, వారి జీవన ప్రమాణాలను మెరుగుపరచడం, ప్రజారోగ్యాన్ని మెరుగుపరచడం తన ప్రాథమిక విధులలో ఒకటిగా రాజ్యం పరిగణించాలి.

వైద్యపరమైన అవసరాలకు తప్ప, ఆరోగ్యానికి హాని కలిగించే మత్తుపానీయాలు (Intoxicating drinks) మరియు మత్తుమందుల వాడకాన్ని నిషేధించడానికి ప్రభుత్వం కృషి చేయాలి. (గుజరాత్, బీహార్ లాంటి రాష్ట్రాల్లో మద్యపాన నిషేధం ఈ ఆర్టికల్ ఆధారంగానే విధించారు).

ఆర్టికల్ 48: వ్యవసాయం, జంతు సంరక్షణ (గోవధ నిషేధం)

ఆధునిక, శాస్త్రీయ పద్ధతులలో వ్యవసాయం మరియు జంతు సంరక్షణను (Agriculture and animal husbandry) నిర్వహించడానికి ప్రభుత్వం కృషి చేయాలి.

ఆవులు, దూడలు, మరియు పాలిచ్చే ఇతర పశువులు, భారవాహక పశువుల (Draft cattle) వధను నిషేధించడానికి మరియు వాటి జాతులను మెరుగుపరచడానికి చర్యలు తీసుకోవాలి. జాతీయ గోకుల్ మిషన్ లాంటి పథకాలు దీనికి నిదర్శనం.

ఆర్టికల్ 48A: పర్యావరణం, అడవులు మరియు వన్యప్రాణుల రక్షణ

దీనిని 1976లో 42వ రాజ్యాంగ సవరణ ద్వారా చేర్చారు. పర్యావరణాన్ని (Environment) రక్షించడానికి మరియు మెరుగుపరచడానికి, దేశంలోని అడవులను, వన్యప్రాణులను (Forests and wildlife) సంరక్షించడానికి ప్రభుత్వం ప్రయత్నించాలి. (పర్యావరణ పరిరక్షణ చట్టం 1986, వన్యప్రాణి సంరక్షణ చట్టం 1972 దీని అమలులో భాగమే).

ఆర్టికల్ 49: జాతీయ స్మారక చిహ్నాల పరిరక్షణ

జాతీయ ప్రాముఖ్యత కలిగినదిగా పార్లమెంటు చట్టం ద్వారా ప్రకటించబడిన ప్రతి స్మారక కట్టడాన్ని, కళాత్మక లేదా చారిత్రక ప్రాముఖ్యత ఉన్న ప్రదేశాన్ని (Monuments, places, and objects of national importance) పాడుచేయడం, నాశనం చేయడం, తొలగించడం లేదా ఎగుమతి చేయడం నుంచి రక్షించడం రాజ్య విధి. (ఆర్కియాలజికల్ సర్వే ఆఫ్ ఇండియా (ASI) ద్వారా ప్రభుత్వం ఈ విధిని నిర్వర్తిస్తోంది).

ఆర్టికల్ 50: న్యాయవ్యవస్థ - కార్యనిర్వాహక వ్యవస్థల విభజన

రాజ్య పబ్లిక్ సర్వీసులలో కార్యనిర్వాహక వర్గం (Executive - కలెక్టర్లు, పోలీసులు, ప్రభుత్వం) నుంచి న్యాయవ్యవస్థను (Judiciary) వేరు చేయడానికి (Separation of judiciary from executive) ప్రభుత్వం చర్యలు తీసుకోవాలి.

ఒకే వ్యక్తి చేతిలో పరిపాలనా అధికారాలు, న్యాయాధికారాలు ఉంటే నిష్పాక్షిక న్యాయం జరగదు అన్నదే దీని ఉద్దేశం. (బ్రిటిష్ కాలంలో కలెక్టర్‌కే మేజిస్ట్రేట్ అధికారాలు కూడా ఉండేవి. దీనిని మార్చడానికే CrPC చట్టంలో సవరణలు చేశారు).

ఆర్టికల్ 51: అంతర్జాతీయ శాంతి, భద్రతల పెంపు

భారతదేశ విదేశీ విధానానికి (Foreign Policy) దిక్సూచి లాంటిది ఈ ఆర్టికల్. దీని ప్రకారం ప్రభుత్వం కింది అంశాల కోసం కృషి చేయాలి:

• (a) అంతర్జాతీయ శాంతి, భద్రతలను పెంపొందించడం.
• (b) దేశాల మధ్య న్యాయమైన, గౌరవప్రదమైన సంబంధాలను కొనసాగించడం.
• (c) అంతర్జాతీయ చట్టాలు, ఒప్పందాల పట్ల గౌరవాన్ని పెంపొందించడం.
• (d) అంతర్జాతీయ వివాదాలను మధ్యవర్తిత్వం (Arbitration) ద్వారా శాంతియుతంగా పరిష్కరించుకోవడాన్ని ప్రోత్సహించడం. (పంచశీల ఒప్పందం, అ అలీనోద్యమం (NAM) మన దేశం ఈ సూత్రాలను ఎంతగా పాటిస్తుందో తెలియజేస్తాయి).

ఆదేశిక సూత్రాల వర్గీకరణ

రాజ్యాంగంలో ఆదేశిక సూత్రాలను అధికారికంగా ఎక్కడా వర్గీకరించలేదు. కానీ వాటి లక్ష్యాలు, సైద్ధాంతిక నేపథ్యం ఆధారంగా రాజ్యాంగ నిపుణులు వీటిని మూడు రకాలుగా వర్గీకరించారు:

• సామ్యవాద సూత్రాలు (Socialistic Principles): ఇవి ప్రజాస్వామ్య సామ్యవాద భావజాలాన్ని ప్రతిబింబిస్తాయి. సామాజిక, ఆర్థిక న్యాయాన్ని అందించడం, సంక్షేమ రాజ్యాన్ని స్థాపించడం వీటి లక్ష్యం. (ఉదాహరణ: ఆర్టికల్స్ 38, 39, 39A, 41, 42, 43, 43A, 47).
• గాంధేయ సూత్రాలు (Gandhian Principles): జాతీయోద్యమ సమయంలో మహాత్మా గాంధీ కన్న కలలను నెరవేర్చడానికి ఈ సూత్రాలను పొందుపరిచారు. (ఉదాహరణ: ఆర్టికల్స్ 40, 43, 43B, 46, 47, 48).
• ఉదారవాద - మేధో సూత్రాలు (Liberal-Intellectual Principles): ఇవి ఆధునిక, ప్రగతిశీల మరియు ఉదారవాద భావజాలానికి ప్రతీకలు. (ఉదాహరణ: ఆర్టికల్స్ 44, 45, 48, 48A, 49, 50, 51).

ఆదేశిక సూత్రాలకు సంబంధించిన ముఖ్యమైన రాజ్యాంగ సవరణలు

1. 42వ రాజ్యాంగ సవరణ (1976): దీని ద్వారా నాలుగు కొత్త సూత్రాలను రాజ్యాంగంలో చేర్చారు. అవి: ఆర్టికల్ 39(f) (పిల్లల ఆరోగ్యకరమైన ఎదుగుదల), ఆర్టికల్ 39A (ఉచిత న్యాయ సలహా), ఆర్టికల్ 43A (పరిశ్రమల్లో కార్మికుల భాగస్వామ్యం), ఆర్టికల్ 48A (పర్యావరణ పరిరక్షణ).
2. 44వ రాజ్యాంగ సవరణ (1978): ఆర్టికల్ 38(2) ను కొత్తగా చేర్చింది. పౌరుల మధ్య ఆదాయ, హోదా, అవకాశాల అసమానతలను తగ్గించాలని ఇది తెలుపుతుంది.
3. 86వ రాజ్యాంగ సవరణ (2002): ప్రాథమిక విద్యను ప్రాథమిక హక్కుగా (Art 21A) మార్చిన తర్వాత, ఆర్టికల్ 45 లోని భాషను మార్చి 'పూర్వ ప్రాథమిక విద్య, బాల్యదశ సంరక్షణ' (0-6 ఏళ్లు) గా మార్చింది.
4. 97వ రాజ్యాంగ సవరణ (2011): సహకార సంఘాలకు సంబంధించిన ఆర్టికల్ 43B ని ఈ సవరణ ద్వారా ఆదేశిక సూత్రాల్లో చేర్చారు.

ప్రాథమిక హక్కులు వర్సెస్ ఆదేశిక సూత్రాలు (గీటురాయి వివాదాలు)

రాజ్యాంగం అమల్లోకి వచ్చిన నాటినుంచి ప్రాథమిక హక్కులకు (FR) మరియు ఆదేశిక సూత్రాలకు (DPSP) మధ్య ఎవరిది పైచేయి అనే వివాదం నడుస్తూనే ఉంది. ఆదేశిక సూత్రాలను అమలు చేసే క్రమంలో ప్రభుత్వాలు చేసే చట్టాలు, పౌరుల ప్రాథమిక హక్కులకు భంగం కలిగిస్తున్నాయని పలు కేసులు సుప్రీంకోర్టు దాకా వెళ్లాయి.

• చంపకం దొరైరాజన్ కేసు (1951): ఈ కేసులో సుప్రీంకోర్టు తీర్పునిస్తూ, ప్రాథమిక హక్కులకు మరియు ఆదేశిక సూత్రాలకు మధ్య వివాదం వస్తే, 'ప్రాథమిక హక్కులదే పైచేయి' అని స్పష్టం చేసింది. ఆదేశిక సూత్రాలు ప్రాథమిక హక్కులకు లోబడే పనిచేయాలని తీర్పునిచ్చింది.
• గోలక్‌నాథ్ కేసు (1967): ఆదేశిక సూత్రాలను అమలు చేయడం కోసం ప్రాథమిక హక్కులను (ముఖ్యంగా ఆస్తి హక్కును) సవరించే అధికారం పార్లమెంటుకు లేదని సుప్రీంకోర్టు తీర్పునిచ్చింది. ఈ తీర్పును అధిగమించడానికి ప్రభుత్వం 24, 25వ సవరణలు తెచ్చింది.
• కేశవానంద భారతి కేసు (1973): ఈ చారిత్రాత్మక కేసులో ఆర్టికల్ 39(b), 39(c) ల (సామ్యవాద సూత్రాలు) అమలు కోసం ప్రభుత్వం ప్రాథమిక హక్కులైన ఆర్టికల్ 14, 19, 31 లను సవరించవచ్చని సుప్రీంకోర్టు అంగీకరించింది. అయితే రాజ్యాంగ మౌలిక స్వరూపానికి (Basic Structure) భంగం కలగకూడదని షరతు పెట్టింది.
• మినర్వా మిల్స్ కేసు (1980): ఈ కేసులో సుప్రీంకోర్టు ప్రాథమిక హక్కులు మరియు ఆదేశిక సూత్రాల మధ్య అత్యద్భుతమైన సమతుల్యతను ప్రతిపాదించింది. "భారత రాజ్యాంగం ప్రాథమిక హక్కులు మరియు ఆదేశిక సూత్రాల సమతుల్యత అనే పునాదిపై ఆధారపడి ఉంది. ఈ రెండూ ఒక రథానికి ఉన్న రెండు చక్రాల లాంటివి, ఏది తక్కువ కాదు, ఏది ఎక్కువ కాదు. రెండింటి మధ్య సామరస్యమే (Harmony and Balance) రాజ్యాంగ మౌలిక స్వరూపం" అని సుప్రీంకోర్టు కుండబద్దలు కొట్టింది.

ఆదేశిక సూత్రాలు కేవలం కోర్టుల ద్వారా అమలుకాని నైతిక సూక్తులు మాత్రమే కావు. అవి భారత ప్రభుత్వాలు ప్రతిక్షణం ఏ వైపు పయనించాలో చూపే దిక్సూచులు. గత 75 ఏళ్లలో భూసంస్కరణలు, కార్మిక చట్టాలు, పంచాయతీరాజ్ వ్యవస్థ ఏర్పాటు, పర్యావరణ పరిరక్షణ చట్టాలు, పేదరిక నిర్మూలన పథకాలు ఇవన్నీ ఆదేశిక సూత్రాలను ఆచరణలో పెట్టడానికి ప్రభుత్వాలు చేసిన ప్రయత్నాలే.

అయితే ఉమ్మడి పౌర స్మృతి (ఆర్టికల్ 44), సంపూర్ణ మద్యపాన నిషేధం (ఆర్టికల్ 47) లాంటివి దేశవ్యాప్తంగా అమలు కావడానికి రాజకీయ, సామాజిక ఏకాభిప్రాయం ఇంకా కుదరాల్సి ఉంది. కేంద్ర, రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు ఈ సూత్రాలను ఎంత చిత్తశుద్ధితో అమలు చేస్తే, భారతదేశం అంత త్వరగా నిజమైన సంక్షేమ రాజ్యంగా రూపుదిద్దుకుంటుంది అనడంలో ఎలాంటి సందేహమూ లేదు.

పోటీ పరీక్షలకు ప్రిపేర్ అయ్యే విద్యార్థులు ప్రతి ఆర్టికల్ వెనుక ఉన్న అంతరార్థాన్ని, వాటి అమలు కోసం వచ్చిన చట్టాలను కలిపి చదువుకోవడం ద్వారా ఉత్తమ ఫలితాలు సాధించవచ్చు.

ఆదేశిక సూత్రాలు (37-51): 20 MCQs Quiz

Quiz topic:ఆదేశిక సూత్రాలు (Articles 37 to 51)

Subject:భారత రాజ్యాంగం (Indian Polity)

Total questions:20

Time duration:15 minutes

Total marks:20

1. భారత రాజ్యాంగంలోని ఏ భాగంలో ఆదేశిక సూత్రాలను (Directive Principles of State Policy) పొందుపరిచారు?

• A.3వ భాగం (Part III)
• B.4వ భాగం (Part IV)
• C.4A భాగం (Part IVA)
• D.5వ భాగం (Part V)

✅ Answer: B – 4వ భాగం (Part IV)

Explanation: భారత రాజ్యాంగంలోని 4వ భాగంలో ఆర్టికల్ 36 నుంచి 51 వరకు ఆదేశిక సూత్రాలను పొందుపరిచారు. ఇవి దేశంలో సామాజిక, ఆర్థిక ప్రజాస్వామ్య స్థాపనకు పునాదులు.

2. భారతదేశం ఆదేశిక సూత్రాల భావనను ఏ దేశ రాజ్యాంగం నుంచి స్వీకరించింది?

• A.అమెరికా
• B.బ్రిటన్
• C.ఐర్లాండ్
• D.దక్షిణాఫ్రికా

✅ Answer: C – ఐర్లాండ్

Explanation: రాజ్యాంగ నిర్మాతలు ఈ ఆదేశిక సూత్రాలను 1937 నాటి ఐర్లాండ్ రాజ్యాంగం నుంచి గ్రహించారు. ఐర్లాండ్ వారు ఈ భావనను స్పెయిన్ దేశం నుంచి స్వీకరించారు.

3. ఆదేశిక సూత్రాలను "రాజ్యాంగంలోని నవ్య లక్షణాలు" (Novel Features of the Constitution) అని ఎవరు వర్ణించారు?

• A.జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ
• B.డా. బి.ఆర్. అంబేద్కర్
• C.గ్రాన్‌విల్ ఆస్టిన్
• D.కె.ఎం. మున్షీ

✅ Answer: B – డా. బి.ఆర్. అంబేద్కర్

Explanation: సంక్షేమ రాజ్య స్థాపనకు ఉద్దేశించిన ఈ మార్గదర్శకాలను రాజ్యాంగ ముసాయిదా కమిటీ చైర్మన్ డాక్టర్ బి.ఆర్. అంబేద్కర్ 'నవ్య లక్షణాలు' లేదా ప్రత్యేక లక్షణాలుగా అభివర్ణించారు.

4. "ఆదేశిక సూత్రాలు న్యాయస్థానాల ద్వారా అమలు చేయబడవు (Non-justiciable), కానీ దేశ పరిపాలనలో ఇవే ప్రాథమికమైనవి" అని ఏ ఆర్టికల్ తెలుపుతుంది?

• A.ఆర్టికల్ 36
• B.ఆర్టికల్ 37
• C.ఆర్టికల్ 38
• D.ఆర్టికల్ 39

✅ Answer: B – ఆర్టికల్ 37

Explanation: ఆర్టికల్ 37 ప్రకారం ఈ సూత్రాలను ప్రభుత్వం అమలు చేయకపోతే కోర్టు ద్వారా బలవంతంగా అమలు చేయించలేము. కానీ ప్రభుత్వాలు చట్టాలు చేసేటప్పుడు వీటిని పాటించడం నైతిక బాధ్యత.

5. గ్రామ పంచాయతీలను ఏర్పాటు చేసి, అవి స్వయం పరిపాలనా విభాగాలుగా పనిచేసేలా చర్యలు తీసుకోవాలని సూచించే 'గాంధేయ సూత్రం' ఏది?

• A.ఆర్టికల్ 39
• B.ఆర్టికల్ 40
• C.ఆర్టికల్ 42
• D.ఆర్టికల్ 44

✅ Answer: B – ఆర్టికల్ 40

Explanation: గ్రామాలు స్వయం సమృద్ధి సాధించాలనే గాంధీజీ ఆశయాలకు అనుగుణంగా ఆర్టికల్ 40ని చేర్చారు. దీని ఆధారంగానే తర్వాత కాలంలో 73వ సవరణ ద్వారా పంచాయతీరాజ్ వ్యవస్థను బలోపేతం చేశారు.

6. స్త్రీ, పురుషులిద్దరికీ "సమాన పనికి సమాన వేతనం" (Equal pay for equal work) చెల్లించాలని రాజ్యాంగంలోని ఏ ఆర్టికల్ నిర్దేశిస్తుంది?

• A.ఆర్టికల్ 38(1)
• B.ఆర్టికల్ 39(d)
• C.ఆర్టికల్ 41
• D.ఆర్టికల్ 43

✅ Answer: B – ఆర్టికల్ 39(d)

Explanation: ఒకే రకమైన పని చేస్తున్నప్పుడు పురుషులతో పాటు మహిళలకు కూడా సమాన వేతనం ఇవ్వాలని ఆర్టికల్ 39(d) స్పష్టం చేస్తుంది. దీని కోసమే 'సమాన వేతన చట్టం-1976' తెచ్చారు.

7. దేశవ్యాప్తంగా పౌరులందరికీ ఒకే విధమైన పౌర చట్టాన్ని (Uniform Civil Code - UCC) తీసుకురావాలని సూచించే ఆర్టికల్ ఏది?

• A.ఆర్టికల్ 42
• B.ఆర్టికల్ 43
• C.ఆర్టికల్ 44
• D.ఆర్టికల్ 45

✅ Answer: C – ఆర్టికల్ 44

Explanation: వివాహం, విడాకులు, ఆస్తి పంపకాలు లాంటి పౌర వ్యవహారాల్లో మతాలతో సంబంధం లేకుండా దేశమంతటా ఒకే చట్టం (UCC) అమలు చేయాలని ఆర్టికల్ 44 ప్రభుత్వాలకు సూచిస్తుంది.

8. పేదలకు "ఉచిత న్యాయ సహాయం" (Free Legal Aid) అందించే ఆర్టికల్ 39A ను ఏ రాజ్యాంగ సవరణ ద్వారా చేర్చారు?

• A.42వ సవరణ (1976)
• B.44వ సవరణ (1978)
• C.86వ సవరణ (2002)
• D.97వ సవరణ (2011)

✅ Answer: A – 42వ సవరణ (1976)

Explanation: పేదరికం కారణంగా ఎవరికీ న్యాయం దూరం కాకూడదని 1976లో 42వ సవరణ ద్వారా ఉచిత న్యాయ సహాయాన్ని చేర్చారు. దీని ఆధారంగానే 1987లో NALSA చట్టం చేశారు.

9. "పని హక్కు" (Right to Work), నిరుద్యోగులు మరియు వృద్ధులకు ప్రభుత్వ సహాయం (పింఛన్లు) కల్పించాలని తెలిపే ఆర్టికల్ ఏది?

• A.ఆర్టికల్ 39
• B.ఆర్టికల్ 41
• C.ఆర్టికల్ 42
• D.ఆర్టికల్ 43

✅ Answer: B – ఆర్టికల్ 41

Explanation: ప్రభుత్వం తన ఆర్థిక సామర్థ్యానికి లోబడి పౌరులకు పని కల్పించాలని, వృద్ధులకు, వికలాంగులకు సహాయం చేయాలని ఆర్టికల్ 41 సూచిస్తుంది. ఉపాధి హామీ పథకం (MGNREGA) దీని ఫలితమే.

10. మహిళా కార్మికులకు ప్రసూతి సహాయం (Maternity Relief) మరియు పని ప్రదేశాల్లో మానవీయ పరిస్థితులు కల్పించాలని ఏ ఆర్టికల్ నిర్దేశిస్తుంది?

• A.ఆర్టికల్ 40
• B.ఆర్టికల్ 41
• C.ఆర్టికల్ 42
• D.ఆర్టికల్ 43

✅ Answer: C – ఆర్టికల్ 42

Explanation: గర్భిణీ స్త్రీలకు వేతనంతో కూడిన సెలవులు కల్పించాలని, కార్మికులు పనిచేసే చోట కనీస వసతులు ఉండాలని ఆర్టికల్ 42 చెబుతుంది. దీనికి అనుగుణంగానే మెటర్నిటీ బెనిఫిట్ చట్టం తెచ్చారు.

11. 2002లో చేసిన 86వ రాజ్యాంగ సవరణ ద్వారా కింది ఏ ఆదేశిక సూత్రం యొక్క స్వరూపాన్ని మార్చి "బాల్యదశ సంరక్షణ, పూర్వ ప్రాథమిక విద్య (0-6 ఏళ్లు)" గా సవరించారు?

• A.ఆర్టికల్ 43
• B.ఆర్టికల్ 45
• C.ఆర్టికల్ 46
• D.ఆర్టికల్ 47

✅ Answer: B – ఆర్టికల్ 45

Explanation: ఆర్టికల్ 45 లో ఉన్న 6-14 ఏళ్ల పిల్లల విద్యా హక్కును ప్రాథమిక హక్కుగా (Art 21A) మార్చారు. తదనంతరం ఆర్టికల్ 45 ని ఆరేళ్ల లోపు పిల్లల అంగన్‌వాడీ విద్యకు అంకితం చేశారు.

12. "మద్యపాన నిషేధం" (Prohibition of intoxicating drinks) అమలు చేయాలని మరియు ప్రజల పౌష్టికాహార స్థాయిని పెంచాలని సూచించే ఆర్టికల్ ఏది?

• A.ఆర్టికల్ 46
• B.ఆర్టికల్ 47
• C.ఆర్టికల్ 48
• D.ఆర్టికల్ 49

✅ Answer: B – ఆర్టికల్ 47

Explanation: గాంధీజీ ఆశయమైన మద్యపాన నిషేధాన్ని ఆర్టికల్ 47 లో చేర్చారు. వైద్య అవసరాలకు తప్ప ఆరోగ్యానికి హాని కలిగించే మత్తుపానీయాల వాడకాన్ని నిరోధించడం ప్రభుత్వ విధి.

13. సహకార సంఘాలను (Co-operative societies) ప్రోత్సహించాలని తెలుపుతూ ఆర్టికల్ 43B ని ఏ రాజ్యాంగ సవరణ ద్వారా చేర్చారు?

• A.42వ సవరణ
• B.44వ సవరణ
• C.86వ సవరణ
• D.97వ సవరణ (2011)

✅ Answer: D – 97వ సవరణ (2011)

Explanation: 2011లో చేసిన 97వ రాజ్యాంగ సవరణ చట్టం ద్వారా సహకార సంఘాలకు రాజ్యాంగబద్ధత కల్పించారు మరియు ఆదేశిక సూత్రాల్లో ఆర్టికల్ 43B ని కొత్తగా చేర్చారు.

14. ఆవులు, దూడలు, భారవాహక పశువుల వధను నిషేధించాలని (గోవధ నిషేధం) మరియు శాస్త్రీయ వ్యవసాయాన్ని ప్రోత్సహించాలని తెలిపే ఆర్టికల్ ఏది?

• A.ఆర్టికల్ 46
• B.ఆర్టికల్ 47
• C.ఆర్టికల్ 48
• D.ఆర్టికల్ 48A

✅ Answer: C – ఆర్టికల్ 48

Explanation: ఆర్టికల్ 48 ప్రకారం వ్యవసాయం మరియు జంతు సంరక్షణను శాస్త్రీయంగా అభివృద్ధి చేయాలి. పాలిచ్చే మరియు వ్యవసాయానికి ఉపయోగపడే ఆవుల వధను నిషేధించాలి.

15. పర్యావరణ పరిరక్షణ, అడవులు మరియు వన్యప్రాణుల రక్షణ గురించి వివరించే ఆర్టికల్ 48A ను ఏ సవరణ ద్వారా చేర్చారు?

• A.42వ సవరణ (1976)
• B.44వ సవరణ (1978)
• C.73వ సవరణ (1992)
• D.86వ సవరణ (2002)

✅ Answer: A – 42వ సవరణ (1976)

Explanation: 1976లో ఇందిరా గాంధీ ప్రభుత్వం 42వ రాజ్యాంగ సవరణ ద్వారా పర్యావరణ పరిరక్షణను ప్రభుత్వ బాధ్యతగా గుర్తిస్తూ ఆర్టికల్ 48A ని ఆదేశిక సూత్రాల్లో పొందుపరిచింది.

16. కార్యనిర్వాహక వ్యవస్థ (Executive) నుంచి న్యాయవ్యవస్థను (Judiciary) వేరు చేయాలని సూచించే ఆర్టికల్ ఏది?

• A.ఆర్టికల్ 48
• B.ఆర్టికల్ 49
• C.ఆర్టికల్ 50
• D.ఆర్టికల్ 51

✅ Answer: C – ఆర్టికల్ 50

Explanation: ఒకే వ్యక్తి లేదా వ్యవస్థ చేతిలో పరిపాలనా మరియు న్యాయ అధికారాలు ఉంటే నిష్పాక్షిక న్యాయం జరగదనే ఉద్దేశ్యంతో, ఈ రెంటినీ వేరు చేయాలని ఆర్టికల్ 50 నిర్దేశిస్తుంది.

17. భారతదేశ విదేశీ విధానానికి (Foreign Policy) దిక్సూచిగా పనిచేస్తూ, అంతర్జాతీయ శాంతి మరియు భద్రతలను పెంపొందించాలని సూచించే ఆర్టికల్ ఏది?

• A.ఆర్టికల్ 48A
• B.ఆర్టికల్ 49
• C.ఆర్టికల్ 50
• D.ఆర్టికల్ 51

✅ Answer: D – ఆర్టికల్ 51

Explanation: దేశాల మధ్య గౌరవప్రదమైన సంబంధాలను కొనసాగించడం, అంతర్జాతీయ వివాదాలను మధ్యవర్తిత్వం ద్వారా శాంతియుతంగా పరిష్కరించుకోవడం ఆర్టికల్ 51 లక్ష్యాలు.

18. పౌరుల ఆదాయం, హోదా మరియు అవకాశాల్లో ఉన్న అసమానతలను తగ్గించడానికి ప్రభుత్వం కృషి చేయాలని సూచించే ఆర్టికల్ 38(2) ను ఏ సవరణ ద్వారా చేర్చారు?

• A.42వ సవరణ (1976)
• B.44వ సవరణ (1978)
• C.73వ సవరణ (1992)
• D.86వ సవరణ (2002)

✅ Answer: B – 44వ సవరణ (1978)

Explanation: 1978లో మొరార్జీ దేశాయ్ ప్రభుత్వం 44వ సవరణ ద్వారా ఆర్టికల్ 38కి ఉప నిబంధన (2) ను చేర్చి, ఆదాయ అసమానతలను రూపుమాపడం ప్రభుత్వ విధిగా నిర్దేశించింది.

19. ప్రాథమిక హక్కులు (FR) మరియు ఆదేశిక సూత్రాలు (DPSP) రాజ్యాంగానికి రెండు చక్రాల లాంటివని, రెండింటి మధ్య సామరస్యం (Harmony) ఉండాలని సుప్రీంకోర్టు ఏ కేసులో తీర్పునిచ్చింది?

• A.గోలక్ నాథ్ కేసు (1967)
• B.కేశవానంద భారతి కేసు (1973)
• C.మినర్వా మిల్స్ కేసు (1980)
• D.చంపకం దొరైరాజన్ కేసు (1951)

✅ Answer: C – మినర్వా మిల్స్ కేసు (1980)

Explanation: 1980 నాటి మినర్వా మిల్స్ కేసులో, ప్రాథమిక హక్కులు మరియు ఆదేశిక సూత్రాల మధ్య సమతుల్యతే భారత రాజ్యాంగ మౌలిక స్వరూపం (Basic structure) అని కోర్టు స్పష్టం చేసింది.

20. ప్రాథమిక హక్కులు పౌరులకు 'రాజకీయ ప్రజాస్వామ్యాన్ని' ఇస్తే, ఆదేశిక సూత్రాలు దేశంలో దేనిని స్థాపిస్తాయని డా. అంబేద్కర్ చెప్పారు?

• A.మతపరమైన ప్రజాస్వామ్యాన్ని
• B.సామాజిక మరియు ఆర్థిక ప్రజాస్వామ్యాన్ని
• C.నిరంకుశత్వాన్ని
• D.పెట్టుబడిదారీ వ్యవస్థను

✅ Answer: B – సామాజిక మరియు ఆర్థిక ప్రజాస్వామ్యాన్ని

Explanation: కేవలం ఓటు హక్కు (రాజకీయ ప్రజాస్వామ్యం) ఉంటే సరిపోదు, ప్రజలకు ఉపాధి, సమాన అవకాశాలు ఉంటేనే ఆ దేశంలో నిజమైన సామాజిక, ఆర్థిక ప్రజాస్వామ్యం సిద్ధిస్తుంది.